نەسيە پايىزى نەگە تومەندەمەيدى؟

سىرتى ماكروەكونوميكالىق احۋال ءالى دە ءارى-ءسارى كۇيدەن ۇزاي قويعان جوق. مۇناي باعاسى دا مىڭ قۇبىلىپ تۇر. دامىعان ەلدەردىڭ ىشكى نارىعى ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتا باستادى. ساراپشىلار سىرتقى ينۆەستورلار تاراپىنان ءبىزدىڭ اقشاعا دەگەن سۇرانىستى ازايتاتىن دا, ۆاليۋتا نارىعىنا قىسىم جاسايتىن دا فاكتوردىڭ وسى ەكەندىگىن ايتۋدان استە جالىققان ەمەس.

سونىمەن, قندرا وكىلدەرى بانكتەردىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ شەكتى ءمانىن زاڭنامالىق تارتىپتە بەل­گىلەۋدى ۇسىنىپ وتىر. دەمەك قازىرگى ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز 44 ەمەس, 42 پايىزدى دا كوتەرەتىندەي شامادا. بۇل جاعداي تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا پارلامەنت قندرا-دان بيە سۇراعان ەدى, ال ولار تۇيە بەردى. ناقتىلاساق, از سۇراپ, كوپ الايىن دەپ تۇر.

وسى رەتتە اگەنتتىك تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بويىنشا ەڭ جوعارى جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسىن ازىرلەپ جاتقانىنان قۇلاعدار ەتتى. ازىرگە بەلگىلى بولعا­نىن­داي, كەيىنگى كورسەتكىش ءتورت نارىق­تىق فاكتورعا بايلانىستى: ولار – قورلاندىرۋ قۇنى, تاۋەكەلدىك سىي­لىق­اقى, مارجا دەڭگەيى جانە بانكتىڭ وپە­را­تسيالىق شىعىندارى.

ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىرعى ناۋرىز­دا بۇل ماسەلە كوتەرىلگەن. ول «اشىق زاڭدى تۇلعالار» سايتىندا قاۋلى جوبا­سىندا ايتىلدى. جوبالىق قۇجاتتا كەپىل­سىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر سىي­اقى مولشەرلەمەسىنىڭ شەكتى ءمانىن 44% دەڭ­گەيىندە بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى. كەيىننەن قۇجات جويىلدى.

اگەنتتىك ۇسىنعان تاسىلدەردى قوعام­دىق تالقىلاۋ اياسىندا قازاقستان قار­جى­گەرلەر قاۋىمداستىعىمەن جانە ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەرمەن بىرنەشە كەز­دەسۋ­لەر ۇيىمداستىرىلدى. نارىق قا­تى­­سۋ­شىلارىنىڭ ەسكەرتۋلەرى مەن ۇسىنىس­تارىنىڭ كوپشىلىگى ەسكەرىلگەن ەكەن.

راس, بۇل كوپ كوڭىلىندە قوردا­لانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى-ءتىن. 2022 جىل­دىڭ قاراشاسىندا حالىق بانكىنىڭ باسشىسى ءۇمىت شاياحمەتوۆا بانكتەر ءۇشىن مارجانى شەكتەۋ ماقساتىندا جىلدىق مولشەرلەمەنى 56%-دان 40%-عا دەيىن تومەندەتۋدى ۇسىندى.

سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قار­جى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگى بۇل ماسەلەنى قاراستىرىپ جاتقانىن ايتقان.

بانكتىك تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بو­يىنشا اعىمداعى 56 پايىزدىق مولشەر­لەمە 2012 جىلى بەلگىلەندى جانە سودان بەرى ەش وزگەرمەگەن. وتاندىق بانكتەرگە قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانىن وسىدان-اق اڭعارا بەرسەڭىز بولعانداي. سەبەبى ەدب-نىڭ العاشقى جارتىجىلدىقتاعى پايداسى ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. بىراق بانكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۋرناليستەرگە 2022 جىلى بەرىلگەن نەسيەلەرىنىڭ قۇرىلىمىندا مولشەر­لەمەلەرى 44%-دان اساتىن نەسيەلەردىڭ ۇلەسى شامالى جانە 1%-عا جەتپەيتىنىن ايتىپتى.

