الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ەتەك-جەڭىن جيىپ قانا جاتقان الماتى شاھارى كەيىنگى كۇندەرى تىنشي الماي, اۋىق-اۋىق كۇرسىنىپ قويادى. جۋىرداعى جەر تەربەلىسىن قالا تۇرعىندارى انىق سەزدى. سەيسمولوگ-عالىمدار كەيىنگى ەلۋ جىلدا جەر سىلكىنىسى مەگاپوليسكە تىم جاقىن جەردە العاش رەت بولعانىن ايتىپ جاتىر.
سىن-قاتەرلەر سەبەبى
توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى 23–26 قاڭتار ارالىعىندا قازاقستاندا 1,8 مىڭنان استام جەر سىلكىنىسى تىركەلگەنىن, ونىڭ 11-ءى الماتىدا ءوتىپ, ماگنيتۋداسى 2 بالل بولعانىن حابار- لادى.
«سەيسمولوگتەر سىلكىنىستىڭ اسەرى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ جاتقانىن ايتىپ جاتىر. ونىڭ قاشانعا دەيىن سوزىلاتىنىن بولجاۋ قيىن. جەر سىلكىنىسىنىڭ وشاعى ورنالاسقان ايماقتىڭ سەيسميكالىق دەڭگەيى, جەر قىرتىسىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمى, تەكتونيكالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە باسقا دا پارامەترلەر سەبەپ بولۋى مۇمكىن», دەپ ءتۇسىندىردى الماتى قالالىق تجد.
ازىرگە ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن سىلكىنىس سەيسمولوگتەر ءۇشىن دە جۇمباق. عالىمدار جەر ءدۇمپۋى بىلىنگەن اۋداننىڭ از زەرتتەلگەنىن جانە ناقتى بولجام جاساۋدىڭ قيىندىعىن ايتىپ وتىر. بەلسەندىلىك ازايىپ, افتەرشوكتاردىڭ بەتى قايتتى. سىلكىنىستەردىڭ تەرەڭدىگى جەردىڭ ۇستىنە كوتەرىلگەن سايىن ونىڭ اسەرى دە السىرەي باستايدى ەكەن. دەمەك الماتىمىزدىڭ اۋىق-اۋىق كۇرسىنىپ, ءبىر سىلكىنىپ قالۋ سەبەبى دە وسىندا جاتسا كەرەك.
اقپارات كوزدەرىنەن 12 بالدىق جەر سىلكىنىسى بىزگە جاقىنداپ قالدى دەگەن دەرەكتى دە كوزىمىز شالدى. ال عالىمدار 12 بالدىق جەر تەربەلىسى الەمدە بولماعانىن, بىراق ىقتيمالدىلىعى بار ەكەنىن ايتادى. ال 11 بالدىق جەر سىلكىنىسى ەستە جوق زاماندا قىتايدا بولعان دەسەدى. عىلىمي دايەكتەمەلەردە جەردىڭ بەدەرىن وزگەرتىپ, وزەن مەن مۇحيتتاردى تەرىس اعىزىپ جىبەرەتىن كورسەتكىش وسى ەكەنى ايتىلادى.
سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا تۇرعاندىقتان, كەز كەلگەن ۋاقىتتا قانداي دا ءبىر كۇشتەگى جەر سىلكىنىستەرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. رەسپۋبليكالىق سەيسمولوگيالىق جەلى ستانسالارىنىڭ كوبى ەلدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان. الماتى قالاسىنا كەلسەك, بار بولعانى 11 كەشەندى ستانسا جانە 6 كۇشتى قوزعالىس بەكەتى بار. ولاردىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيى, سەيسميكالىق تەربەلىستەردى وقۋ مۇمكىندىگى – تاقىرىبى بولەك اڭگىمە. ال سەيسميكالىق سەگمەنتتە جۇمىس ىستەپ جاتقان عالىمدارعا كەم دەگەندە ەكى ەسە كوپ ستانسا قاجەت.
