بەرەشەگىمىز ءھام كەلەشەگىمىز نەمەسە سىرتقى قارىز سيندرومىنا سالقىنقاندىلىق كەرەك

سالىستىرىپ قاراساق, 2022 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا بۇل 160,6 ملرد دوللار, قازىرگى كورسەت­كىشتەن 0,8%-عا از بولعان.

ءبىز ەڭ كوپ قارىز العان ەل  نيدەرلاند ەكەن. بۇل ەل الدىنداعى بەرەشەگىمىز – 42,5 ملرد دوللار (2022 جىلدىڭ 1 قازانىمەن سالىستىرعاندا +2,1%). ودان كەيىنگى ورىندا ۇلىبريتانيا تۇر. العان قارىزىمىز – 14 ملرد دوللار. بۇل الدىڭعى جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 7,8 پايىزعا كوپ. سونداي-اق اقش-قا – 11,3 ملرد دوللار (-9,6%), فرانتسياعا – 11,2 ملرد دوللار (+0,4%), بەرمۋد ارالدارىنا – 9,4 ملرد دوللار (-0,03%), قىتايعا 9,2 ملرد (-3,1%) قارىز تىركەلگەن. جاپون ەلىنە 4,9 ملرد دوللارلىق (-3,9%) بەرەشەگىمىز بار. ءبىر جىل ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ ءباا الدىنداعى مىندەتتەمەلەرى دە ايتارلىقتاي وسكەن. الدىڭعى 2,7 ملرد دوللاردان 3,6 ملرد دوللارعا, ياعني 33,3%-عا دەيىن ءوسىپ كەتىپتى. ءتىپتى سوعىس وتىنا ورانىپ, ءوز كۇنىن ءوزى ازەر كورىپ وتىرعان سيرياعا دا 100 مىڭ دوللار كولەمىندە قارىزىمىز بارىن بىلگەندە, كوڭىلىمىز ءتۇسىپ كەتتى...

Jusan Analytics ساراپشىلارى 2024 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 2023 جىلعى بولجامدى دەڭگەيدەن 11,5%-عا ارتىپ, 34,2 تريلليون تەڭگەگە جەتەدى دەپ بولجايدى.

ۇكىمەتتىڭ 2023 جىلعا ارنالعان بولجامى بويىنشا مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى كولەمى 26%-عا (2022 جىلى – 24%) جەتەدى.

Jusan Analytics اتاپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ قۇنى وتاندىق تاۋارلاردىڭ بۇكىل ەكسپورتىنان 12%-عا كوپ. قاڭتار – قىركۇيەك ايلارىندا قازاقستان 26 ترلن تەڭگەنىڭ تاۋارىن ەكسپورتتادى (2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 10,2%-عا از).

ەڭ كوپ ەكسپورتتالاتىن تاۋار­لار مۇناي, گاز, ءتۇستى جانە قارا مەتالدار, سونداي-اق بيداي بولىپ قالا بەرەدى. «ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك قارىز مۇناي ەكسپورتىنان 2 ەسە, مىستان 26 ەسە, رۋدا مەن مىس كونتسەنتراتتارىنان 28 ەسە, ۋراننان 34 ەسە, فەرروقورىتپادان 37 ەسە, بيدايدان 43 ەسە, گازدان 48 ەسە ارتىق. تەمىر كەنىنەن – 112 ەسە, كومىردەن – 120 ەسە, كۇمىستەن 137 ەسە كوپ», دەپ جازادى ماماندار. سونداي-اق ساراپشىلار 2024 جىلى الەمدىك ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلايتىنىن اشىق ايتىپ وتىر.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ زەرتتەۋ­لەرىندە مەملەكەت بورىشىنىڭ مولشەرى ءىجو-ءنىڭ 77 پايىزىنان اساتىن بولسا, ەل ەكو­نوميكاسىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنى اي­تىل­­­عان. ال ەكونوميكاسى دامىپ, نارىعى دا ەندى قا­لىپ­­تاسىپ كەلە جاتقان ەلدەردە مەم­لەكەتتىك بورىش شامامەن ءىجو-ءنىڭ 60 پايى­زىنان اسىپ كەتكەنى وسى زەرتتەۋ­دە ايتىلعان. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: مەم­لەكەتتىڭ قانشا قارىز ەكەنى ماڭىز­دى ەمەس, قاي­تارۋ الەۋەتى, قاۋقارى ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ەل بىرەر جىلدان بەرى سىرتقى قارىز ماسە­لەسىندە بارىنشا ساقتىق تانىتا باستاعانىن اڭعارامىز.

ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتتەرىندە 2023 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا سىرت­قى قارىزدىڭ 131,8 ملرد-ى جەكە كومپانيا­لار مەن فيرمالارعا, ينۆەس­تيتسيالارعا تيەسىلى ەكەنى ايتىلعان. باسقاشا ايتقاندا, قوعام ۇلتتىق كومپا­نيالاردىڭ شەت مەملەكەتتەردەن بەيبە­رەكەت قارىز الۋعا كوش­كەنىنە الاڭداۋلى. تەك 30 ملرد دوللارى مەملەكەت ۇلەسىندە, باس­قاشا ايتقاندا ءسىز بەن ءبىز­دىڭ سالىعىمىزدان وتەلەتىن قارىز. ودان ءارى تاراتساق, ۇكىمەت العان سىرتقى قارىز – 14,7 ملرد دوللار, مەملەكەت باقىلاۋىنداعى بانك­تەر مەن قارجىلىق ۇيىمداردىڭ سىرتقى قارىزى – 15,3 ملرد دوللار. بۇل دەرەكتەر ء«بىز شەتەلگە باسىبايلى قارىزبىز» دەگەن الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە نۇكتە قويۋعا جاراپ تۇر.

2023 جىلى سىرتقى قارىزعا شەكتەۋلەر بەلگىلەيتىن 2030 جىل­عا دەيىنگى مەملەكەتتىك قار­جى­نى باسقارۋدىڭ جاڭا تۇجى­رىم­داماسى قابىلداندى. ۇلتتىق ەكو­نوميكا ءمينيسترىنىڭ 2023 جىل­عى 29 جەلتوقسانداعى بۇيرى­عى­­مەن 2024 جىلعا ارنالعان كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سىرت­قى قارىزىنىڭ شەكتى كولەمى بەكى­تىلدى. وندا «سامۇرىق-قازى­نا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق – 5 741 720 ملن تەڭگە نەمەسە 12 482 ملن دوللار, «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقا­رۋشى حولدينگى – 2 319 780 ملن تەڭگە نەمەسە 5 043 ملن دوللاردان اسپاۋى كەرەك­تىگى ايتىلعان. بۇل سوما 1 دوللار ءۇشىن 460 تەڭگە باعامىمەن ەسەپتەلەدى.

دەمەك ەندىگى جەردە شەتتەن قارىز­عا الىن­عان قارجى مەم­لەكەتتىڭ باقى­لاۋىن­دا بولادى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالى­مە­تىنشە, ەگەر مەملەكەتتىك قارىز ءىجو-ءنىڭ 77 پايىزىنان اسسا, بۇل ەكو­نو­ميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. بىراق, مىسالى, Take-profit Exchange پورتالىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا جاپونيانىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 9,5 ترلن دوللاردى ء(ىجو-ءنىڭ 184%-ى), ال سينگاپۋردىكى 809 ملرد دوللاردى (368,1 ترلن تەڭگە) قۇرادى.

ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىرتقى قارىزى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن ساراپشىلار قارجى مينيسترلىگى قارىز قا­را­جاتىن تارتۋ ماسە­لەسىنە وتە تەڭ­گەرىمدى كوزقاراسپەن قا­راپ, ءوز ستراتەگياسى مەن قارجىلىق مودە­لىنە نەگىزدەلگەن شەشىمدەردى مۇقيات قابىل­دايتىندىعىن العا تارتادى.

قارجى تالداۋشىسى ەرلان يبرا­گيمنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىرتقى قارىزىنىڭ پايىزدىق مول­شەرلەمەسى – 2–2,5 پايىز. بۇل ەلدىڭ جوعارى ين­ۆەستيتسيالىق تار­­تىم­دىلىعىمەن جانە شەتەلدىك كومپا­نيا­لاردىڭ سەنىمىمەن تۇسىن­دىرىلەدى. حالىق­ارالىق تاجىريبەدە مەملەكەتتىك قارىزدى وتەۋگە بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 15%-دان اسپايتىن بولىگىن جۇمساۋ ادەت­كە اينالعان. ال ءبىزدىڭ ەلدە بۇل كورسەتكىش 7 پايىز­دان اس­پاي­دى. دەمەك ءدال قازىرگى جاع­داي­­دا قارىزدى وتەۋ قۇنىنىڭ دەڭ­گەيى بارلىق ولشەم بويىنشا تومەن دەڭگەيدە. حالىق­ارالىق رەي­­تينگ­تىك اگەنتتىكتەردىڭ جو­عارى رەي­­تينگ­تەرى مەن ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلىعى قازاقستانعا ءتيىم­دى شارتتارمەن نەسيە الۋعا, سون­داي-اق اعىمداعى نەسيەلەردى قاي­تا قارجىلاندىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

