كۇنى كەشەگى ساتتەر سانامىزدان ساعىمدانىپ كەتكەنىمەن, سوناۋ كەلمەسكە كەتكەن بال بالالىق شاقتاعى ەستەلىكتەر ءالى ەسىمىزدە. سول كەزدەردىڭ ىستىق-سۋىعىن ساعىنامىز, كەي-كەيدە قارا تابان بالا كۇنگە قيال قاناتىندا ساياحاتتاپ كەتەمىز. تىزگىنسىز ساعات تىقىلى الىپ-ۇشىپ بارا جاتقانىمەن, اۋىلداعى الاڭسىز دا اياۋلى كۇندەر شىركىن بىزدەن الىستامايدى. قاليحان ىسقاق تا 1959 جىلى جازعان «قوڭىر كۇز ەدى» پوۆەسىندە سوعىستان كەيىنگى ينتەرناتتاعى جىلدارىن جىپ-جىلى ەستەلىكتەرىمەن ەسكە العان. كوركەم شىعارمادا التايدىڭ اسەم تابيعاتى دا, اۋىل ادامدارىنىڭ پسيحولوگياسى دا, ءمولدىر ماحاببات پەن مۇڭعا تولى جاسوسپىرىمدەردىڭ تاعدىرى دا سۋرەتتەلگەن.
«قوڭىر كۇز ەدى. اق جاۋىن سەبەلەپ تۇر. جول لايساڭ. التاي ءوڭىرىنىڭ ەڭ ءبىر جۇدەڭ شاعى, كوڭىلسىز شاعى. سوقىر تۇمان ونىڭ بيىك سىلەمدەرىن جىم-جىلاس قىپ جۇتىپ قويىپتى. ەندى بوكتەرلەپ كەلىپ قانات جايىپ كۇرگەيلەپ العان. تاۋ دا بىرتە-بىرتە الاسارىپ, ادىرلى جوتا-قىراتقا اينالىپ شوگىپ بارا جاتقان سياقتى. ءار جەردە سەلدىرەگەن ويدىم-ويدىم شوق اعاشتار بولماسا, ەتەكتە بۇرىنعىداي نۋ ورمان دا جوق, ۇركىپ بارىپ سوناۋ جوعارىداعى القىم-القىمدارعا تىعىلىپ قالىپتى. قاراعايلى وزەككە كىرە بەرگەنىمدە وكپە تۇستاعى جىلعادان سالدىرلاعان دىبىس ەستىلدى. ارتىنشا-اق سۇرلەم تيەگەن ىردۋان اربا شىعا كەلدى...», دەپ باستالاتىن شىعارما وقىرماندى بىردەن شىرماپ اكەتەرى ءسوزسىز. باستى كەيىپكەر قاسىم ءبىلىم العان توپقايىڭ اۋىلىنا اراعا ونداعان جىل سالىپ ورالعان. سونداعى سۇرلەم تيەگەن اربالى اتتى تىزگىندەپ بارا جاتقان اق ءتۇبىت ءشالىلى كەلىنشەك سىنىپتاسى ءارى العاشقى بالا ماحابباتى التىن ەدى. التىندى كەزدەستىرگەنى سول, مەكتەپ-ينتەرنات قابىرعاسىنداعى قىزىققا تولى بالاپان مۇرت ءجاسوسپىرىم كەزى, دوستارى, مۇعالىمدەرى ەسكە تۇسكەنى.
قاسىم ىرگەدەگى 30 شاقىرىم جەردەگى اۋىلدا جەتى سىنىپتىق مەكتەپتى تامامداعان سوڭ, اتا-اپاسىنىڭ نۇسقاۋىمەن توپقايىڭنىڭ مەكتەپ-ينتەرناتىنا كەلىپ ورنالاسادى. ورنالاسۋ دا وپ-وڭاي ەمەس ەدى. وسى تۇستا جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىگى قانداي ەدى؟! قاسىمنىڭ مەكتەپ ديرەكتورىنا كىرىپ-شىققان ءساتىن اينىتپاي بايانداپ, وقىرماننىڭ كوز الدىنا تاستاي سالعان. مايمۇرىن دەگەن لاقاپ اتقا يە ديرەكتوردىڭ ماڭعازدىعى, الەمدى ءوزى عانا بيلەپ-توستەپ تۇرعانداي كەرگۋى كەيبىر باسشىلارعا ءتان قاسيەت ەدى. شىندىق سولاي ەمەس پە؟!