Freedom Bank-ءتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حالىققا نەسيەنى تەك كەپىلگە قويىپ بەرەتىنىن ءتۇسىندىردى. كەپىلسىز نەسيە الۋعا تەك جەكە كاسىپكەرلەردىڭ مۇمكىندىگى بار. ەۋرازيالىق بانك مولشەرلەمەنى كوتەرۋدىڭ ورنىنا بالاما نۇسقا ۇسىندى. قارجى ينستيتۋتىنىڭ ايتۋىنشا, قارىز الۋشىلاردى باعالاۋدىڭ (نەسيەلىك بالل بەرۋ) ۇلتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت.

ۇلتتىق بانك باسشىسى تيمۋر سۇلەي­مەنوۆ قازىرگى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مول­شەر­لەمەسىنىڭ شەكتى ءمانى تۇرعىسىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن, قازىرگى 56 پايىز­دىق مولشەرلەمە تىم جوعارى ەكەنىن ايتقان. بىلتىرعى قىركۇيەكتىڭ باسىندا قندرا توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا بەرىلەتىن تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردىڭ كولەمىن زاڭنامالىق تۇرعىدان شەكتەۋدى ۇسىنعان بولاتىن.

ء«بىز ميكروقارجى ۇيىمدارى بەرەتىن نەسيەلەر بويىنشا مولشەرلەمەلەردى تومەندەتۋدى, تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى تابىسقا بايلانىستى شەكتەۋدى, ياعني قارىز الۋشىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن نەعۇرلىم قاتاڭ راستاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەگەن ەدى سول كەزدە ابىلقا­سىموۆا.

ەۋروپاداعى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر شامامەن جىلىنا 7-10% قۇرايدى. پايىزدىق مولشەرلەمەلەر ءارتۇرلى, ەڭ تومەنگىسى ۇلىبريتانيادا 2% قۇرايدى. بىراق جوعارى پايىزبەن نەسيە بەرەتىن بانكتەر دە بار. مىسالى, كەيبىرەۋلەر جىلدىق مولشەرلەمەسى 5,5% بولاتىن نەسيە نەمەسە يپوتەكا ۇسىنادى. ەڭ قولاي­لى پايىزدىق مولشەرلەمە كيپردە, وندا – 5%. ەۋروپاداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش بولگاريادا – 11%. نەسيە بەرۋ كولەمى بويىنشا شۆەيتساريا كوش باستاپ تۇر. بۇل ەلدە 400 مىڭ ەۋروعا دەيىن الۋعا بولادى. ياعني تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە 201 ميلليون تەڭگەدەن اسادى.

نەسيەلەر مەن دەپوزيتتەر بويىنشا پايىزدار ينفلياتسيا مەن دەفلياتسيانىڭ ەكونوميكالىق تۇسىنىكتەرىمەن بايلا­نىس­تى. ەكونوميستەر دامۋشى ەلدەر­دەگى ينفلياتسيانىڭ جوعارى بولۋىن وتاندىق ءوندىرىستىڭ توقىراۋىمەن جانە يننوۆاتسيانىڭ جوقتىعىمەن بايلانىس­تىرادى. ءوندىرىستى دامىتپاساق, ين­فليا­تسيا جالعاسا بەرەدى, ياعني تاۋار با­­عا­سىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى توقتامايدى. قار­­­جى ساراپشىلارى ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمە ۇدايى كوتە­رى­لەتىنىن ايتادى.

جۋىردا ۇلتتىق بانك بازالىق پايىز­دىق مولشەرلەمەنى 15,25 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسىلايشا, ۇلتتىق بانك بازالىق مول­شەر­لەمەنى قاتارىنان ءتورتىنشى مار­تە تو­مەندەتتى. قىمباتشىلىقپەن كۇرەس­تە ۇلتتىق بانكتە جالعىز مانداتى بار ەكەنىن, ول – بازالىق پايىز­دىق مول­شەرلەمەنى كوتەرۋ نەمەسە تومەندەتۋمەن شەكتەلەتىنىن, اقشا ماس­ساسىن قاداعالاۋ كەزىندە قولداناتىنىن بىلەمىز. «نەگە ۇلتتىق بانك مولشەرلەمەنى ەۋروپا ەلدەرى سياقتى 0-0,25 پايىز ەتىپ قويا المايدى؟» دەگەن ساۋالعا ۇلتتىق بانكتىڭ دە, ساراپشىلاردىڭ دا جاۋابى دايىن. دامۋشى ەلدەردە ينفلياتسيانىڭ ءوسىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى, ال دامىعان ەلدەردە ول 0-2 پايىز توڭىرەگىنەن اسپايدى.

