قىمىزعا سۇرانىس جوعارى

جىلقى ءسۇتى جارنامانى قاجەت ەتپەيدى

ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ۆەتەريناريا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىز­مەتكەرى داۋلەت يبراگيموۆتى ارنايى ىزدەپ بارعانمىن. ايتپاقشى, كەيىپكەرىمىز 10 جىلدان بەرى بيە بايلاپ, ساۋمال ءىشىپ ءجۇر. ودان بولەك, جۇرت اقشاسىنا ساتىپ الىپ جاتىر. شىمكەنت قالاسىنداعى بۇرىننان قىمىز باپتاپ جۇرگەن دوس-جاراننان ءادىسىن ۇيرەنىپ, از ۋاقىت بولسا دا ءدارىس العان اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى بىلگەنىن بىزبەن ءبولىسۋدى تەرىس كورمەدى.

– قىمىز دايىنداۋعا باپ كەرەك, ارينە. كيىكوتى دەگەن ءشوپ بار. تاۋلى ولكە­دە كەزدەسەدى. سول ءشوپتى قازىعۇرت جاقتان الدىرىپ, ۇيرەنگەنىم بويىنشا ۇلكەن قىمىز قۇياتىن ىدىستى ىستادىم. بۇرىنعىلار پايدالانعان اعاش كۇبى نە سابا جوق. كيىكوتىمەن ىستاماس بۇرىن الگى ىدىسىمنىڭ ءىشىن قويدىڭ قۇيرىق مايىمەن سىلاپ دايىنداعانمىن. وسىلايشا, كورگەنىمىز بەن ەستىگەنىمىزدى قاتار الىپ, قولدان كەلگەنشە قىمىز باپتاپ ءجۇرمىن. ازىرگە قىمىزىڭ جامان دەگەن ەشكىم جوق, – دەيدى ول.

قىمىز دايىنداۋدىڭ بەينەتى كوپ. ايتسە دە كەلگەن قوناقتاردى كۇتۋشىلەر داۋلەت اعا دايىنداعان قىمىزدى جاعا­لاي­دى.

– بايىپ كەتەيىن دەپ باستامادىم بۇل كاسىپتى. ءوزىمنىڭ جىلقىعا دەگەن قۇمار­لى­عىم شىعار. ءاۋ باستا باعانى 800 تەڭگەگە قويعانبىز. ال كەشەگى ىندەت كەزىندە ساۋمالدىڭ ءليترى 1 200 تەڭگەگە دەيىن باردى. شىنىن ايتۋ كەرەك, باعانى ورەسكەل وسىرگەندەر كوپ. كەيبىرى جەمشوپ باعاسىن اۋىرلادى. ءوزىم ۇيدەگى جەڭگەڭە مىقتاپ تاپسىردىم. باعا وسپەسىن دەدىم. ار جاعىنداعى حالىقتىڭ العىسى دا ماعان جەتەدى, – دەيدى ول.

كوروناۆيرۋس كەسەلى باستالىپ, ۋشىق­قان ساتتە حالىق مەديتسينادان گورى ءوز بە­تىنشە ەم ىزدەگەنى راس. اقپارات تۇر­لىشە تاراپ, اس سوداسى, پياز بەن سارىم­ساق, قۇيرىق ماي مەن قىمىز, سوڭىندا ساۋ­مالدىڭ جارناماسى جەر جار­دى. شۇ­بات, ءزىمبىر, ليمون, ءتىپتى ادىراسپان ءتۇتىنى دە قالىس قالمادى بۇدان.