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆ وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا 2023 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ عيماراتتاردىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگىن تەكسەرە باستايتىنىن, 2017–2018 جىلدارى جۇرگىزىلگەن سەيسميكالىق ءاۋديتتىڭ قورىتىندىسىندا قالانى 27 تەكتونيكالىق جارىقشاق كەسىپ وتەتىنى انىقتالعانىن ايتقان ەدى. 2023 جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتىنىڭ تاۋلى ايماقتارىنداعى زاڭسىز قۇرىلىستارعا باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ, بۇزىلىپ سالىنىپ جاتقان 52 نىساندى انىقتادى.
الماتى قالالىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ سايتىنداعى الماتى قالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك قۇجاتىندا مەگاپوليستەگى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىنا جاۋاپتى بولۋ كورسەتىلگەن. الماتى اۋماعىنداعى توپىراق قاباتى بىركەلكى ەمەستىگى, جەر بەدەرى مەن جەراستى سۋلارىنىڭ دەڭگەيى دە ءارتۇرلى ەكەنى, شىعىس بولىگىندە توپىراق شوكپە جانە جەڭىل سۇيىتىلعان سازدى بولىپ كەلەتىنى ايتىلعان. ال قالانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە, رايىمبەك داڭعىلىنان تومەن توپىراقتىڭ ءتۇرى سازداق, قۇمدى ساز جانە قۇمدى. ماماندار بۇل فاكتورلار الماتىلىقتار ءۇشىن قولايلى ەمەس ەكەنىن, جەراستى سۋى ۇستىڭگى بەتكە جاقىن بولعاندىقتان, ءزىلزالانىڭ قارقىنى 9–10 بالعا جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى 80-جىلداردان باستاپ رايىمبەك داڭعىلىنان تومەن ايماقتاردا تەمىربەتون بەلارقالىقتارى بار ستاندارتتى ەكى جانە ۇشقاباتتى ۇيلەر سالىنىپتى.
ماجىلىستە جاريا ەتىلگەن ماسەلە
ماجىلىسمەن باقىتجان بازاربەك تەكتونيكالىق بەلدەۋ بويىنداعى ايماقتاردا, سونداي-اق سەل جانە كوشكىن ايماقتارىندا جەر تەلىمدەرىن بەرۋگە زاڭمەن تىيىم سالۋدى ەنگىزىپتى. سونداي-اق ءماسليحات پەن اكىمدىككە قالا اۋماعىن دامىتۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ بويىنشا قوسىمشا قۇزىرەت تۇرىندەگى ەرەكشە مارتەبە بەرىلسىن دەگەن تالاپ تا دەپۋتاتتىڭ نازارىنان تىس قالماعان. «جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى مەملەكەتتىك ساراپتاۋ جانە نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ كەزەڭىندە قايتالاما سەيسميكالىق اۋديت شەڭبەرىندە سالىنعان عيماراتتىڭ مىندەتتى سەيسميكالىق ءاۋديتىن جۇرگىزۋ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ», كەرەك دەيدى باقىتجان بازاربەك.
الماتىداعى جەر قىرتىسىنىڭ تەربەلىسى ءارتۇرلى امپليتۋدامەن بىرنەشە رەت قايتالاندى. 23–27 قاڭتار ارالىعىندا 22 افتەر سىلكىنىس سەزىلگەن. بۇل الماتىدا جانە باسقا دا اسا قاۋىپتى ايماقتاردا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قاتاڭ جانە ىرگەلى ستاندارتتاردى ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.