ء«بىز ءۇشىن قارىز قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋ تيىمدىلىگىنە نازار اۋدا­رۋ ماڭىزدى. سىرت­قى قارىز, ين­فرا­قۇرىلىم نىساندارىنا, ادام كاپيتالىنىڭ وسۋىنە جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باعىتتالۋعا ءتيىس», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, سىرتقى قارىزدىڭ ۇلەسىندە فيرما­­­ارالىق قارىز ۇلەسىنىڭ كوپ بو­لۋى تىكەلەي ينۆەستيتسيا­نى, ەكو­نوميكانىڭ ءوسىم بەرىپ جات­قانىن, قارىزداردىڭ كوپشىلىگى مەم­لەكەتتىك كەپىلدەندىرىلمەگەنىن بىلدىرەدى. باسقاشا ايتقاندا, ەلىمىز ەكونوميكاسىنا بۇل قا­رىزداردان ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ جوق. ولار ءبىزدىڭ ەلگە ءوز تەحنولوگياسى, كاپيتالى ارقىلى ينۆەستيتسيا الىپ كەلدى, ىشكى نارىققا تاۋەكەلمەن كىرەدى. بانكروتقا ۇشىراسا, شى­عىن وزدەرىنىڭ ەسەبىنەن وتەلەدى. سوندىقتان ونداي قارىزدىڭ مەملەكەتكە, بيۋدجەتكە زيانى جوق.

«سىرتقى قارىز ستاتيستيكاسىندا ايقىن­دىلىق جوق. بىراق ۇلتتىق بانك وت­كەن جىلدان باس­تاپ كۆازيمەملەكەتتىك سەك­توردىڭ قارىزىن ۇكىمەتتەن ءبولىپ قا­راپ ءجۇر. قازىر كۆازيسەك­توردىڭ قارى­زى جالپى قارىزدىڭ 10-15 پايىزىن قۇرايدى. كۆازي­سەكتورداعى قارىز ۇلت­تىق كومپا­نيالاردىڭ قارىزى رەتىندە قاراس­­تىرىلعاندىقتان, ولارعا سىرت­قى قارجى ينستيتۋت­تارى قورىق­پاي قارىز بەرەدى ەكەن. سەبەبى ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇكى­مەتتىڭ كەپىلدىگىمەن نەسيە الا بە­رەدى. سوڭ­عى ناتيجەدە ول كوم­پانيانىڭ ەمەس, ۇلت­تىق قور ەسە­ب­ىنەن وتەلەتىنىن كورىپ ءجۇر­مىز. قارىز قايتارىلماسا, قار­­جى ينستيتۋتتارى ۇكىمەتتى دە­فولت­قا ۇشى­رايدى دەپ تانيدى. سول سەبەپتى قارىز الۋشى كوم­پانيا­لاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, قارىزدى الۋ ءليميتى, سىرتقى قارىز بەن ۇلت­تىق قور اراسىنداعى قارىزدى قايتارۋ اراسىنداعى كەلىسىم, قارىز­دى قايتارۋدىڭ ۇلتتىق قورعا جانە بيۋدجەتكە اسەرى تۋرالى ما­سەلەلەر اشىق بولۋى كەرەك», دەيدى ە.يبراگيم.

ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن سىرت­قى قارىزدىڭ مولشەرى تۋرالى, قا­رىز­دارىن قالاي وتەيتىنىمىز تۋرالى ناق­تىلىق بولماي كەلدى. ۇكىمەت وتكەن جىلى وسى ماسەلە بو­يىنشا بارىنشا اشىق ۇستانىمعا باسىمدىق بەرەتىنىن, سەكتور­دىڭ قارىزى اشىق كورسەتىلەتىنىن ايتىپ وتىر. ەندى باسقا سەكتورلاردىڭ دا قارىزى كورسەتىلسە, ۇكىمەتتىڭ سىرتقى قارىزدار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ سالماعى جەڭىل­دەيدى.

بىراق, ساراپشى ايتىپ وتكەن­دەي, قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەك­تەرى تەك مەملەكەتتىك قارىزداردى كورسەتەدى, بىراق ۇلتتىق بانك, جەر­گى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور دا قارىز الۋعا قۇقىلى. بىراق ولاردىڭ قا­رىز­دارىنىڭ مولشەرى تۋرالى دەرەك ءارتۇرلى.

ساراپشىلاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى قۇپ كورىپ وتىرعان بۇل پىكىر پارلامەنتتە دە قولداۋ تاپقانىن كورىپ ءجۇرمىز. 2022 جىلى ءساۋىر ايىندا دەپۋتات نۇرلان بەكەنوۆ سەنات وتىرىسىندا سىرتقى مەم­لەكەتتىك قارىز سوماسىن اتاپ, ونىڭ وسۋىنە نە سەبەپ بولعانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىن­شا مەملەكەتتىك قارىز 22 ترلن تەڭگەگە نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 27,4 پايىزىنا جەتكەن.