– ساۋمالعا جارناما كەرەك ەمەس. ونىڭ دەنساۋلىققا پايداسى تۋرالى حالىق ونسىز دا وتە جاقسى بىلەدى. مەن ءبىر-اق مىسال ايتايىن. انام ىشكى قۇرىلىسى اۋىرىپ, ناقتىسى ءوتى تولىپ, مازاسى قاشىپ جۇرگەن ۋاقىت. ۇدايى قالتا-قالتا ءدارى الدىرتىپ, قىرۋار قارجىعا ەمدەتىپ جۇردىك. مەن ساۋمال ىشۋگە كەڭەس بەرىپ, بىرتىندەپ ىشە باستادى. ءتورتىنشى كۇن دەگەندە زاپىران قۇستى. سودان بەرى تاماق الىسى جاقسارىپ كەتتى. ەكىنشى مىسال, كورشى كارىس ۇلتىنان جاسى ۇلكەن اپا بار ەدى. ول ىشەك قاتەرلى ىسىگىنە شالدىققان. ءتىپتى كورەياعا بارىپ ەمدەلىپ, پىشاققا دا ءتۇسىپ كەلدى. ءدارىسىن قابىلداپ ءجۇرىپ, ساۋمالدى دا ىشە باستادى. ەندى ءبىر كەزەكتە قايتا تەكسەرىلۋگە بارادى. سويتسە, كارىس دارىگەرلەر سۇراعان كورىنەدى. «نە ىستەدىڭ؟», «قانداي ەم قولداندىڭ؟» دەگەندەي عوي. بۇل كىسى ساۋ­­مالدى ايتقان. سويتسە, ولار ساۋمالدان ايىرىلماۋعا كەڭەس بەرىپتى, – دەپ ىنتالانا سويلەدى داۋلەت يبراگيموۆ.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, جىلقى سۇتىندە اعزاعا كەرەك دارۋمەندەر كوپ. ءارى ولار وتە كۇشتى بولىپ كەلەدى. وكپە اۋرۋىن جازاتىن قىمىزدىڭ اسقازان-ىشەك جولدارى, باۋىر مەن ءوت قىزمەتىنە پايداسى وراسان. تەرى اۋرۋلارى مەن جۇيكە جۇيەسىن تىنىشتاندىراتىن قاسيەتى بار.

– كەز كەلگەن ادام اۋىرعاندا يممۋنيتەت قورى تۇگەسىلەدى. نەگىزى بۇل ساۋمال دەگە­نىمىز بىردەن اۋرۋمەن كۇرەسپەيدى. تەك ءبىزدىڭ يممۋندىق قورىمىزدى كوبەيتەدى. دۇرىس ءتۇسىندىردىم بە, ەگەر ءسىز اۋىرعان جاعدايدا ساۋمال نە قىمىز ىشكەن كەزدە سىزدەگى جەتىسپەۋشى ءۆيتاميندى تولىق­تى­را­دى. سول كەزدە ءسىزدىڭ اعزاڭىز ەش ءدارى-دارمەكتىڭ كومەگىنسىز, ۇدايى اۋرۋمەن ءوزى كۇرەسە بەرەدى. جىلقى ءسۇتىنىڭ بويىندا 28 ءتۇرلى دارۋمەن بار ەكەن. ساۋمال مەن قىمىزدىڭ, شۇبات, جالپى, اعارعاننىڭ قۇدىرەتتىلىگى وسىندا, – دەدى عىلىم كانديداتى.

ايتپاقشى تۇيە ءسۇتىن قايناتىپ ىشكەن دۇرىس. ويتكەنى برۋتسەللەز, قازاقشا اتاۋى سارىپ دەپ اتالادى, سول كەزدەسەدى. ال جىلقى مالى بۇعان ءتوزىمدى. مامان پىكىرى وسىنداي.

ءبىر بيە ءبىر وتباسىنى اسىرايدى

قىمىزدىڭ قىمباتتاۋى دا قاراپايىم ەلگە قيىن. بىلۋىمىزشە, باعا كوتەرىلۋدىڭ ءبىر سەبەبى – جەپشوپ باعاسىندا. مىسالى, كۇرىش جەمىنىڭ قابى 3 000-4 000 تەڭگە, 40 كەلىلىك ءبىر قاپ بيدايدىڭ باعاسى – 6  500-7  000 تەڭگە. جوڭىشقانىڭ بۋماسى – 1 200-1 300 تەڭگە. باعا جىل سايىن ءوسىپ جاتىر. بۇنىڭ ءبارى جىلقى ۇستاپ, بورداقى مەن بيە بايلاعانداردىڭ ءاميا­نى­نا جاقسىلاپ اسەرىن بەرەدى.