«ديرەكتور شارشاپ-شالدىعىپ ءبىراۋىز ءسوزدى زورعا تاۋىستى دا, ارىزىمىزدى ستول ۇستىنە سەرپە سالىپ, ارقالىققا سىلق ەتتى. تاعى دا دىم سىزباي ءۇنسىز جاتتى. He دە بولسا ءبىر لەبىزىن ەستىپ كەتەيىن دەپ, مەن دە ءمىز باقپاي وتىرىپ الدىم. وزىمە بەلگىلى, ەگەر ينتەرناتقا قابىلداماسا وقي الاتىن ءتۇرىم جوق. ءبىر زاماتتا بارىپ: – جاتار جەرىڭ بار ما ەدى؟ جوق بولسا «ىنتىرناتتىڭ» جاتاعىنا بىردەمە ەتىپ تۇنەپ شىعارسىڭ. ەرتەڭ كەل» دەپ قىر ەتە قالدى. كومەيىنىڭ بوستاۋ ەكەنىن سەزگەن سوڭ, «الماي قايدا باراسىڭ» دەگەن ويمەن ۇندەمەي عانا اياعىمنىڭ ۇشىمەن باسىپ تىسقا شىقتىم» دەپ سۋرەتتەيدى. بەينەبىر پسيحولوگيالىق كارتينا جازىپ وتىرعانداي.
قاسىمنىڭ قىزىعى ينتەرناتقا ورنالاسقان سوڭ باستالعان. دوسىن دا, العاشقى بالا ماحابباتىن دا سوندا جولىقتىرعان. ورىننىڭ كەمدىگى بولعانىمەن, سول زامانداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ كەڭدىگىن ايتساڭشى. ءبىر توسەككە ەكى بالا سىيىسىپ جاتقان. قاسىمدى كورشى اۋىلدان كەلدىڭ دەپ, ۇلكەندەر جاعى كەۋدەسىنەن يتەرمەدى, شالبارىڭ جىرتىق دەپ, كەمسىتپەدى. دوكەيلەردىڭ ءبىرى اۋىلدان كەلگەن بالادان باۋىرساق دامەتكەنى بولماسا, قوقان-لوقى كورسەتۋ دەگەن اتىمەن جوق. ونى جانىنا جاقىن تارتقان جارىقجۇلدىز ەدى. شىن ەسىمى قومشاباي. سول-اق ەكەن, ينتەرناتقا باستىقسىماق سارى ايەل كىرىپ كەلىپ, ءبارىن بىقپىرت تيگەندەي قىلادى. ارتىنشا ۇيىندە سۋ تاۋسىلىپ قالعانىن ايتىپ, شىعىپ كەتەدى. بارماۋدىڭ امالىن ىزدەگەن بالالار ءبىر-ءبىر كىتاپقا شۇقشيا قالادى. ءسويتىپ, جارىقجۇلدىز بەن قاسىم بارادى. بارعانى بار بولسىن, وزەن جاعاسىندا اتتارى موڭكىپ, اربانىڭ دوڭگەلەگىن سىندىرادى. سول جەردە عوي, العاش التىننىڭ ءان سالعانىن ەستىپ, قاسىم ەكەۋى تانىسادى. ءيا, اۋەلدە اڭگىمەسى جاراسپاعان. كەيىن التىن, قاسىم, جارىقجۇلدىز ۇشەۋى ساباققا بىرگە دايىندالىپ, ارالاسىپ-قۇرالاسىپ ءجۇردى. ءبىر-بىرىنە جازعان ولەڭدەرىن وقىر ەدى. ءتىپتى قاسىم مەن التىن ءبىر-بىرىنە سەزىمدەرىن دە ءبىلدىرىپ ۇلگەرىسكەن. اۋىلعا الماتاي كەلمەگەندە, ەكەۋىن تاعدىر قوسار ما ەدى؟! ەكەۋى باقىتتى دا باياندى عۇمىر كەشەر مە ەدى؟! ولاي بولسا, بالكىم, قاسىمنان قالامگەر شىقپاس پا ەدى؟! الماتاي دەپ وتىرعانىمىز, اۋىلعا