جەر قارايۋىن كۇتەتىن وڭتۇستىكتەگى شارۋالار ەڭبەككە ەرتە كىرىسەدى. ويتكەنى وندا سولتۇستىك وڭىرلەردەگىدەي اياز بەن سىرەسكەن قار جوق. توڭى ءجىبىپ, ىزاسى تەۋىپ تۇرعان جەردىڭ باۋىرىنا قارا كەتپەنمەن ءىز سالىپ, قارىق سالاتىنى دا سوندىقتان.
ەكىنشىدەن, قۇرعاقشىلىققا بەيىم ءوڭىردىڭ ماسەلەسى بەلگىلى. سۋ تاپشىلىعىنا الاڭداي وتىرىپ, تاۋەكەلگە بارادى. دۇرىسى, از ۋاقىتتان سوڭ ناعىز ەڭبەك مايدانى باستالادى. وڭىرلەرگە سۇرانىس بەرىپ الدىرعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وڭتۇستىك ديقاندارى اقپان ايى تۋىسىمەن دايىندىققا كىرىسە بەرەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەل ءۇشىن ماڭىزدى ءارى قوردالانعان ماسەلەلەرگە ارنايى توقتالدى. سونىڭ ىشىندە ءبىز ايتقالى وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دا بار. مەملەكەت باسشىسى اگروونەركاسىپ كەشەنىنە اۋقىمدى رەفورما جاساپ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ, جەردى جانە باسقا رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانىپ, جەڭىلدىكتەر مەن سۋبسيديالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«مەن بىلتىرعى جولداۋىمدا وسى سالاعا قاتىستى ناقتى تاپسىرما بەردىم. ءۇش جىل ىشىندە اگروونەركاسىپ سالاسىنداعى وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا جەتكىزۋ تۋرالى مىندەت قويىلدى. بۇل باعىتتا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىس جاسالىپ جاتقان جوق. قازىرگى تاڭدا تەك شيكىزات وندىرىسىنە عانا سەنىپ وتىرۋعا بولمايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وڭدەۋمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسۋ كەرەك. ۇكىمەت وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋعا ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانامىن دەۋشىلەردىڭ سانىن مەيلىنشە كوبەيتۋ كەرەك. داقىل ءتۇرىن كوبەيتىپ, ەگىننىڭ شىعىمىن ارتتىرىپ جاتقان ديقاندارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتكەن ءجون», دەدى پرەزيدەنت.
ينفوگرافيكانى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
سونداي-اق قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى داقىلداردى كوبەيتۋ, سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جامبىل وبلىسىنداعى احۋالدى, سونداي-اق تۇركىستان مەن قىزىلوردا وبلىسىندا دا قۇرعاقشىلىق قاۋپى جوعارى ەكەنىن تاعى ەسكە سالدى.
راس, بىلتىر جامبىلدىقتار قۋاڭشىلىق زاردابىن تارتتى. كورشى قىرعىزستاننان كەلەتىن اعىن سۋعا تاۋەلدى ءوڭىر شارۋالارى شىعىنعا از باتپادى. ىزىنشە پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمىمەن «ازاماتتىق قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 48-بابىنا سايكەس, بايزاق, جامبىل, قورداي, مەركى, تۇرار رىسقۇلوۆ, تالاس اۋداندارىندا تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالانعانى بەلگىلى. اۋا رايىنىڭ قالىپتان تىس ىستىق بولۋى مەن سۋ تاپشىلىعىنان زارداپ شەككەن شارۋالار شىعىنىن وتەۋگە ۇكىمەتتىڭ توتەنشە رەزەرۆىنەن قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى قوزعالىپ, شەشىمىن تاپقان ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر جامبىلداعى قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەككەن فەرمەرلەرگە كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ءۇشىن 3,7 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن.
بۇل وبلىستا بيىل 770 مىڭ گەكتار جەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلىن ەگۋ جوسپارلانىپ وتىر. كوبىنە-كوپ ءداندى داقىلدار مەن مال ازىعى ەگىلەدى. جوسپارلانعان ەگىس ىشىندە 10 مىڭ گەكتارعا جۋىق قانت قىزىلشاسى, 11,5 مىڭ گەكتار كارتوپ, 76 مىڭ گەكتاردان استام مايلى داقىلدار بار. سونداي-اق قاۋىن-قاربىز, اسقاباق سىندى باقشا تۇقىمى مەن كوكونىستىڭ بارلىق ءتۇرىن ەگۋ جىلداعىداي جالعاسا بەرەدى. ال كوكتەمگى ناۋقانعا قاجەتتى 89,3 مىڭ توننا تۇقىمنىڭ 75 مىڭى دايىن بولسا, قالعان جەتىسپەيتىنى وبلىس پەن كورشى وڭىرلەردەگى تۇقىم وندىرۋگە جانە ساتۋعا اتتەستاتتالعان شارۋاشىلىقتار تاراپىنان تولىقتىرىلادى.
