ەكونوميكالىق ءوسىم ديناميكاسىن, ديزاينىن جانە قۇرىلىمىن جاقسارتۋ قاجەتتىگى تولعاعى ءپىسىپ جەتىلسە دە, ورىندالۋى كەيىنگە شەگەرىلە بەرگەن ماسەلە ەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, سالىق جۇيەسىن جەدەل جاڭارتۋ قاجەت. پرەزيدەنت سالىقتى جاي كوبەيتۋگە بولمايتىنىن, ولاردى جيناۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە كولەڭكەلى ەكونوميكانى ازايتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت ققس-نىڭ كوتەرىلمەۋىن جاقتادى
سالىق پرەفەرەنتسيالارىن 20 پايىزعا قىسقارتۋ تۋرالى بۇيرىقتىڭ ورىندالماعانىن جانە ماسەلەنى شەشۋدىڭ تاسىلدەرى دە ازىرلەنبەگەنىن ەسكە سالىپ, اكىمشىلىك قىسىمدى ازايتۋدى العا تارتتى. قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ (ققس) ۇلعايۋى ينفلياتسيا دەڭگەيىن جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلەسىن كوبەيتىپ, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەردىڭ جەمساۋىندا كەتكەن سالىقتاردىڭ جىلدىق كولەمى ورتاشا ەسەپپەن 7 تريلليون تەڭگەگە جەتكەنى تۇڭعىش رەت اقوردادا ايتىلدى.
پايدا مەن م ۇلىككە سالىق سالۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزبەي, تاپقان تابىستى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا ىنتالاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل وسىعان دەيىن تالاي ايتىلدى. ەكونوميكا نەعۇرلىم كۇشتى بولسا, سالىق تۇسىمدەرى سوعۇرلىم كوپ بولادى دەگەن قاعيدانى نارىق زاڭى دا قۇپ كورەدى. بىلتىر ققس مولشەرلەمەسىن 12 پايىزدان 16 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ ۇسىنىلدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مولشەرلەمەنىڭ كوتەرىلۋى بيۋدجەتكە 2-2,4 ترلن تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا ءتۇسىم اكەلەدى دەدى, بىراق سالىقتىڭ قانداي كوزدەردەن تۇسەتىنىن, 12 پايىزدىڭ ءوزىن كوتەرە الماي, ارقاسى جاۋىر بولعان كاسىپكەرلەردىڭ قوسىلعان 4 پايىزعا قانشالىقتى شىداس بەرەتىنىن جاۋاپسىز قالدىردى. تيىسىنشە, كاسىپكەر قاۋىم ۇسىنىستى سىنعا الدى. «جاڭا مولشەرلەمە, ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنە كەرى اسەر ەتەدى» دەگەن جانايقاي ۇكىمەتتەن ءوتىپ, اقورداعا جەتتى. مەملەكەت باسشىسى ققس كوتەرۋ ماسەلەسىندە بيزنەستى جاقتادى.
پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستاندا ققس كوتەرۋ جوسپارىن توقتاتتى. ەندى قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى كوتەرىلمەيدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن قارجى مينيسترلىگىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن دە, كىرىس بولىگىن دە ساپالى جوسپارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تاپسىرىلدى. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن, تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سالىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ەسكەرىلەدى.
حالىققا تۇسىنىكتى سالىق كودەكسى كەرەك
ەكونوميكالىق ساراپشى ماكسيم بارىشەۆ اتاپ وتكەندەي, قاراپايىم ازاماتتار سالىق كودەكسىن تۇسىنە المايدى جانە كودەكستىڭ ءوزى دە ءجيى وزگەرەدى. كاسىپكەرلەر كەم دەگەندە ءۇش جىل وزگەرمەيتىن قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى سالىق زاڭناماسىنىڭ جازىلۋىن سۇرايدى. ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەر كۇتىپ جۇرگەن ءۇش يگىلىك بار:
سالىق پەن بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر سانىنىڭ قىسقارۋى; ەسەپتەۋدىڭ جەڭىلدەتىلۋى; سالىق جۇيەسىنىڭ بولجامدىلىعى.مىسالى, وسىعان دەيىن ديۆيدەند بويىنشا جەكە تابىس سالىعى مولشەرلەمەسىن 10 پايىزعا قىسقارتۋ ەلدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جانە قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاعان شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىسسوز ۇدەرىسىن توقتاتىپ تاستادى. سالىق مولشەرى بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ قارجىلىق كورسەتكىشىنە اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. شاعىن بيزنەس كاسىپكەرلەرى ديۆيدەند سالىعىنىڭ جويىلۋىن جانە ققس ءليميتىن 30 000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە (اەك) دەيىن قايتارۋدى كۇتىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل شەكتەۋ 20 000 اەك-كە دەيىن تومەندەتىلدى.