وسى سالانىڭ مامانى التاي بايشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى دۇمپۋلەر نەمەسە افتەر سىلكىنىستەر جەر قىرتىسىنداعى سەيسميكالىق ەنەرگيانى شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى ەكەن. مامان ايتىپ وتكەندەي, بۇل ۇدەرىس جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن بىرنەشە كۇن نەمەسە كەيدە جىلدار بويى جالعاسۋى مۇمكىن. تەحنولوگيانىڭ دامۋى افتەر سىلكىنىستى باقىلاۋعا جانە زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
تاياۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتى قالاسىندا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەستە الماتىدا بولعان توتەنشە جاعداي كەزىندە ءتيىستى ورگاندار شۇعىل ارەكەت ەتۋگە تولىق دايىن بولماعانىن, قالا تۇرعىندارى نە ىستەرىن بىلمەي, ابدىراپ قالعانىن, بۇل جيىننىڭ باستى ماقساتى – سىن ايتۋ ەمەس, ناقتى شەشىم قابىلداۋ ەكەنىن ەسكە سالدى. «مىسالى, جۇرتتىڭ كوپشىلىگىندە «توتەنشە جاعدايعا قاجەتتى شامادان» دا جوق بولىپ شىقتى. ءتيىستى وقۋ-ۇيرەتۋ شارالارى مەكتەپتەن, ءتىپتى بالاباقشادان باستالۋى كەرەك. بۇرىن الماتىدا وسىنداي تاجىريبە بولعان. سونى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت. سەبەبى قازىر ازاماتتاردى توتەنشە جاعدايعا دايارلاۋ جۇيەسى تالاپقا ساي ەمەس. قۇزىرلى ورگاندار حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە ءتيىس. وقۋ ورىندارىندا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە تۇراقتى جاتتىعۋ وتكىزىپ تۇرۋ قاجەت. بۇل – وتە ماڭىزدى. وسى جۇمىستى دەرەۋ قولعا الۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. قىسقامەرزىمدى سەيسميكالىق بولجامدار جاساۋدىڭ قيىن ەكەنى بۇرىننان ايتىلاتىن. اقش, جاپونيا سياقتى دەرجاۆالار قىسقامەرزىمدى بولجامداردان باياعىدا باس تارتقان. سەبەبى وعان قاتىستى بارلىق ۇدەرىستىڭ جىلدامدىعى تۋرالى ءالى توقتامدى پىكىر جوق, ونىڭ قانداي جىلدامدىقپەن وتەتىنى تۋرالى عىلىمدا ناقتى دايەكتەمە ايتىلمايدى. سول سەبەپتى عالىمدار ءوز مىندەتتەرىن «قارا جاشىك» تاسىلىمەن ورىنداپ, جاناما بەلگىلەر بويىنشا دولبار جاساۋعا تۋرا كەلەدى ەكەن. جەر سىلكىنىسىنە قاتىستى ماسەلەدە ستاتيستيكانىڭ ءوزى ءالسىز, سەبەبى ونىڭ ەشقايسىسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى.
وياۋ جاتقان تەكتونيكالىق بەلدەۋلەر
الماتى سەيسميكالىق جاعىنان 10 بالدىق جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجانعان الەمدەگى جالعىز قالا ەكەنىن عالىمدار ءاۋ باستان ايتىپ كەلەدى. قالا ورنالاسقان قازاندىق شوگىندى تاۋ جىنىستارىنا تولتىرىلعان. كىشى الماتى, ۇلكەن الماتى وزەندەرىنىڭ اعىسىمەن كەلگەن ۋاق شوگىندى تاستاردىڭ قالىڭدىعى 3 كم-دەن اسىپ كەتكەن. تەكتونيكالىق بەلدەۋلەردىڭ ۇستىنەن عيماراتتار سالىنىپ كەتكەن. عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ناق وسى فاكتوردىڭ كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. سونداي-اق ولار الماتى ماڭىنداعى اقاۋلار عيماراتتارمەن جابىلعاندىقتان, زەرتتەۋ وتە قيىن ەكەنىن تالاي ۋاقىتتان بەرى قوزعاپ كەلەدى. بىزگە بەلگىلى تەكتونيكالىق بەلدەۋلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن وياۋ جاتىر.