ۇكىمەتتىڭ سىرتقى بورىشى, مەملەكەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ كەپىلدىك بەرگەن سىرت­قى بورىشى 37 ملرد دوللاردى قۇرادى, بۇل ۇلتتىق قور اكتيۆ­تەرىنىڭ 67 پايىزىنا, شەكتى مانگە جاقىنداپ كەلەدى.

ۇلتتىق قوردى قارىز­داردى وتەۋ بويىنشا كەپىلدەن­دىرىلگەن رەزەرۆ رەتىندە عانا قاراس­تىرۋعا بولمايتىنى وتكەن جىلدان باس­تاپ اشىق ايتىلا باس­تادى. دەمەك ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ال­دا­عى ۋاقىتتا قارىزداردى قاي­تا­­رۋ­دىڭ, جو­بالىق-سمەتالىق قۇ­جات­­تامانىڭ قۇ­نىن ناقتى رەتتەۋ جانە ەكونوميكانىڭ بار­لىق سالا­سىنداعى شىعىنداردىڭ با­سىم­دىقتارىن بەلگىلەۋگە ەكپىن سالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

جالپى, سىرتقى قارىزدىڭ بەتا­لىسىن شەكتەۋ تۋرالى ۇسى­نىس­تار, ونىڭ ىشىندە سىرتقى قا­رىز­دى نەگىزسىز تارتقانى ءۇشىن ءبىرىنشى باسشى جاۋاپقا تارتىلۋ مۇمكىندىگى كوپ ايتىلدى.

دەپۋتات ەرلان سايروۆ بىزبەن اڭگىمە­سىندە بيۋدجەت كودەكسىندە مەملەكەتتىك قا­رىزدى رەتتەۋ تەتىك­تەرى قاراستىرىلۋى ءتيىس ەكەنىن ايتا­دى. «وسىعان دەيىنگى دۇ­رىس جۇر­گىزىلمەگەن ەكونوميكالىق سايا­سات مەم­لەكەتتىك قارىز, كەدەيشىلىك, ەكونو­ميكالىق تەڭسىزدىك, ونى ءارتاراپ­تاندىرۋ پروبلەمالارى سياقتى دامۋدىڭ ىرگەلى پروبلەمالارىن شەشە المادى. قازىر ۇلتتىق قورعا دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ تۋرالى ارەكەتىمىزدى نيەت دەڭگەيىندە قابىلداۋعا بولادى. ەكونوميكا ءارتاراپ­تاندىرىلماسا, تاۋەل­دىلىك دەڭگەيى تومەن­دەمەيدى, الەۋمەتتىك رەفورمانى سىرتقى قارىز ارقىلى شەشۋ جالعاسا بەرەدى», دەيدى ە.سايروۆ.

دەپۋتات ايتىپ وتكەندەي, سىرتقى قارىز مولشەرى قازىر شەكتەن شىعىپ كەتكەن جوق. بىراق ۇكىمەت مەملەكەتتىك قارىز تۋرالى ەسەپ بەرگەندە تەك مەملەكەتتىك نەسيەلەر تۋرالى ايتادى.

«يمپورتقا تاۋەلدىمىز. قارجى­نىڭ دا يمپورتىنا تاۋەلدىمىز. سون­­دىقتان مەملەكەتتىك قارىز ما­سە­لەسىنە ساقتىقپەن قاراۋىمىز كەرەك. جاعداي ۋشىعىپ كەتسە, مەم­لەكەت قارىزى كەسىرىنەن ەكو­نو­ميكالىق ىرگەتاسىن جوعالتقان لا­­تىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ قاي­­­عىلى جو­لىن قايتالاۋىمىز مۇم­كىن. لاتىن امە­ريكاسى ەلدەرى­نىڭ قارىزدى قايتارۋ ءۇردىسى 30 جىل­عا سوزىلدى. كەيبىرەۋلەرى دول­لار­دىڭ پايداسى ءۇشىن ءوز ۆاليۋتاسى­نان باس تارتۋدى ويلاپ جاتىر. گرە­كيانىڭ ەكو­نو­ميكاسى ەو ەلدە­رىنىڭ سىرتقى باقى­لاۋىندا. مەملەكەتتىك قارىزدىڭ دەڭ­گەيىن باقىلاماساق, ەكونوميكالىق ەگە­­مەندىگىمىزدەن ايىرىلىپ قا­لۋى­مىز مۇم­كىن. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ قارىز الۋ ۇدەرىسى قوعام مەن پارلا­مەنتتىڭ تۇراقتى باقى­لاۋىندا بولۋى كەرەك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ە.سايروۆ.

الماتى