ايگىلى سۇگىر كۇيشىنىڭ «قوسباسارىن» تىڭداپ كورسەڭىز, شىنىندا, عالامات تۋىندى ەكەنىن مويىندايسىز. ونى تىڭداعاندا وزگەشە الەمگە ەنىپ, جان-دۇنيەڭىزدى ءمولدىر مۇڭ باسادى. كۇيدىڭ سارىنىنان ەلى مەن جەرىن قورعاپ, شەيىت بولعانداردىڭ جان داۋىسىن ەستىگەندەي بولاسىز. ءيا, سولاي. بۇل تۋىندىنىڭ تاريحى دا تىڭداۋشىعا وي سالادى.
كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن حالقىمىز ءتۇرلى زۇلماتتى باستان كەشتى. اشارشىلىق, بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ, ءدىن قايراتكەرلەرىن قۋدالاۋ, كوزى اشىق, وقىعان ازاماتتاردى قۋعىنداۋ... ەندى ايتا بەرسە كوپ. وسىنىڭ ءبارى حالىقتى تيتىقتاتتى. ءتوزىمىن تاۋىستى. اقىرى, جەر-جەردە جەرگىلىكتى تۇرعىندار كەڭەس بيلىگىنە اشىق باس كوتەردى. ماسەلەن, 1929-1931 جىلدار ارالىعىندا ءار وڭىردە ءدال وسىنداي 380-گە جۋىق كوتەرىلىس بۇرق ەتە قالعان. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ءىرىسى – سوزاق كوتەرىلىسى. 1930 جىلى سوزاق جەرىندەگى كوتەرىلىستى ەل اراسىنان شىققان نامىستى ەر سۇلتانبەك شالاق ۇلى باستاپ, ونى قوستاعان ازاماتتاردىڭ قاتارى كوپ بولدى. ولار وكىمەتتىڭ قارۋلى اسكەرىنەن دە ىقپاي, وزدەرىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن اشىق ايتتى. الايدا ونىڭ سوڭى قاندى قىرعىنعا ۇلاسىپ, ءبىراز ادام مەرت بولدى. سولاردىڭ اراسىندا سۇگىردىڭ دە اعايىندارى بولىپتى. بۇل كۇي وسى كوتەرىلىستە شەيىت كەتكەن سول بوزداقتارعا ارنالعان.
ماقالانى سۇگىردىڭ «قوسباسارىنان» بەكەر باستاپ وتىرعان جوقپىز. سەبەبى بار. ويتكەنى اتاقتى سۋرەتشى ەربولات تولەپبايدىڭ «سۇگىر» اتتى كارتيناسىن كورگەندە, قۇلاعىمىزعا كۇيشىنىڭ الدىمەن وسى شىعارماسىنىڭ سارىنى كەلدى. مۇڭلى اۋەزبەن باستالعان كۇي ادامدى بىرتە-بىرتە وزەن يىرىمىندەي تارتىپ اكەتەدى. مىنا سۋرەتتى كورگەندە ءدال سونداي اسەردە بولدىق.
قىلقالام شەبەرى ونى كۇي تىلىمەن قالاي شەبەر سويلەتە بىلگەن دەسەڭىزشى. مۇندا سار دالانىڭ دارحاندىعى دەيسىز بە, ۇلتىمىزدىڭ بەكزات بولمىسى دەيسىز بە, ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەر دەيسىز بە – ءبارىن ايشىقتى بەدەرلەگەن. كۇيشىنىڭ اسقاق بەينەسىنەن ونىڭ تەكتىلىگى مەن كىدى مىنەزىن جازباي تانيسىز.
قازىرگى قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ورەن جۇيرىكتەرىنىڭ ءبىرى ە.تولەپبايدىڭ تۋىندىلارى ەلىمىزگە عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەرگە دە وتە تانىمال. بۇگىنگە دەيىن سۋرەتشىنىڭ الەمنىڭ 40-قا جۋىق ەلىندە كورمەسى ءوتىپ, ۇلت ونەرىنىڭ مەرەيىن اسقاقتاتقان. سونداي-اق ونىڭ بىرەگەي ەڭبەكتەرى دۇنيە ءجۇزىنىڭ داڭقتى مۋزەيلەرىندە ۆان گوگ, لەوناردو دا ۆينچي, ميكەلاندجەلو, رافاەل, پيكاسسو سەكىلدى الىپتاردىڭ تۋىندىلارىمەن قاتار تۇرعانى دا ماقتانىش.