وتكەن جىلدىڭ باسىندا ينفلياتسيا ىرىق بەرمەي كەتكەنىن ءالى ۇمىتا قويعان جوقپىز. الدىڭعى جەلتوقسانىندا ونىڭ دەڭگەيى 20,3 پايىز بولدى. وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا – 20,7, اقپاندا – 21,3 پايىزعا دەيىن جەتتى. تەك ناۋرىزدان كەيىن عانا 18,1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.

ەكونوميست-سارپاشى ايبار ول­جاي­دىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا JP Morgan سياقتى ەڭ تومەنگى پايىزدىق مولشەرلەمەسى بار بانك كەلسە دە 15,5 پايىزدان تومەن نەسيە بەرە المايدى. ويتكەنى ول شىعىنعا ۇشىرايدى ەكەن.

«نەسيە بويىنشا پايىزدار بىرنەشە فاكتورلاردان تۇرادى. ەڭ باستىسى – ەلدەگى بازالىق مولشەرلەمە. قازىر ول – 15,25 پايىز. مۇنداي جاعدايدا كەز كەلگەن بانك ۇلتتىق بانككە جىلدىق شامامەن 15 پايىزبەن دەپوزيت ورنالاس­تىرا الادى.  نەسيە بويىنشا پايىز مولشەرلەمەسىنە بازالىق مولشەرلەمە, رەزەرۆتىك, تاۋەكەلدىك سىيلىقاقى جانە بانكتىك مارجا سياقتى فاكتورلار اسەر ەتەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, نەسيە بەرمەس بۇرىن بانك تاۋەكەل سىياقىسىن ەسكەرەدى. مىسالى, 30 ادامعا نەسيە بەرسە, سونىڭ 1,5 پايىزى نەسيەسىن تولەي الماي قالۋى مۇمكىن. بانك ونى وتەي الماعانداردىڭ شىعىنىن جابۋ ءۇشىن 2-3% تاۋەكەلدىك سىيلىقاقى قوسادى. باسقاشا ايتقاندا, 30 ادام جابىلىپ نەسيەسىن تولەي الماي قالعان 1 ادامنىڭ شىعىنىن جابادى. سونداي-اق جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەگە قارجى نارىعىنداعى تەڭگەلىك نەسيەلەرگە سەنىمسىزدىك تە اسەر ەتىپ وتىر. ء«بىزدىڭ كوممەرتسيالىق بانك­تەردە تەڭگەلىك نەسيەلەر بويىنشا ەڭ تومەنگى مارجا 4% قۇرايدى. كەيبىر بانكتەر بۇدان دا جوعارى – 5-7% الادى. كۇشتى شەتەلدىك بانك 3% بەرە الادى. دەگەنمەن, بانكتەردىڭ ايتۋىن­شا, مەرزىمى 5 جىلدان جوعارى تەڭگەلىك نەسيەلەردىڭ تاۋەكەلى جوعارى. تەڭگە ءالى دە تولىق سەنىمگە يە ەمەس. سوندىقتان ولار قۇنىن جوعالتپايتىن كەپىلمەن بەس جىلدان استام مەرزىمگە عانا نەسيە بەرە الادى», دەپ قوستى ساراپشى.

2024 جىلى ينفلياتسيا ودان ءارى باياۋ­لاسا, ۇلتتىق بانك ورتامەرزىمدى كەلەشەكتە ۇستامدى قاتاڭ اقشا-كرەديت شارتتارىن ساقتاپ, مولشەرلەمەنى بىرقا-لىپتى تومەندەتۋدى قايتا قاراستىرماق. قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك العان­نان بەرى ۇلتتىق بانك اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ءۇش رەجىمىن قولداندى. 1990 جىلدارداعى ءبىرىنشى كەزەڭدە اقشا ماسساسىن تارگەتتەۋ رەجىمى قولدانىلدى. سودان كەيىن قازاقستاندا بۇل اقشا رەجىمىن ساياساتكەرلەر ءتيىمسىز دەپ سانادى, بۇل كوپتەگەن حالىقارالىق زەرتتەۋلەرمەن راستالدى.

2000 جىلدارى ۇلتتىق بانك ايىرباس باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ, تەڭگەنىڭ اقش دوللارىنا ايىرباس­تاۋ باعامىن, ودان كەيىن شەتەل ۆاليۋتالارىنىڭ قورجىنىنا بەكىتۋ رەجىمىنە كوشتى. بىراق بۇل جۇيە دە ىشكى نارىقپەن قابىسىپ كەتە المادى.

