ەلوردادا كارىم مىڭباەۆ كوشەسى بولسا...
توپونيميكالىق القانىڭ قابىلداعان شەشىمىنە سايكەس ەلوردا اكىمىنىڭ وكىمىمەن ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنداعى N59 مەكتەپ-ليتسەيگە اكادەميك كارىم مىڭباەۆتىڭ اتى بەرىلدى. سونداي-اق بۇرىن نومىرمەن عانا بەلگىلەنىپ جۇرگەن ءبىراز مەكتەپ ەندى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى – زار-زامان كەزەڭىنىڭ ايتۋلى اقىنى دۋلات باباتاي ۇلىنىڭ, قازاق كينوسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى شاكەن ايمانوۆتىڭ, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باتىرلارى قاسىم قايسەنوۆ پەن راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ, لەنينمەن سوزجارىسقا ءتۇسىپ, قازاق ەلى شەكاراسىن بەلگىلەپ بەرگەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ, الاششىل قايراتكەر جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ, مەملەكەت قايراتكەرلەرى سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن بارلىبەك سىرتتان ۇلىنىڭ, ساكەنتانۋشى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ ەسىمدەرىمەن اتالاتىن بولدى.
ء بىلىم وشاقتارىنا تاريحي تۇلعالاردىڭ اتىن بەرۋ – ولاردى جاي عانا ۇلىقتاۋ ەمەس. ءبىز مۇنى وقۋ-تاربيە, مادەني ءىس-شارالار ارقىلى ولاردىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاۋ دەپ تۇسىنەمىز. ماسەلەن, كارىم مىڭباەۆ ءيسى قازاقتان شىققان العاشقى اكادەميك ەكەنىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردىڭ بارشاسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. قازاقستان كسرو قۇرامىنداعى اۆتونوميا بولىپ تۇرعاندا ەلىمىزدىڭ العاشقى ۇكىمەتىنىڭ (كيرتسيك) مۇشەسى, العاشقى حالىق كوميسسارلارىنىڭ (مينيسترلەرىنىڭ) ءبىرى تۋعان اعاسى تۇرىسبەك مىڭبايدىڭ حالىق جاۋى دەگەن جالا جابىلىپ, ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) قۇربانى بولىپ كەتكەندە, اكادەميك نيكولاي ۆاۆيلوۆتىڭ دوكتورانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن جاس جىگىت كارىم دە ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سىرت قالمادى. قان مايداننان مىڭبايدىڭ بەس ۇلىنىڭ ۇشەۋى ەلگە امان-ەسەن ورالدى. ەكەۋىنىڭ سۇيەگى مايدان دالاسىندا قالدى.
باۋىرجان باتىردىڭ ساناۋلى دوستارىنىڭ بىرەگەيى بولعان دوكتورانت مايور كارىم مىڭباەۆ عىلىمعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن جوعارعى باس قولباسشىنىڭ بۇيرىعىمەن لەنينگراد مايدانىنان ەلگە قايتارىلعان. سوعىس ءورتى ءورشىپ تۇرعاندا, قازاقستاندا عىلىم اكادەمياسى قۇرىلماعان كەزدە ول بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. قازاقتان شىققان العاشقى اكادەميك دەيتىنىمىز سوندىقتان.
عالىمنىڭ ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالماق ەمەس. ك.مىڭباەۆتىڭ اتىنا الماتىدا كوشە بەرىلگەن. الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار بولسا, سول عىلىمي قالاشىق مىڭباەۆ اۋىلى دەپ اتالادى. دەگەنمەن ءوزى وقىعان بايىرعى اقمولادا, قازىرگى استانادا ءبىر كوشە عالىمنىڭ اتىنا سۇرانىپ-اق تۇر.
نۇرحان حامزە ۇلى,
ەلوردا تۇرعىنى
استانا
قازاق ايتىسى قاشاندا بيىكتە
قاراسوزدەن قايماق قالقىعان كوركەمسوز مايتالماندارى كونە زاماننان-اق بىرىنەن-ءبىرى وزا شاپتى. ال حالىق اۋىز ادەبيەتى ءار سالادا, ءارتۇرلى جانردا دامىدى. تۇرمىس-سالت جىرلارىنان باستاۋ الىپ, ەپوسقا جالعاسقان فولكلوردىڭ جانرلىق ءورىسى وسىلايشا كەڭەيە بەردى. جالپى, حالىق اۋىز ادەبيەتىن قالىپتاستىرۋداعى ۇلكەن ساتىلاردىڭ ءبىرى – ايتىس ونەرى. ايتىستىڭ ەرەكشەلىگى سول, زامان اعىمىنا قاراي اقىندار تۇرلىشە جىرلادى. ءحىح-حح عاسىرلاردا باي مەن كەدەيلىكتى شەنەپ, تەڭدىك پەن تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان اقىندارىمىزدىڭ ارمانى اسقاق ەدى. ال تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قوعامدا بولىپ جاتقان جايتتاردى, اسىرەسە ادىلەتسىزدىكتى اياماي سىنادى. وسى ورايدا ەگەمەندىككە قول جەتكىزىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەگەن شاقتا قازاق ايتىسىن ەۋروپاعا اپارعان ايتۋلى اقىن ءجۇرسىن ەرماننىڭ ەڭبەگى ەرەن. سونىڭ ۇلى جەمىسى سول, كەشە عانا تاۋەلسىزدىك الىپ, قولىمىز اۋزىمىزعا جەتكەن زاماندا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كونە ونەرىمىز قايتا تۇلەدى.
