رۋحانيات شامشىراعى

ۇلت ايناسىنا اينالعان باسىلىمنىڭ توقسان جىلدىق تورقالى تويى الماتى­دان باستاۋ العانى بەلگىلى. وعان مادە­نيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا با­لاەۆا قاتىسىپ, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. گازەت ۇجىمىنا پرەزيدەنتتىڭ ارنايى سىي­لىعى رەتىندە اۆتوكولىك كىلتىن تابىس ەتتى. ەندى, مى­نە, وسى مازمۇندى ءىس-شارا ەلور­دادا جال­عاسىن تاۋىپ وتىر.

جيىن تىزگىنىن ۇستاعان جوعارىدا اتالعان فيليال ديرەكتورى, بەلگىلى اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىي­لىعىنىڭ لاۋرەاتى داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى الدىمەن 1934 جىلى 10 قاڭ­تار­دا تۇڭعىش سانى جارىق كورگەن «قا­زاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ تاريحىنا قىس­قاشا شولۋ جاسادى. العاشقى رە­داكتور عابيت مۇسىرەپوۆتەن باستاپ, سول تۇستا رەداكتسيانىڭ القا مۇ­شە­لەرى بولعان ساكەن سەيفۋللين, بەيىم­بەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, مۇحا­مەدجان قاراتاەۆ سەكىلدى قانشاما تۇعىر­لى تۇلعانىڭ قولتاڭباسى قالعان باسىلىمنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن رۋحا­نياتىمىزدىڭ شىراق­شىسى, تامىرشىسى بولىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

دوڭگەلەك ۇستەلدە ادەبي گازەتتىڭ مەرەيتويى عانا ءسوز بولعان جوق, سونىمەن بىرگە ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ قازىرگى جاعدايى, حال-احۋالى تۋرالى دا وي-پىكىرلەر ايتىلدى.

«قازاق گازەتتەرى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتو­رى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى حالقى­مىزدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان باسىلىمدى توقسان جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ بۇگىنگى كەزەڭىنە كەڭىرەك توقتالدى.

– ۇلتتىق مەرزىمدى باسىلىمدار قا­شاننان حالقىمىزعا قاتىستى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قوزعاپ, ونى بيلىككە جەتكى­زەتىن التىن كوپىر. الايدا, قازىر ۇلت ءباس­پا­سوزى قيىن سىندى باستان كەشىرىپ وتىر. بۇ­رىن كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقيتىن وقىرمانى كوپ ەلمىز دەپ ماقتانۋشى ەدىك. قازىر ولاي ايتا المايمىز. بۇعان 90-جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قيىندىقتىڭ اسەرى بار. ءبىر كەزدەرى قوعام قالاي جاڭعىرادى, يننو­ۆا­تسيالىق تىڭ جاڭالىقتارعا قالاي اياق باسامىز دەگەندە, بىزدە ءداستۇرلى كلاس­سيكالىق باعىت ەمەس, تەحنوكراتتىق ويلاۋ باسىم بولدى. بىزدىڭشە, «قازاق ادەبيەتى» گازەتى مەن «قازاق گازەتتەرى» قۇرامىنا ەنەتىن «انا ءتىلى» گازەتى ەلىمىزدەگى باستاۋىشتان باستاپ جوعارى مەكتەپكە دەيىنگى فيلولوگ ۇستازداردىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى تىزىمىنە كىرۋى كەرەك. سوندا عانا رۋحانيات باسىلىمدارى دايەكتى, جۇيەلى تارالادى. ءار مۇعالىم مەن وقىتۋشىنىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرىپ, قوعامعا قىزمەت ەتەدى, – دەدى سەرىك­تەستىك باسشىسى.

قازاقستان جازۋشىلار وداعى باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىر­­جان جاقىپ ونلاين بايلانىس ار­قىلى ادەبي باسىلىمنىڭ باس شاھار تورىندە ءوتىپ وتىرعان مەرەيتويلىق جيى­نىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ونى ۇيىم­داس­تىرۋشىلارعا قازاقستان جازۋ­شى­لار وداعى باسقارما حاتشىلىعى اتىنان العى­سىن ايتتى.