سەيسمولوگ-عالىم مۇحتار حايداروۆ «ينفورمبيۋرو» پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا سەيسميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جوعارىلاعان ايماعىندا تۇرامىز, اسىرەسە ەۋرازيانىڭ قاۋىپتى ايماعىندا قونىس تەپكەنىمىزدى تىلگە تيەك ەتىپتى. ءبىزدىڭ ايماقتىڭ سەيسميكالىق قاۋىپتىلىگىن تەك جاپونيامەن عانا سالىستىرۋعا بولاتىن كورىنەدى. الماتىنىڭ سەيسميكالىق يممۋنيتەتىنىڭ جىل وتكەن سايىن السىرەۋىنە ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار دا اسەر ەتەدى ەكەن. ال «قازقسعزي» اق باس ديرەكتورى بەگمان قۇلباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە بۇكىل عيماراتتى سەيسميكالىق كۇشەيتۋ بويىنشا كەشەندى كۇردەلى جۇمىستارعا 80–90 ملن تەڭگە قاجەت ەكەنىن, بۇل سوماعا ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن, كىرەبەرىستەردى, شاتىردى, ىشكى ەدەندەردى, جۇك كوتەرگىش قالقالاردى, سونىڭ ىشىندە پاتەرلەردى نىعايتۋ قۇنى كىرەتىنىن, ءبىر ىرگەتاستىڭ سەيسميكالىق كۇشەيتۋ قۇنى شامامەن 5–6 ملن تەڭگە اينالاسىندا شىعاتىندىعىن ايتىپتى.
ءبىز وسى رەتتە گەوفيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, سەيسمولوگيا پروفەسسورى القۋات نۇرماعامبەتوۆكە حابارلاسىپ, مىنا كەلەسىدەي ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ونىڭ ايتۋىنشا, جەل سىلكىنىسى – ادام فاكتورىنا قاتىسسىز تابيعي ۇدەرىس. جەر-انا دەمالادى, تىنىس الادى, كۇرسىنەدى. ونىڭ سىرتقى اسەرىن ادامزات تەحنوگەندىك اپات نەمەسە جەر سىلكىنىسى دەپ قابىلدايدى.
«1983 جىلى 10–15 جىل بويى جۇرگىزىلگەن عىلىمي-تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە الماتى قالاسى تابانىنان بىرنەشە تەكتونيكالىق جارىلىمداردى انىقتاپ, ولاردى كارتاعا تۇسىردىك. ءبىز كارتاداعى كەيبىر اقاۋلاردى كەيىنىرەك ناقتىلاۋ ءۇشىن نۇكتەلى سىزىقتارمەن بەلگىلەدىك. جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل جارىلىمداردىڭ بەلسەندى ەمەس ەكەنىن, ياعني ولاردا ءالسىز جانە ميكرودۇمپۋلەر وشاقتارى جوق ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل جارىلىمداردىڭ اسەرى ۆەرنىي (1887) جانە كەمىن (1911) ءزىلزالا اپاتتارى كەزىندە انىق ءبىلىنىپ, ولار جەر بەتىندە بايقالعان جانە دە قۇرىلىسقا اۋقىمدى اسەر ەتتى. سوندىقتان بۇل ايماققا عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى سالۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنۋى كەرەك. بۇل جولاق قۇرىلىستان تازا بولۋى كەرەك», دەيدى پروفەسسور.
ايتا كەتەتىن جايت, الماتى قالاسى ورنالاسقان جەردىڭ توپىراعى (گرۋنتى) جالپى ايتقاندا, ءۇش تۇرگە بولىنەدى: جاقسى, ناشار جانە وتە ناشار. جاقسى مەن وتە ناشار گرۋنتتارداعى تەربەلىستەر 1,5 بالعا دەيىن وزگەرەدى. مىنە, سوندىقتان دا قالادا جەر سىلكىنىسى كۇشىن انىقتاعاندا 4–5 بالل دەپ ورتاشا ۇعىمدا ايتىلادى.