«ەربولات تولەپباي قازاقتى تانىمايتىن شەت جەردىڭ قاتىپ قالعان سەرە مۇزىنا سالاتىن مۇزجارعىش ىسپەتتى. مادەنيەتىمىزدىڭ بەينەلەۋ دەيتىن تۇتاس ءبىر الەمىن كەيدە جالعىز ءوزى كوتەرىپ جۇرگەن تولاعايعا كەلە مە؟! ايتەۋىر, قالاي ايتساڭىز دا, ۇلكەن ءبىر ميسسيانى دارا اتقارىپ جۇرگەن ادام. قولدا بار التىن! فارابي سياقتى قازاقتىڭ كوگىنە شارىقتاپ كوتەرىلىپ كەتكەن جان. تومەندەگىلەر بايقامايدى. توبەسىندەگى تۇرماق, توڭىرەگىن كورمەيتىندەر ءۇشىن بەيماعلۇم», دەپ جازادى بەلگىلى سۋرەتشى جەڭىس كاكەن ۇلى.
ونەر زەرتتەۋشىلەرى سۇگىردىڭ دومبىرادا وڭ بۇراۋمەن قاتار تەرىس بۇراۋدى دا پايدالانىپ, ءارى توكپە كۇي مەن شەرتپە كۇيدىڭ ۇزدىك شەبەرى بولعانىن ايتادى. تالانت يەسىنىڭ شەرتۋى مەن كۇي سارىنىندا سارىارقانىڭ شەرتپە كۇيلەرىنە ۇقسامايتىن ايرىقشا ىرعاق بار. ول دومبىرا ءۇنىن قوبىز ۇنىنە جاقىنداتىپ, ىقىلاستىڭ كوپتەگەن كۇيىن دومبىراعا تۇسىرگەن. سوندىقتان ءالى ۇلىنىڭ كۇيلەرىندە قوبىز ءۇنى باسىمداۋ سەكىلدى كورىنەدى.
كورنەكتى جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ «كەرتولعاۋ» اتتى اڭگىمەسىندە سۇگىردىڭ كۇي تۋدىرار الدىنداعى ارپالىستى ءساتىن كەرەمەت سۋرەتتەيتىنى بار ەمەس پە. سونى وقىپ كورەيىك.
«كۇيشى اتاۋلىدا باسىر تۇيسىك بولماق. سول تۇيسىك سۇگىردىڭ كەۋدەسىندە وقىس وياندى. ونىڭ سەزىمتال ساۋساقتارى دومبىرانىڭ ساعاسىنا شورشىپ ءتۇستى دە تىڭ دىبىستار شىعارا باستادى. ەندى شەرتىس تە, شىمشىس تا وزگەردى. وكىنىشتىڭ ورنىن قۋانىش باستى. دومبىرا اڭىراماي, ەركەلەپ شىعا كەلدى. بەينە قۋ شاناقتان قىزىل ق ۇلىن كىسىنەگەندەي بولدى. جىڭىشكە, اسەم اۋەز توگىلدى. ء«تايري-ءتايري-ءتايري-تاي» دەگەن نازىك تە ەركە دىبىستار ساعالىقتان بۇعالىققا قاراي ورلەپ, بارا-بارا قۇلشىنا كىسىنەپ كەتتى. جانسىز اعاشقا جان ءبىتىپ, ىڭقىلدادى. پەرنەلەر ءيىپ, ەكى ىشەك ەڭىرەگەندە كوك بيە قوسا ەڭىرەدى. ارتىنشا وسقىرىنىپ, ەمىرەندى. قوڭىر ق ۇلىندى يىسكەگەندە ءجاۋدىر كوزى جاسقا تولىپ كەتتى. بيە ءيىدى. كۇيشى بۋسانا بالقىدى…». قۇددى قارا سوزبەن سالعان سۋرەت پە دەرسىز. قالامگەردىڭ كۇي تىلىمەن سويلەگەندە جۇيرىكتەي كوسىلىپ سالا بەرەتىنى تاڭعالدىرادى.
قىسقاسى, تاكەن الىمقۇلوۆ ءبىرتۋار تۇلعانىڭ بولمىسىن قارا سوزبەن كەستەلەپ, ماڭگى مۇرا قالدىرسا, ەربولات تولەپباي كۇيشى بەينەسىن قىلقالام ۇشىمەن كوركەم ورنەكتەپ, تاماشا تۋىندى تۋعىزدى.