– بيە 700 گرامنان باستاپ تۇقىمىنا قاراي ليتردەن اسىرىپ بەرە الادى. مىسالى, مەنىڭ بيەم كۇنىگە بەس مىڭ تەڭگە تاپتى دەلىك. ەكى مىڭ تەڭگەسىن ءوزى جەيدى. قالعان مىڭ جارىم تەڭگە ازىق-ت ۇلىككە. سوڭعى مىڭ جارىم تەڭگە جەمشوپ تاسىمالى مەن باسقا دا ۇساق-تۇيەكتەرگە. نەگىزى, ءار وتباسى جىلقى ۇستاپ, بيە باي­­لا­سا, قيىندىعىنا توزسە, شىنىمەن ولارعا ارتىق جۇمىس ىزدەپ قاجەتى جوق. ءبىر قۇ­لىندى بيە ءبىر وتباسىنى اسىرايدى. ساۋ­مال مەن قىمىز قازاق باردا جەردە قال­مايتىنى انىق, – دەيدى اتقۇمار اعامىز.

كيەسىنەن قورىقساق ەكەن...

عىلىم كانديداتىنىڭ ايتۋىنشا, نەگىزى جىلقى مالى اقپاننان باستاپ مامىرعا دەيىن تولدەي بەرەدى. ق ۇلىنى جەرگە تۇسكەننەن باستاپ ابدەن بۋىنى بەكىگەنشە ەمگەن دۇرىس. بۇل – ەكى اي بيە مەن ق ۇلىندى ايىرمايسىڭ دەگەن ءسوز. مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن ۇيرەتىلگەن بيەنى كۇنىنە بەس مەزگىل ساۋىپ ىشە بەرەسىز. ق ۇلىنداعان بايتالعا ءبىر-ەكى اپتادان سوڭ قايتا ايعىر تۇسەدى. مىنەزدى بيەلەر كەزدەسسە, ءۇش ايدان كەيىن ساۋدىرماي قويۋى مۇم­كىن. كەيبىرى ىشىندەگى ق ۇلىن قوز­عال­عان­شا ساۋدىرا بەرەدى.

– وسى شىلدەدە قىمىز ىشۋگە بولمايدى دەگەن دە اڭگىمە بار, – دەدىم مەن دە ەستىگەنىمدى العا تارتىپ.

– بۇل ەندى جاڭساق پىكىر, – دەدى داۋكەڭ ماڭدايىن ءسۇرتىپ. – شىلدەدە قاۋىن-قاربىز ءپىسىپ, سونىڭ جارناماسىن العا تار­تىپ جۇرگەندەردىڭ ءسوزى. قىمىزدى جىل ون ەكى اي ءىش. ساعان ءدارى دە كەرەگى جوق, اۋرۋ دا جولامايدى. نەگىزى بىزدە, اشىعىن ايتۋ كەرەك, قىمىزدى باپتاپ ۇسىنىپ جۇرگەندەر جوقتىڭ قاسى. قاراعاندى, شىمكەنت سياقتى قالالاردا ماماندار دا بار. سونداي-اق ساۋىلعان جىلقى ءسۇتى مەن سياقتى بيە بايلايتىنداردىڭ ۇيىنەن ساۋمال كۇيىندە بىردەن ساتىلىپ كەتەدى. بەينەتتىڭ ەڭ وڭايى دا سول. ات باپتاپ, قىمىز دايىندايتىندار ءوز ءىسىن سۇيسە عانا سونىڭ بەينەتىنە توزبەي مە؟!