وبلىستا سۋ ۇنەمدەۋ مەن شىعىنعا جول بەرمەۋ ءۇشىن جوسپارلى جۇمىستار جوق ەمەس. بيىل 65,2 مىڭ گەكتارعا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ 43,9 مىڭ گەكتارىنا تامشىلاتۋ, 21,2 مىڭ گەكتارىنا جاڭبىرلاتۋ ءادىسى قولدانىلادى. سونىمەن قاتار كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا تەحنيكالاردى دايىنداۋ, ديزەل وتىنىمەن قامتۋ دا قارقىندى. جالپى, بيىل جامبىل وبلىسىنداعى دالا جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى «كەڭ دالا» باعدارلاماسىمەن 1 ملرد تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان.
ال تۇركىستان وبلىسىنىڭ ديقاندارى كۇن رايىنا قاراي تىپتەن ەرتە قيمىلدايدى. بيىل وڭىردە 873 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە ەگىس ەگۋ جوسپارلانعان. اسىرەسە شارۋالار ارتاراپتاندىرۋعا ءمان بەرىپ, جىل سايىن جەر كولەمىن ارتتىرىپ كەلەدى. مىسالى, ماساقتى داقىلداردىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 7,8 مىڭ, مال ازىقتىق 4,2 مىڭ, كوكونىس, كارتوپ, باقشا داقىلدارى 2,6 مىڭ گەكتارعا ارتقان. ال ماقتا مەن مايلى داقىلدار 6,4 مىڭ گەكتارعا قىسقارتىلىپتى. بۇگىندە جەرگىلىكتى شارۋالار ەرتە پىسەتىن قىرىققاباتتى 500 گەكتار جەرگە تاستاپ ۇلگەرگەن.
تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازىر وڭىردە جەر ايداۋ, سور شايۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 95 پايىزى دايىن. سونداي-اق كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 21,8 مىڭ توننا جانار-جاعارماي ءبولىنىپ, ونى شارۋالارعا بوساتۋ جۇمىستارى وسى اقپان ايىنان باستالعان. ال كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى 13,4 ملرد تەڭگە قارجى ءبولۋ جوسپارلانعان.
تۇركىستان وبلىسى – جىلىجاي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ءوڭىر. مۇندا 1 640 گەكتاردى قۇرايتىن 3 366 جىلىجاي بار. 12 مىڭنان استام ادام وسى سالادا ەڭبەك ەتەدى. بىلتىر وسى شارۋاشىلىق بويىنشا 140 مىڭ توننا ءونىم جينالىپتى. بۇل كۇز بەن كوكتەمگى كەزەڭدە رەسپۋبليكا حالقىنا قاجەتتىنىڭ 42 پايىزىن وتەيدى. قازىر جىلىجايلاردا وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى اينالىمىنا كوشەت وتىرعىزۋ جۇمىستارى باستالعان.
قۋانىشتىسى, بىلتىر جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن قولداۋ, ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان كەشەندى شارالار قابىلداندى. بىرىنشىدەن, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تاراپىنان وتكەن جىلدىڭ 1 مامىرىندا «فەرمەرلىك جىلىجايلارعا جالپىتەحنيكالىق تالاپتارىنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتى» بەكىتىلدى. بۇگىندە تۇركىستاندا 801 فەرمەرلىك جىلىجاي سەرتيفيكاتتالىپتى.
ەكىنشىدەن, جىلىجايلاردى جىلىتۋ ماۋسىمىندا سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى. ەندى ونەركاسىپتىك جانە فەرمەرلىك جىلىجايلاردا پايدالانىلعان ەلەكتر ەنەرگياسى, كومىر جانە گاز شىعىندارىنىڭ 20 پايىزى سۋبسيديالانادى. دۇرىسى, فەرمەرلىك جىلىجايدىڭ گەكتارىنا – 4,8 ملن, وندىرىستىك جىلىجايعا 8,1 ملن تەڭگە بولىنەدى. بىلتىر بۇل جۇمىستارعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 565 ملن تەڭگە قارجى بولىنسە, بيىل 1,4 ملرد تەڭگە قارالىپ وتىر.