ول ءبىرجان مەن سارا ايتىسىن جاڭا نۇسقادا قالىپتاستىرىپ, ۇلكەن ايتىس مەكتەبىنىڭ قابىرعاسىن قالادى. جەر-جەردى ارالاپ, قارا ولەڭنىڭ مايەگىنەن ءنار العان وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شىن دۇلدۇلدەردى ىزدەستىرىپ, ءبىر شاڭىراق استىنا جينادى. اسىرەسە جىراقتا قالعان شالعاي وبلىس, اۋدان, اۋىلدان دارىندىلاردى ىزدەپ تاپتى. اتاپ ايتار بولساق, كەشەگى ماناپ كوكەنوۆ اتامىز باستاعان, نادەجدا لۋشنيكوۆا اپامىز قوستاعان, سونداي-اق وزىندىك تالانتىن باعالاماي, كۇيبەڭ تىرلىكپەن قازان-وشاقتىڭ باسىندا قالىپ قويعان وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى كەرەمەت اقىن اپامىز مارقۇم تاۋشەن ءابۋوۆانىڭ تالانتى تالايدى تاڭداي قاققىزعانى ءالى ەسىمىزدە. اسەلحان قالىبەكوۆا, ءاسيا بەركەنوۆا, شورابەك ايداروۆ, ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ, ايتاقىن بۇلعاقوۆ, قونىسباي ءابىلوۆ, امانجول التاەۆ, سەرىك قاليەۆ, ودان بەرگى جاستار لەگى – داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, بەكارىس شويبەكوۆ, مەلس قوسىمباەۆ, اينۇر تۇرسىنباەۆا, ورازالى دوسبوسىنوۆ, رينات زايىتوۆ, بالعىنبەك يماش, سارا توقتامىسوۆا باستاعان دۇلدۇلدەر شوعىرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە ەمەس پە؟
ۇلكەن بۋىن اقىنداردىڭ ايتىسى قاراپايىم بولدى. ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى مەن سىيلاستىعىن ءازىل-قالجىڭمەن ۇتقىر جەتكىزدى. ولاردىڭ ايتىس ونەرىندە وزىندىك ۇيلەسىمدى اۋەنى مەن ەرەكشە ايتىسۋ ءادىسى بار ەدى. ماسەلەن, شورابەك ايداروۆ قوڭىر داۋىسىمەن اۋەندى سوزىپ باستاسا, ايتاقىن اياعىمەن جەر تارپىپ, «حايلايلىم-حايلىمعا» سالدى. قونىسباي اعامىزدىڭ «اي-اي-اي» دەگەن تارتىمدى داۋىس ىرعاعىنا سالۋى وزىنە قانداي جاراسىمدى ەدى!
ءجۇرسىن ەرمان تەك ۇيىمداستىرىپ قانا قويماي, ءار اقىننىڭ ءسوز ساپتاۋى مەن ۇيقاسىنا دا كوپ كوڭىل ءبولدى. سەبەبى دوداعا تۇسكەن ءاربىر اقىن ەلدىڭ الدىندا اسقاق كورىنۋگە ءتيىس. مىسالى, جاس بولسا دا قاتارىنان وزا شاۋىپ, ايتىس ونەرىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتكەن وراق ءتىلدى ورازالىنىڭ ايتىسىندا اعامىز قازىلار القاسىنا شەشىمدى قايتا قاراۋدى ۇسىندى. ءاربىر ايتىسكەرگە جانى اشىپ, ادىلدىك ىزدەدى. ارينە, بايقاۋ, بايگە بولعان جەردە تارتىس بولاتىنى ايدان انىق. سونىڭ ارقاسىندا شىن جۇيرىكتەر دارالانادى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن ماراپاتتار, سونىمەن قاتار ايتىس ونەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاعان قازاق زيالىلارىنىڭ دەمەۋشىلىك ەتۋى دە ۇلتتىق ونەرىمىزدى العا سۇيرەدى. وسىنىڭ ءبارى قازاق ايتىسىن دامىتۋداعى كەلەلى قادامدار ەدى.
بالا كۇنىمىزدەن ايتىس دەسە, الىس اۋىل بولسا دا ەرىنبەي بارىپ كورەتىنبىز. قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن قادىر تۇتاتىن. قازىر دە ۇكىمەت تاراپىنان ۇزدىكسىز قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن بۇرىنعىداي جارقىراپ شىعىپ, جارىلىس جاساعان جۇيرىكتەر قاتارى سيرەك. دارىندىلار تاسادا قالىپ جاتىر. قازاق ايتىسى ولمەسىن دەسەك, ونەرگە تالاسى بار جاستاردى كوبىرەك تارتا بەرەيىك.
گۇلنار شەگەنوۆا,
س.سەيفۋللين اتىنداعى
ورتالىق كىتاپحانانىڭ ادىسكەرى
جەتىسۋ وبلىسى