ءتيىمدى ەنەرگيا الۋدا اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ مۇمكىندىگى مول. ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭ قاجەتتىسى, ول – ەنەرگيا. دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنعان.
نەگىزىندە اەس-ءتىڭ بىردەن-ءبىر پايداسى قاراپايىم تۇتىنۋشىعا, ءوندىرىس وشاقتارىنا قاجەتتى مولشەردە ەلەكتر قۋاتىن بەرسە, ەكىنشىدەن, ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ەسەبىنەن وتاندىق تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ارزانداۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل – ءبىزدىڭ پايىمىمىز. ال ارزان تاۋار ارقاشان ىشكى نارىقتا دا, سىرتقى نارىقتا دا تومەن باعاسىمەن تۇتىنۋشىلاردى قىزىقتىرادى. ماسەلەن, بۇل پروبلەمانى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋالار قاتتى سەزىنەدى. ويتكەنى ديقاندار كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن باعاسى ارزان كوكونىستەن كوبىرەك زيان شەگەدى. اسىرەسە, ىشكى نارىقتى تۇرىكمەنستاننىڭ ارزان قىزاناقتارى باسىپ قالادى. سونداي كەزدە ديقاندار تابيعي تازا ءونىم وندىرسە دە باعاسى جاعىنان باسەكەگە توتەپ بەرە الماي جاتادى. ال تۇتىنۋشىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ارزان دۇنيەگە قاراي جۇگىرەتىنى بەلگىلى. كورشىلەس ەلدەردىڭ كوكونىسىن ارزان ەتكەن فاكتوردىڭ بىرەگەيى – جىلى كليماتى مەن تومەن باعاداعى گازى. ال ەلىمىزدە گاز دا, كومىر دە ارزان ەمەس. سوعان قاراي تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنى دا جوعارى بولاتىنى ءسوزسىز.
اۋىل شارۋاشىلىعى نارىعىنداعى شىنايى جاعداي اڭعارتقانداي ارزان ەنەرگيا كوزىنىڭ راسىندا دا ديقانداردىڭ باسەكەدە جەڭىپ شىعۋىنا ۇلكەن كومەگى بار. ەندەشە ءدال وسىلايشا باسقا سالالاردا دا قۋات كوزىنىڭ ارزاندىعى كاسىپكەرگە ءتيىمدى جاعداي تۋعىزاتىنىن بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنان بولەك ءتۇرلى دايىن تاۋارلار وندىرىسىندە ارزان قۋات كوزى ءاردايىم وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىنى انىق.
عىلىم سالاسى كۇن سايىن دامىپ جاتىر. وتكەن عاسىردا يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسى ورىن السا, جاڭا عاسىردا ادامزات تسيفرلاندىرۋ داۋىرىنە اياق باستى. بۇل سالادا ادامزاتتىڭ جەتكەن ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – ءىت تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكت. ۋراننان ەنەرگيا الۋ دا ادام بالاسىنىڭ عىلىمدى باعىندىرعانداعى ۇلكەن ءبىر جەتىستىگى دەر ەدىك. دەگەنمەن, ادامزات مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, ەندى كوكتە جارقىراعان جۇلدىزداردىڭ ەنەرگياسىن جەردە ءوندىرۋدىڭ جايىن ويلاستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, جۇلدىزداردا تەرمويادرولىق رەاكتسيا ءجۇرىپ, ناتيجەسىندە الاپات ەنەرگيا ءبولىنىپ شىعادى. ءدال سونداي رەاكتسيانى جەر بەتىندە جاساۋ ءۇشىن وتە جوعارى تەمپەراتۋراداعى پلازمانى ۇستاپ تۇراتىن بەرىك نىسان كەرەك. عالىمدار قازىر سول ماسەلەنى شەشۋمەن باس قاتىرىپ ءجۇر. وزبەكالى جانىبەك اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا كافەدراسىندا ۇستازدىق ەتەتىن مامان داۋلەت بەرداليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ادامزات وسى كۇنگە دەيىن اتوم ەنەرگياسىنىڭ باسقارىلمايتىن جانە باسقارىلاتىن تۇرلەرىن يگەردى. باسقارىلمايتىن اتوم ەنەرگياسى يادرولىق قارۋ بولسا, باسقارىلاتىن ءتۇرى – اتوم ەلەكتر ستانساسى. سول سەكىلدى تەرمويادرولىق ەنەرگيانىڭ دا باسقارىلمايتىن ءتۇرىن باعىندىردى. ول – سۋتەگى بومباسى. ەندى ادام بالاسىنىڭ الدىندا تەرمويادرولىق ەنەرگيانىڭ باسقارىلاتىن ءتۇرىن يگەرۋ عانا قالىپ تۇر.
الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى ۋراندى قويىپ جۇلدىزدارعا قول سوزىپ جاتقاندا, اەس دەگەن ءبىر جەڭىل دۇنيە شىعار دەپ تە قاراۋعا بولماس. وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىنا قايتا ورالىپ, بولاشاق اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىستى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازالى سابدەننەن ءبىراۋىز پىكىر سۇراعان ەدىك. بۇل جونىندە عالىم: «اەس – جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسەتىن ماسەلە. ويتكەنى چەرنوبىلدەگى اپات, جاپونياداعى جاعداي بارىمىزگە ساباق بولۋعا ءتيىس. اەس-تەن بۇرىن ونىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قيىن بولىپ تۇر. وسى جاعدايدى ەسكەرگەندىكتەن الەمدەگى ەڭ وزىق ەل گەرمانيا اتوم ەنەرگياسىنان باس تارتىپ, وزىندەگى اەس-تەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن جاپتى. ال فرانتسيا كەزىندە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن كوپ سالىپ, قازىر قۋات وندىرىسىندە اەس-كە تاۋەلدى بولىپ قالدى. ياعني فرانتسيانىڭ 65-70 پايىز ەلەكتر قۋاتىن اەس قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان مەنىڭ پىكىرىمشە, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى جەل, كۇن, سۋدىڭ دا الەۋەتىن ەسەپكە الۋ كەرەك. پرەزيدەنت جولداۋدا دا, سۇحباتىندا دا اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ كەلەشەك تاعدىرىن حالىق شەشسىن دەدى. الايدا مەن رەفەرەندۋمنىڭ شىنايى وتكەنىن قالايمىن. تەك ەسەپ ءۇشىن حالىق پىكىرىن ساراپتاۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى بۇل – ەلىمىزدىڭ, قالا بەردى ارقايسىمىزدىڭ جەكە تاعدىرىمىز. اەس قۇرىلىسىنا بايلانىستى رەفەرەندۋم الدىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعامدىق ۇيىمدار بەلسەندى جۇمىس اتقارۋى قاجەت. حالىق تاراپىنان بۇل ماسەلەدە ەشقانداي تۇسىنبەۋشىلىك بولماۋعا ءتيىس. ياعني اەس قۇرىلىسى «ەكىگە ەكىنى كوبەيتسەڭ, ءتورت بولادى» دەگەن سەكىلدى اشىق تا ءمولدىر ءارى تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە تاعى دا تەرەڭ تالداۋلار جۇرگىزگەن ءجون بولادى. بۇگىنگى تاڭدا وندىرىسكە ەلەكتر قۋاتى جەتكىلىكتى مە, جوق پا, ونى بالامالى قۋات كوزدەرىمەن تولىقتىرا الامىز با؟ ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىق تۋدىراتىنداي ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى كوپ ەمەس. مىنە, الدىمەن وسى ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ كەرەك سەكىلدى. سوسىن بارىپ اەس قۇرىلىسى جونىندە اڭگىمە قوزعاعان ءجون», دەدى.
قالاي بولعاندا دا اەس قۇرىلىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعۋى تەگىن ەمەس. دەمەك, شىن مانىندە وعان قاجەتتىلىكتىڭ تۋىنداعانى راس. ءدال بۇگىن كەرەك بولماسا دا, كەلەشەكتە ەلىمىزدى ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل ماسەلەدە عالىم اعامىز ايتىپ وتكەندەي, جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسپەك كەرەك.
شىمكەنت