ءار جانۋاردىڭ كيەسى بارىن بۇرىننان بىلەتىنبىز. بۇدان تۇسىنگەنىمىز, مالدى ەشقاشان ۇرۋعا بولمايدى. اسىرەسە سا­ۋىپ وتىرعان مالدى. قازاق مۇندايدا ءسۇتى قاشادى دەپ ىرىمداۋشى ەدى. جاسىنان جىلقىشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ, بىرتە-بىرتە مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە دەيىن اتقارعان اتقۇمار جان جىلقى مەن قىمىز قاسيەتى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايدى. ءارى تۇسكە دەيىن باقساڭ, تۇستەن كەيىن يەسىنىڭ تىلەۋىن بىرگە تىلەيتىن تەكتى جانۋار تۋرالى ءبىزدىڭ حالىقتا اڭگىمە كوپ قوي.

قىمىز دەسە, قىزارىپ قالامىز

ەندى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى سويلەتسەك. رەسپۋبليكا بويىنشا 2022 جىل 29,3 مىڭ توننا جىلقى, 17,4 مىڭ توننا تۇيە ءسۇتى وندىرىلگەن. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعىنداعىلار رەسمي ۇسىنىپ وتىرعان مالىمەت. ويتكەنى جەكە ادامدار ساۋىپ وتىرعان ءسۇت بۇل ەسەپكە كىرمەيدى. ەگەر كىرسە, بۇدان ءبىرشاما كوپ قىمىز بەن شۇبات ساپىراتىنىمىز ايدان انىق. سونداي-اق سالالىق مينيسترلىكتىڭ 2019 جىلعى 15 ناۋرىزداعى №108 بۇيرى­عىمەن بەكىتىلگەن «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, مال شار­ۋا­­­شىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ» قاعي­دالارىنا سايكەس بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قىمىزدى ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ قۇنىن ارزانداتۋعا ليترىنە – 60, شۇباتقا 55 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەنەدى. ال اسىل تۇقىمدى تۇيەنىڭ ءبىر باسىن ساتىپ الۋعا 100 مىڭ تەڭگە قا­­رالعان.

قازىر مينيسترلىك جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندارمەن بىرلەسىپ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا پىسىق­تالىپ جاتقان جول كارتاسىنا سايكەس 2026 جىلى ماڭعىستاۋ جانە اقتوبە وبلىسىنان شۇبات وندىرەتىن ەكى جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپتى. قوس جوبانىڭ جالپى قۇنى – 1,2 ملرد تەڭگە, قۋاتتىلىعى – جىلىنا 2,9 مىڭ توننا شۇبات ءوندىرۋ.

ءبىر بەلگىلىسى, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى كورسەتكەندەي, بىلتىر رەسپۋبليكادا 270 مىڭنان استام ويسىل قارا تۇقىمى مەن 4 ملن باسقا جۋىق قامبار اتا ت ۇلىگى تىركەلىپتى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, ەلدە جىل وتكەن سا­­يىن ءتورت ت ۇلىك باسىندا ءوسىم جاقسى-اق. بىراق ءونىمىن تولىققاندى وزىمىزدە يگەرۋ جۇزەگە اسپاي كەلەدى. ءار جەردەن كيىز ءۇي تىگىپ, قىمىز ساپىرىپ, شۇبات قۇيىپ ساتاتىن ۇساق ساۋدا ورىندارىنان بولەك, جەكەلەگەن ادامدار ءبىرىنىڭ ەستۋىمەن ءبىرى قابىلداپ, ساۋمال ساۋداسىن جۇرگىزىپ تۇر. ءمۇيىزدى ءىرى قارا مەن تۇيە سۇتىنە قاتىستى ءىرىلى-ۇساقتى جوبالار بارىن دا بىلەمىز. ال جىلقىعا كەلگەندە جاعداي بەلگىلى. قىمىز وندىرەتىن شاعىن زاۋىت نە تسەح بولماعان سوڭ وزگەلەر الدىندا قىزاراقتايتىنىمىز راس ەندى.