دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامىنشا, ەلىمىزدەگى تازا سۋ قورى جىل ساناپ ازايىپ كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سەگىز جىلدىق مەرزىمدە تازا سۋعا تاپشىلىقتى 15 پايىزعا دەيىن تارتادى ەكەنبىز. ەكىنشىدەن, ءبىز كۇن سايىن جۇتىپ جۇرگەن اۋا دا لاستانعان. بۇل ماسەلە وتاندىق عالىمداردى قاتتى الاڭداتادى. ولار وسى تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن ءتۇرلى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادى. ناتيجە دە جوق ەمەس. ايتالىق, Nazarbayev University استانا ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ (NLA) عالىمدارى ەلىمىزدەگى جانە الەمدەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتاتىن تەحنولوگيا جاساۋدى قولعا العان. ماسەلەن, ولار جارىقتىڭ اسەرىنەن سۋداعى لاستاۋشى زاتتاردىڭ زيانسىز ەلەمەنتتەرگە ىدىراۋىن تەزدەتەتىن ءتيىمدى فوتوكاتاليزاتورلار جاساپ شىعاردى.
«بۇل فوتوكاتاليزاتورلاردىڭ ارتىقشىلىعى – ولار ارزان ءارى وڭاي سينتەزدەلەدى. ءبىز ارنايى ماتەريالداردى قولدانامىز, ولاردىڭ ەرەكشە قاسيەتى كۇن ساۋلەسىن حيميالىق ەنەرگياعا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار سۋدى لاستايتىن زاتتاردىڭ زيانسىز كومپونەنتتەرگە ىدىراۋىن تەزدەتەدى. اتالعان تەحنولوگيا اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىن تومەندەتىپ, تازا سۋعا قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى», دەدى NU NLA ەنەرگيا ساقتاۋ جۇيەلەرى زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى باتۋحان تاتىقاەۆ.
فوتوكاتاليزاتوردى جىلدام ىدىراتاتىن قاسيەتىن زەرتتەۋ بارىسىندا جارتىلاي وتكىزگىشتەر رەتىندە گرافيت ءتارىزدى كرەمني ءنيتريدى (g-C3N4) جانە مەتالل سۋلفيدتەرى (MeS) قولدانادى. عالىمدار فوتوكاتاليزدى – جارىق كاتاليزاتورلاردى حيميالىق رەاكتسيالاردىڭ ۇدەتكىشتەرىنە اينالدىراتىن پروتسەسستى, سۋدى سۋتەگى مەن وتتەگىگە ىدىراتۋ ءۇشىن دە پايدالانادى.
«جاسىل سۋتەگى تازا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزى رەتىندە زياندى شىعارىندىلاردى جاساماي, ءارتۇرلى قولدانبالى سالالاردا, ەلەكتر ەنەرگياسىنا نەمەسە كولىكتەرگە وتىن وندىرۋدە قولدانىلۋى مۇمكىن. كۇن ەنەرگياسىن پايدالانا وتىرىپ, جاسىل سۋتەگىن وندىرۋگە ارنالعان ءتيىمدى فوتوكاتاليزاتورلاردى قۇرۋ مۇناي ونىمدەرى مەن باسقا دا ەنەرگيا كوزدەرىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا سەپتەسەدى. بۇل پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ ازايۋىنا جانە اۋا ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا اكەلەدى», دەدى ول.
كيەلى تۇركىستاننىڭ تۋماسى باتۋحان تاتىقاەۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىن بىتىرگەن سوڭ فرانتسياداعى لوتارينگيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىر جىلدىق عىلىمي تاعىلىمدامادان وتكەن. بۇل تاعىلىمداما ونىڭ نانوقۇرىلىمدىق ماتەريالدار مەن فوتوكاتاليز سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە نەگىز قالادى. ول ءسوز اراسىندا بىزگە ءوزىنىڭ زەرتتەۋىن جالعاستىرۋعا ىقپالى تيگەن تاجىريبەسىمەن ءبولىستى.
ء«بىز ۋنيۆەرسيتەت ماڭىنداعى توعانداعى سۋدى تازارتۋ ءۇشىن نانوقۇرىلىمدىق فوتوكاتاليزاتورلاردى قولداناتىن بىرقاتار ەكسپەريمەنت جۇرگىزدىك. كۇن ساۋلەسىنىڭ استىندا ماتەريالدارمەن وڭدەلگەننەن كەيىن لاستاۋشى زاتتاردىڭ جويىلۋى مەن سۋ ساپاسىن باقىلادىق. تاجىريبەدەن كەيىن بىرنەشە كۇن وتكەندە توعانداعى سۋ تازارىپ, جاعىمسىز ءيىس جويىلىپ, توعاندى مەكەندەگەن جانۋارلاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتقان. شىنىمدى ايتسام, بۇل جوبا مەنى ودان سايىن قىزىقتىردى. ويتكەنى ءبىز زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدى تاجىريبەدە قولدانىپ, ونىڭ ومىرگە جانە قورشاعان ورتاعا قالاي اسەر ەتەتىنىن كوردىك», دەدى جاس عالىم.
ب.تاتىقاەۆ بىزگە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى تولىق اياقتاعاننان كەيىن ءوزىنىڭ ويلاپ تاپقان تەحنولوگياسىمەن كوممەرتسيالىق ءونىم ازىرلەۋگە وندىرىستىك سەرىكتەس ىزدەيتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول ناقتى جاعدايدا فوتوكاتاليزاتورلاردىڭ تيىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن سىناۋ ءۇشىن قاناتقاقتى جوبانى باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«فوتوكاتاليزاتورلاردى سۋتەگى وندىرۋگە ارنالعان ونەركاسىپتىك قوندىرعىلارعا, ۇشقىشسىز ۇشاقتارعا جانە شالعاي اۋىلداعى سۋ تازارتۋ جۇيەلەرىندە پايدالانۋعا بولادى. بولاشاقتا سۋ تازارتۋ مەن سۋتەگى وندىرۋدەن بولەك, باسقا دا پەرسپەكتيۆالى ماتەريالدار مەن ادىستەردى, سونداي-اق فوتوكاتاليزاتورلاردىڭ الەۋەتتى قولدانباسىن زەرتتەسەم دەيمىن. بۇل فوتوحيميادا, ورگانيكالىق سينتەزدە جانە ەكولوگيالىق تازا حيميالىق ورتالاردى قاجەت ەتەتىن باسقا ۇدەرىستەردە فوتوكاتاليزدى قولدانۋدى قامتۋى مۇمكىن», دەدى ول.
ىزدەنىمپاز عالىم جۇمىس ىستەيتىن ەنەرگيا ساقتاۋ جۇيەلەرى زەرتحاناسى جاقىندا عانا Nazarbayev University استانا ۇلتتىق زەرتحاناسىندا قۇرىلعان. قازىر بۇل زەرتحانا عالىمدارىنىڭ الدىندا ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ مەن ەلىمىزدەگى جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ەكولوگيالىق تازا ءارى تۇراقتى ماتەريالداردى جاساۋ مىندەتى تۇر.