ۇلتتىق بانك 2015 جىلعى تامىزدا قازاقستان ءۇشىن قولايلى اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ رەجىمى رەتىندە ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىنە ويىستى. بۇل رەتتە ينفليا­تسيالىق تارگەتتەۋدىڭ قۇرامداس بو­لىگى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەركىن وزگەرمەلى ايىرباس باعامى رەجىمى ەنگىزىلدى.

ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا ايتىلعان­داي, «بازالىق مولشەرلەمەنىڭ وزگەرۋى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە اقشا نارىعىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەلەرى مەن ۆاليۋتا باعامى ارقىلى اسەر ەتەدى».

ءى. يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى – نەسيە بەرۋ, دەپو­زيتتەردى ساقتاۋ جانە ۇلعايتۋعا نازار اۋدارادى. ەگەر جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى تومەندەتىلسە, بانكتەردىڭ مارجالارىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

ء«بىز بۇل مىندەتتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىن­داۋىمىز كەرەك. مىسالى, ءدال قازىر­گى 20-22 پايىزدان بىردەن 12-14 پايىز­­عا ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر بانك­تەر تۇتىنۋشىلىق نەسيەدەن شەت قال­سا, سالىمشىلار الدىنداعى مىندەتتە­مەلەرىن ورىنداۋ ءۇشىن اقشانى قايدان تابادى؟ بۇل ماسەلە – نارىقتىڭ بەتالى­سىنا قاراي رەتتەلىپ وتىراتىن ماسەلە. ەكونوميكامىز ءالسىز, ءبىزدىڭ جاع­دايىمىزدا كىنالىنى ىزدەۋ قاپ-قاراڭعى بولمەدەن قارا مىسىقتى ىزدەۋمەن بىر­دەي. تاپ قازىر بىرەۋدى كىنالاۋدان اۋلاق­پىن. ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسى دۇ­رىس قالانبادى. ەكونوميكا نارىققا, حالىققا ەمەس, شاعىن توپقا قىزمەت ەتتى. ءبىز ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ار­قىلى بۇل ماسەلەنى دە شەشەمىز», دەيدى ساراپشى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وڭىرلەردى دامىتۋ, كوشى-قون جانە اگرارلىق ساياسات, سونىمەن قاتار شاعىن تاۋار ءوندىرىسى ءۇشىن كەشەندى شارالار قاجەت. 2012 جىلدان بەرى بىزدە كەپىلسىز نەسيەلەردىڭ پايىزدىق دەڭگەيى وزگەرگەن جوق. بۇل وتە قىمبات نەسيە ەكەنىن, حالىقتىڭ ەدب الدىندا قارىزعا باتۋىنا وسى سەبەپ بولعانىن كورىپ وتىرمىز. سوڭعى 10 جىل ىشىندە نەسيەسىن تولەي المايتىنداردىڭ سانى كۇرت كوبەيدى, سونىمەن بىرگە ەكونوميكالىق بەلسەندى توپتىڭ ەدب الدىنداعى قارىزى دا ءوستى. «تۇتىنۋ نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى تاۋار قۇنىنا اسەر ەتە المايدى. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن بولۋى تەڭگە­نى قۇنسىزداندىرىپ, اينالىمداعى قار­جى­نى قۇنسىزداندىرادى. ەدب مەن ميكرو­قارجى ۇيىمدارى پرۋدەنتسيالدىق ستاندارتتاردى ساقتاعان جاعدايدا نەسيەلەر ارزانداۋى, قولجەتىمدى بولۋى مۇمكىن. تاۋار­لاردىڭ باعاسى ينفلياتسيانىڭ كوتەرى­لۋىنە بايلانىستى. وعان ۇلتتىق بانكتىڭ تۇك قاتىسى جوق. «بازالىق مول­شەر­لەمە وسسە, ول نەسيە قۇنىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن, تومەندەسە, نەسيەنىڭ قۇنىن تومەندەتەدى», دەگەن قاعيدا ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەرگە ءتان زاڭدىلىق. بىراق بۇل ءتارتىپ ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىس ىستەمەيدى», دەيدى ساراپشى.

قىسقاسى, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن­شە, 42 پايىزدىق جاڭا مولشەر­لە­مەنى زاڭداستىرۋ ءۇشىن نەسيە رەابيليتاتسياسىن, ياعني وسى كۇنگە دەيىن الىنعان نەسيەگە اۋديت جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. حالىقتىڭ ەدب الدىنداعى قارىزى شەكتەن شىعىپ بارادى. الدا اتقارىلار جۇمىس كوپ. قندرا ونىڭ دا تەتىگىن الدىن الا ويلاستىرىپ وتىر دەپ ۇمىتتەنەمىز.

الماتى