«100 ميلليون تەڭگەدەن استام تازا پايدا العان كەزدە كاسىپكەر مەملەكەتكە سالىقتىڭ 42 پايىزدان استامىن تولەيدى (كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى – 20 پايىز, جەكە تابىس سالىعى – 10 پايىز, ققس – 12 پايىز). بۇل ءتىپتى الەمدىك ستاندارت بويىنشا دا كوپ. سوندىقتان كاسىپكەرلەر كولەڭكەلى بيزنەسكە باسىمدىق بەرىپ كەتتى», دەيدى ساراپشى.
ءبىز سويلەسىپ ۇلگەرگەن بيزنەس وكىلدەرى بيۋدجەت كىرىستەرىن ۇلعايتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن, سالىق سەگمەنتى سول شارالاردىڭ نەگىزگى باعىتى ەكەنىن تۇسىنەتىنىن اشىپ ايتىپ وتىر. فيسكالدىق قۇرالداردىڭ جەڭىلدەتىلەتىندەي قۇرىلىمدالۋى وتاندىق ونىمدەردى وندىرۋگە, ەكسپورتتاۋدى دامىتۋعا, ەكسپورتتىق باعىتتى ارتاراپتاندىرۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل باعىتتا وڭ وزگەرىستەر بار. بارىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە قاپەرگە الۋىمىز ءتيىستى ماسەلەلەر ءالى كوپ.
«وسى رەتتە جالاقىدان 20 پايىزدىق مولشەرلەمە بويىنشا ءبىر رەتتىك تولەم جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. بىرىڭعاي تولەم مولشەرلەمەسى كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىنەن جوعارى بولماۋى كەرەك. بىرىڭعاي تولەم بيۋدجەتكە جانە بيۋدجەتتەن تىس قورلارعا تولەنەتىن بارلىق تولەمدى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرۋى كەرەك. سوندا جۇمىس بەرۋشىلەر بيۋدجەتكە ءبىر عانا تولەم جاسايدى. ودان كەيىن تولەم ءتيىستى قورلار اراسىندا بولىنەدى. سالىق تولەۋشىلەردىڭ جەڭىلدىكتى ساناتتارى ءۇشىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە (ااك) ۇقساس جەكە بانكتىك كارتالارعا تولەمدەر بيۋدجەتتەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. جەڭىلدىكتى ساناتتار بويىنشا تولەم جۇمىس بەرۋشىلەر ناقتى تولەگەن سومادان جۇزەگە اسىرىلادى», دەيدى ساراپشى.
وليگارحتاردىڭ جەڭىلدىگىن ازايتساق, قازىناعا تۇسەر سالىق كوبەيەدى
وندىرىستىك قۋاتى مەن قارجىلىق كورسەتكىشى تۇرعىسىنان ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن شاعىن بيزنەس پەن ءىرى بيزنەسكە بىردەي سالىق سالۋ قيسىنسىز دەيدى ماماندار.
«بىزدە شاعىن بيزنەسكە سالىناتىن سالىق مولشەرى ءىرى بيزنەسكە سالىناتىن كورسەتكىشتەن جوعارى ەكەنى تاۋەلسىز ساراپشىلار تاراپىنان تالاي رەت ايتىلعان. سمايىلوۆ ۇكىمەتى دە ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن سالىقتى كوتەرۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىممەن بايلانىستىرا بەردى. ناتيجەسىندە, شوب-تىڭ ءبىرازى سۋ تۇبىنە شوگىپ كەتتى. دامىعان مەملەكەتتەردە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا جوعارىلاتىلعان مولشەرلەمەلەر قولدانىلادى. سودان كەيىن وليگارحتارعا ارنالعان جەڭىلدىك پرەفەرەنتسيالاردان باس تارتاتىن كەز كەلدى. بىزدە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا سالىناتىن سالىق اۋىرتپاشىلىعى پايدانىڭ باسىم بولىگىن الىپ قوياتىنداي ەمەس. ەگەر جەر قويناۋىن پايدالاناتىن بيزنەس يەلەرى سالىقتى جوعارى مولشەرلەمەمەن تولەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سالىناتىن سالىق ەۆوليۋتسيالىق جولمەن تومەندەيتىن ەدى. ساراپشىلار سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردى دايىندايتىن جۇمىس توبى وسى ماسەلەگە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ جاتىر», دەيدى ول.
قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن ارنايى سالىق رەجىمى – وتپەلى رەجىمنىڭ قاجەتتىگى وسىعان دەيىن ارا-تۇرا ايتىلىپ قالاتىن.
كاسىپكەر توعجان قوجالىنىڭ ايتۋىنشا, سالىق جۇيەسى تۇتاستاي العاندا يكەمدى بولۋ كەرەك, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە فيسكالدىق رەجىمدەر سانىن ازايتاتىن كەز كەلدى.