پروفەسسور جەر سىلكىنىسىنىڭ جەر بەتىندەگى جويقىن زارداپتارى بىرنەشە فاكتورمەن بايلانىستى بولاتىنىن دا قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ءاربىر تابيعي قۇبىلىستىڭ وزىندىك ولشەمى بار. جەر سىلكىنىسىنىڭ قۋاتى «ماگنيتۋدا» جانە «بال» دەگەن ولشەمدەرمەن انىقتالادى. ماگنيتۋدا – عىلىمي تەرمين, ول جەر سىلكىنىسى وشاعىنان بولىنگەن ەنەرگيا مولشەرىن سيپاتتايدى, ال بالل سىلكىنىستىڭ جەر بەتىندەگى اسەرىن سيپاتتايدى. ءاربىر جەر سىلكىنىسىنىڭ ءبىر ماگنيتۋداسى بولادى جانە ءار جەردە ءارتۇرلى بالمەن انىقتالاتىن كۇشى بولادى. «ال ءزىلزالا اپاتىن وسى كۇنگە دەيىن نەگە الدىن الا بولجاۋعا بولمايدى دەگەن سۇراققا مەن بىلاي جاۋاپ بەرەر ەدىم. بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى جەر سىلكىنىسى وشاعى كوزدەن تىس, جەر قويناۋىندا, ياعني ونداعان مىڭ شاقىرىم تەرەڭدىكتە ورنالاسقان. سول وشاق اۋماعىندا قانداي فيزيكالىق جانە حيميالىق ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتقانىن ءبىز بىلمەيمىز. جەر بەتىنە ارناۋلى اسپاپتار قوندىرىپ, تەك سولاردىڭ كورسەتكىشتەرىن عانا تالدايمىز, ول كورسەتكىشتەر سول جەر قويناۋىنداعى ۇدەرىستەردى دۇرىس سيپاتتاي ما, ول دا ناقتى بەلگىسىز نارسە. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, جەر قويناۋىنىڭ قۇرىلىسىن, قۇرامىن جانە قۇرىلىمىن ءالى دە ناقتى بىلمەيمىز, تەك تەوريالىق-تاجىريبەلىك ىزدەنىستەردىڭ كومەگىمەن جالپىلاما عانا دەرەكتەر بار», دەيدى پروفەسسور.
وسىدان 100 جىل بۇرىن عارىشقا ۇشۋ قيال-عاجايىپ بولىپ كورىنگەن. بۇگىنگى تاڭدا وسى سالاداعى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋ دەڭگەيى قالتالى ازاماتتاردىڭ بارىنە عارىشقا ساياحاتتاپ كەلۋگە مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. ال جەر قويناۋىنا بۇگىندە كەمە تۇگىل, قاراپايىم درون دا جىبەرە المايسىڭ. سەيسمولوگيا سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىم سالالارىنىڭ دامىتۋ – وتە ماڭىزدى. ماقسات – جاڭاعى ايتىلعان ەكى ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەۋ. الداعى جىلدارى وسى باعىتتا عىلىم مەن تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەردى قارقىندى جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى. «تجم – تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جويۋ, جانە ت.ب. سالالارداعى باسشىلىقتى جۇزەگە اسىراتىن مەكەمە», دەيدى پروفەسسور.