جاڭادان كەلگەن قازاق ءتىلى مۇعالىمى, مەكتەپ ديرەكتورى مايمۇرىننىڭ تۋىسقان ءىنىسى ەدى. ول قاسىمعا ءتورت قويىپ جۇرگەنىمەن, وزىنە جاقىن تارتتى. ءبىر كۇنى ۇيىنە (ديرەكتوردىڭ ۇيىندە تۇردى) ەرتىپ بارىپ, ەشكىمدە جوق وتە قۇندى كىتاپ سىيلاعان ەدى. سىيلاماعان, وقۋعا بەرگەن. مۇقاباسىندا «قازاق ءتىلى» دەپ جازىلعانىمەن ءىشى «شۇعانىڭ بەلگىسى» دەگەن اڭگىمە ەدى. ونىڭ اۆتورى بەيىمبەت مايلين ەكەنىن قاسىم بىلمەگەن دە. جاتا-جاستانىپ وقىدى, جاتتاپ الدى. ءتىپتى قاعازعا كوشىرىپ, ونى كۇپايكەسىنىڭ جىرتىعىنا تىعىپ قويعان. كەيىن الماتىعا بارعاندا اۆتورىن تاۋىپ العىسى كەلگەن. ءيا, ول زاماندا الاش ارىستارى تۋرالى ايتىلماعان. ول زامان دەيمىز, بەرتىنگى تاريحتا دا الاش, الاش وردا تۋرالى وقي المادىق قوي. كەرىسىنشە, تاۋەلسىزدىك تۋى استىندا ءبىلىم العانىمىزبەن, كسرو تاريحىن كەمىرىپ وقىتتى...
الماتايدى ايتامىن, كۇندەردىڭ كۇنى التىندى الىپ قاشىپتى. ونى ەستىپ, اشۋعا بۋلىققان قاسىم الماتايدى پىشاقتاپ تاستاۋعا دا بەكىنگەن. اقىرى ول الماتىعا كەتتى. سول كەتكەننەن ورالىپ تۇرعانى وسى عوي. كەلە سالا اياقاستى التىنعا جولىقتى. الايدا التىندى اربادا كەزدەستىرەمىن دەپ ويلاماعان. ساباعىن جاقسى وقىعان تياناقتى قىز ەدى. ونەرى دە ءبىر توبە-تۇعىن. سوعان قاراپ, سيىر فەرماسىندا ەمەس, ۇلكەن قىزمەتكە لايىق دەپ ويلاسا كەرەك. تاعدىردىڭ جازۋى سول بولعان شىعار. ونىڭ ۇستىنە الماتايدان اجىراسىپ كەتىپتى. ارالارىندا ءبىر ۇل بار ەكەن. قاسىمدى ەرتىپ, اۋىل شەتىندەگى تاقتاي شاتىرلى ءوزىنىڭ ۇيىنە الىپ كەلسە, توردە جاقىن دوستارى جارىقجۇلدىز وتىر. سويتسە, ول دا ءالى ۇيلەنبەگەن. التىن قولدان كەلگەنشە, كويلەگىن جۋىپ, ۇتىكتەپ, كومەكتەسىپ جۇرەتىن كورىنەدى. ارعى جاقتارىندا جىلت ەتكەن سەزىم دە جوق ەمەس سەكىلدى.
پوۆەستى قولعا الساڭىز, ءبىر دەمدە-اق وقىپ شىعارىڭىز انىق. وقي وتىرىپ, ينتەرناتتاعى وقۋشىلاردىڭ ايانىشتى كۇندەرىن سەزىنەسىز, اناۋ مۇعالىمدەردىڭ لاقاپ اتتارىنا ەرىكسىز ەزۋ تارتاسىز. اۋىلعا ءامىرىن جۇرگىزىپ وتىرعان مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ارەكەتى دە ءتۇرلى ويعا جەتەلەيدى. وقي وتىرىپ, وي قورىتاسىز. ينتەرنەت پەن ينتەرناتتىڭ بالالارىن سالىستىرا وتىرىپ, بۇگىنگى زامانعا البەتتە, شۇكىر ايتاسىز.