«ۇلكەن بيزنەس پەن شوب سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ايىرماشىلىعى بىلىنەتىن وتپەلى رەجىمدى ەنگىزۋ – حالىقارالىق تاجىريبەدە بار ءۇردىس. مۇنداي باستاما شوب مارتەبەسىنە اسەر ەتەدى, ولاردىڭ اراسىنان ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ىرىكتەلىپ شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل مەملەكەتكە دە, بيزنەسكە دە ءتيىمدى. سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ جاڭا دەڭگەيى بيزنەستىڭ ينۆەستيتسيالىق سيپاتىنا اسەر ەتەدى, بىراق پرەفەرەنتسيالار جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى بولۋىنا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. سەبەبى حالىقارالىق تاجىريبەدە قولايلى وتپەلى سالىق رەجىمدەرى اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋعا جانە بانك الدىنداعى نەسيەسىن دە بيزنەسىنە سالماق سالماي وتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, بيزنەسكە سالىق اۋىرتپالىعىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋى ونىڭ جاعدايىن ناشارلاتادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, سالىق مولشەرىن بىردەن تۇسىرۋگە دە, كوتەرىپ جىبەرۋگە دە بولمايدى. الدىمەن بيزنەستىڭ تابيعاتىن سول وزگەرىستەرگە بەيىمدەۋ كەرەك», دەيدى.
توعجان قوجالى ايتقان كەلەسى ماسەلە – ققس-نى رەفورمالاۋ بارىسىندا الىس-جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ سالىق زاڭدارىن ەسكەرۋ. سەبەبى بىزدە يمپورتقا تاۋەلدىلىك دەڭگەيى وتە جوعارى. ال تاۋارلاردى تاسىمالداۋ ۇدەرىسىنە بىرنەشە مەملەكەتتىڭ وكىلى قاتىسادى. بۇل تۇستا قاي ەلدىڭ سالىق كودەكسىندە ايقىندىلىق باسىم بولسا, زاڭ سولاردىڭ ءسوزىن سويلەيدى.
«ققس بويىنشا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرگەندە فيسكالدىق ورگانداردىڭ ىڭعايلىلىعىنا ەمەس, ولاردىڭ تيىمدىلىگىنە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. سەبەبى ققس بويىنشا بارىنشا اۆتوماتتاندىرىلعان باقىلاۋ ەكسپورتتاۋشىلارعا ونى بيۋدجەتتەن جىلدام قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ققس ەكونوميكاعا جانە تۇتىنۋ سەگمەنتىنە قالاي اسەر ەتەدى دەگەن ساۋالدىڭ ءجۇز ءتۇرلى جاۋابى بار», دەيدى ت.قوجالى.
بالكىم, ققس-دان بوساتامىز؟..
راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ ءوسۋى سالىق سالۋدا رەاكتيۆتى تاسىلدەردى قولدانۋعا ءماجبۇر ەتتى. باسقاشا ايتقاندا, شىعىنداردىڭ ءوسۋى قازىنانى جەدەل تولتىرۋعا, تولەۋشىلەردەن اۆانستىق تولەمدەردى تالاپ ەتۋگە ماجبۇرلەدى, ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعى وزگە مۇمكىندىكتىڭ كوزىن تابۋعا ەرىك بەرمەدى.
«كوپتەگەن ەل ءومىر ءسۇرۋ قۇنىن نەگىزسىز قىمباتتاتۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ققس-دان بوساتادى. مەديتسينالىق كومەكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەتسەپت بويىنشا بەرىلەتىن ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە, بىلىمگە قول جەتكىزۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ءبىلىم بەرۋ باستامالارى مەن ىلەسپە تاۋارلاردى شىعاراتىن مەكەمەلەرگە, كىتاپ, گازەت, مەرزىمدى باسىلىمدارعا ققس سالىنبايدى. سونداي-اق كەي ەلدەردە وتباسىنىڭ قارجىلىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ ءۇشىن بالالار كيىمىن دايىندايتىن كاسىپورىندار ققس-دان بوساتىلعان. دەگەنمەن قاتىپ قالعان قاعيدا جوق. ەرەكشەلىكتەر ەل جاعدايىنا قاراپ بەيىمدەلىپ وتىرادى. كەي ەل تاۋارلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتى ءۇشىن تولىق بوساتۋدىڭ ورنىنا تومەندەتىلگەن مولشەرلەمەلەردى قولدانۋدى تاڭدايدى. بۇل جەڭىلدىكتەردىڭ لوگيكاسى كوبىنەسە قاجەتتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋعا, سول ارقىلى تابىسى تومەن ءۇي شارۋاشىلىقتارىن قولداۋعا جانە الەۋمەتتىك باسىمدىقتاردى شەشۋگە ۇمتىلۋ بولىپ سانالادى», دەيدى راسۋل رىسمامبەتوۆ.