كەڭەس وداعى تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك (مۇنداي جاعدايلار كەزدەسەتىن), سەيسمولوگيانىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ بولىگىن, ياعني ينستيتۋتتى عىلىم اكادەمياسى قۇرامىنا, ال وندىرىستىك ءبولىمىن, ياعني ەكسپەديتسيانى تج مينيسترلىگىنە بەرىپ, ارالارىن ارنايى كەلىسىمشارتتارمەن بايلانىستىرسا, بۇل مەنىڭ ويىمشا, دۇرىس شەشىم بولار ەدى. قازىرگى جاعدايدىڭ, ءوزى دە اقساپ تۇرعان عىلىمي زەرتتەۋلەر تج مينيسترلىگىنە وتكەننەن كەيىن, ءتىپتى جويىلادى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنسىز سەيسمولوگيانىڭ العا باسۋى مۇمكىن ەمەس. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوڭىل اۋدارعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – قالادا «جەر سىلكىنىسىن ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسىنىڭ» دەر كەزىندە جۇمىس ىستەمەگەنى. «جەر سىلكىنىسىن الدىن الا بولجاۋ ەمەس, ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسى سەيسميكالىق جانە دىبىستىق تولقىنداردىڭ تارالۋ جىلدامدىقتارىنىڭ ەرەكشەلىگىنە نەگىزدەلگەن. ونىڭ نەگىزىن ىقتيمالدى جەر سىلكىنىسى وشاقتارى اۋماعىندا ورناتىلعان سەيسميكالىق تەربەلىس داتچيكتەرى (سەيسموقابىلداعىشتار) قۇرايدى. وسى سەيسموداتچيكتەر جۇيەسى سىلكىنىس وشاعىنان تارالعان العاشقى سەيسميكالىق تولقىندى تىركەپ, تەز ارادا وعان ساراپتاما جاساپ (تولقىن جەر سىلكىنىسى وشاعىنان تارادى ما, الدە باسقا تەربەلىس كوزىنەن بە), اۆتوماتتى تۇردە قوسىمشا راديوسيگنال تاراتاتىن قوندىرعىنى ىسكە قوسىپ, قالاداعى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىندە ورنالاسقان ورتالىق سەرۆەرگە جىبەرەدى. ودان ءارى الدىن الا بەكىتىلگەن سحەما بويىنشا راديوسيگنال وبەكتىلەرگە تارالىپ, ولاردى ەلەكتر جۇيەسىنەن ايىرادى جانە ت.ب. العاشقى سەيسميكالىق قۋما تولقىننىڭ تارالۋ جىلدامدىعى شامامەن 6 كم/سەك, ال دىبىس تولقىنىنىڭ تارالۋ جىلدامدىعى 300000 كم/سەك ياعني سىلكىنىس وشاعىنان تارالعان راديوسيگنال ورتالىق سەرۆەرگە سول مەزەتتە جەتەدى, ەگەر سىلكىنىس ەپيتسەنترى الماتى قالاسىنان 60 كم قاشىقتىقتا ورنالاستى دەسەك, وندا سەيسميكالىق تولقىن قالاعا شامامەن 10 سەكۋند ۋاقىتتا جەتەدى, ال ورتالىق سەرۆەر سىلكىنىس جايلى سول مەزەتتە بىلەدى. سونىمەن, 10 سەكۋند اراسىندا قالاداعى اسا جاۋاپتى وبەكتىلەر جۇيەدەن اجىراتىلىپ, تۇرعىندارعا ساقتانۋ شارالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل جەردە بۇكىل جۇيەنىڭ ءاربىر بولىگىنىڭ سەنىمدى جۇمىس ىستەۋى اسا ماڭىزدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى پروفەسسور.
P.S. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا الماتىدا سەيسموكۇشەيتكىش ورناتاتىن كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىستىڭ وسكەنىن بايقادىق. اپتا باسىندا ءار شارشىعا كورسەتكەن قىزمەت اقىسى 100–150 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتىپتى. ال قالانىڭ تاۋلى ايماعىنداعى كوتتەدج ۇيلەرگە كورسەتەتىن قىزمەت ءتۇرى بۇل سومادان بىرنەشە ەسە جوعارى.
قالادا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ كەم دەگەندە 70 پايىزى الەۋمەتتىك باعدارلامالار بويىنشا سالىنعان. ولاردىڭ سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە كىم كەپىلدىك بەرەدى؟
الماتى