سىرداريا وزەنىن جاعالاي جاتقان قىزىلوردالىق شارۋالار دا قامسىز ەمەس. بيىل وبلىس بويىنشا ەگىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ كولەمى 187 مىڭ گەكتار دەپ بولجانعان. بىراق سىردارياداعى سۋ جاعدايىنا قاراي كولەم وزگەرىپ, قايتا ناقتىلانۋى مۇمكىن. بىراق بيىلعى ەگىس قورىتىندىسىنا كىرەتىن 3,7 مىڭ گەكتار كۇزدىك بيداي ەگىلىپ, سونداي-اق 50 مىڭ گەكتاردان استام جەردە سۇدىگەر جىرتىلعان.
– بيىل ەگىسكە قاجەتتى 21 304 توننا كۇرىش تۇقىمى بار. سونداي-اق 938 توننا جازدىق, 736 توننا كۇزدىك بيداي, 48,9 توننا ارپا, 10,8 توننا تارى, 67,6 توننا داندىك جۇگەرى, 5,6 توننا كۇنباعىس, 108,5 توننا ماقسارى, 13,5 توننا سويا, 21,8 توننا سۇرلەمدىك جۇگەرى جانە 298 توننا جوڭىشقا تۇقىمى دايىندالدى. وبلىستا جىلداعىداي ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار كارتوپ, كوكونىس, باقشا ونىمدەرىن ەگۋگە جەر بەرىلەدى. بۇل بويىنشا قىزىلوردا قالاسى مەن اۋدان اكىمدەرىنە ءتيىستى تاپسىرما جۇكتەلدى. بيىل ەگىسكە 61 مىڭ توننا تىڭايتقىش قاجەت بولسا, قازىر 20 مىڭ تونناعا جۋىعى ساتىپ الىندى. قالعانى جەتكىزۋشى مەكەمەلەرمەن كەلىسىمشارت ارقىلى تولىق قامتىلادى, – دەپ حابارلايدى قىزىلوردا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
اتالعان وڭىردە 3 800-گە جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى بار. بىلتىر شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى 9,3 ملرد تەڭگەگە 253 جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىپ, وڭىردەگى ماشينا-تراكتور پاركى 4,5 پايىزعا جاڭارىپتى. سونىمەن قاتار ەگىس كەزىندە ەڭ قاجەتتى – ديزەل وتىنى ەكەنىن ەسكەرسەك, بيىل وڭىردە 12,9 مىڭ توننا ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي بولىنگەن. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى تاراپىنان اقپان ايىنا بولىنگەن ديزەل وتىنىنىڭ 1 تونناسىنىڭ باعاسى 274 038 تەڭگە, 1 ءليترىنىڭ باعاسى 228 تەڭگە بولىپ بەكىتىلگەن. وسىعان سايكەس وڭىرلىك وپەراتورلار زاۋىتتان جەتكىزىلگەن ديزەلدىڭ ءار ءليترىن 247-250 تەڭگە ارالىعىندا شارۋاشىلىقتارعا بەرەتىن بولادى.
سىرداريا وزەنىنىڭ اياعىندا وتىرعان قىزىلوردا حالقىن جىلدا سۋ ماسەلەسى الاڭداتاتىنى راس. وبلىستان كەلگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, قازىر «شاردارا» سۋ قويماسىنا جوعارىدان سەكۋندىنا 647,7 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسىپ جاتىر. ال قويماداعى سۋ كولەمى 3,4 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى. ونىڭ 200 تەكشە مەترى سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنا جىبەرىلەدى. «شاردارا» مەن «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنە جينالعان سۋ كولەمىن (307,6 ملن تەكشە مەتر) قوسقاندا, بۇگىندە 3,7 ملرد تەكشە مەتر سۋ جينالعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,2 ملرد تەكشە مەترگە كەم.
ايتا كەتەتىن جايت, قىزىلوردادا كوكتەمگى ەگىن جانە دالا جۇمىستارىن اتقارۋعا قاجەت قارجى كولەمى بولجام بويىنشا 25,9 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن «كەڭ دالا» باعدارلاماسىمەن قارجىلاندىرۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 140 ملرد تەڭگە بولىنسە, ودان وبلىسقا 1,7 ملرد تەڭگەسى قارالعان. قازىر كورپوراتسيانىڭ وبلىستىق فيليالى ارقىلى نەسيە الۋشى شارۋاشىلىقتاردىڭ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ ءجۇرىپ جاتىر.