«قازاق ادەبيەتىنىڭ» توقسان جىلدىق تاريحىندا, گازەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياس, عابيت سەكىلدى ايتۋلى تۇلعالاردىڭ جارقىن جولى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتىر. وتكەن جولى شەرحان مۇرتازا, تولەن ابدىك, ورالحان بوكەي اعالارىمىز باسىلىمعا باسشىلىق جاساعان جىلداردىڭ تىگىن­دىسىن قاراسام, سول تۇستا گازەت نەبىر ەل­دىك ماسە­لەلەردى تەرەڭ­نەن قوزعاپتى. ۇلتىمىز­دىڭ تۇتاستىعى دەيسىز بە, تاۋەلسىزدىك تۋرا­لى دەيسىز بە, ءتىل سايا­ساتى دەيسىز بە, قوعامدى جاڭعىرتۋ جول­دارى دەي­سىز بە, الاش زيالىلارى دەي­سىز بە, قىس­قا­سى, حالقىمىزعا قاتىستى بار­لىق ماڭىز­دى ماسەلە قامتىلعان. ءبىز سول كەز­دەر­­دى ۇمىت­پايمىز. باسىلىم ءالى سول ۇستا­نى­مىنان تايعان جوق. ۇلت ءسوزىن سوي­لەي­دى. «قازاق ادەبيەتىنىڭ» مەرەيتويى الماتىداعى بىرنەشە كىتاپحانا مەن مەكتەپتە اتالىپ ءوتىلدى. بيىل ادە­بي باسىلىممەن بىرگە قازاقستان جازۋ­شى­لار وداعىنا دا 90 جىل تولادى. سوندىق­تان قوس مەرەيتويدى كەڭ كولەمدە اتاپ وتپەكپىز. استانادا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 200-گە تارتا مۇشەسى تۇرادى. باس شاھاردا جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كوشپەلى پلەنۋم وتەدى. وسىنداي ءىس-شارا اتىراۋ مەن تۇركىستاندا جال­عاسا­دى. مەرەيتويدى الماتىدا اۋقىم­دى جيىن­مەن قورىتىندىلايمىز», دەدى ايتۋلى اقىن.

ودان كەيىن ءسوز العان جازۋشى, مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الىبەك اسقاروۆ ادەبي گازەتتە جارىق كورگەن ءبىر ماقالاعا قاتىستى وقيعانى اڭگىمەلەدى.

«1991 جىلى تاۋەلسىزدىك الدىق. وتە قيىن كەزەڭ ەدى. ەلىمىزدە ءار ءتۇرلى جاعدايلار بولىپ جاتتى. مەن سول كەزدە پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ ىشكى ساياسات بولىمىندە قىز­مەت ىستەيمىن. ءبولىم مەڭگەرۋشىسى – التىن­بەك سارسەن­باەۆ, ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. بولىمدە باس-اياعى 6 قىزمەتكەرمىز. ءبىر كۇنى «قازاق ادەبيەتىندە» وسى گازەتتىڭ ءتىلشىسى دوسىمحان قاپاسوۆتىڭ «استانانى اقمولاعا كوشىرسەك» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. بۇعان ءبىراز ادام قارسىلىق كورسەتتى. قارسى ماقالا دا جازىلدى. ورالحان بوكەي – باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى. سودان ول كىسىنى ساۋكەڭ كەڭسەگە شاقىرىپ, سويلەسەدى. ول بۇلتالاقتاپ تۇك جاۋاپ بەرمەگەن. سويتسەك, سول تۇس­تاعى ەل پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ فين­ليان­دياعا رەسمي ساپارمەن ۇشىپ بارا جات­قاندا, وزىمەن بىرگە شىق­قان وراعاڭدى جانىنا شاقىرىپ الىپ, «قازاق ادەبيەتى» قوعامدىق-سايا­سي ەمەس, ۇلتتىق باسىلىم عوي, استانانى اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ماقالا جاريالاپ, بارلاۋ جاساپ كورسەڭدەر قايتەدى» دەپ ايتىپتى. مىنە, ەلوردانى كوشىرۋ يدەياسى وسى ادەبي باسىلىمنان باستالعان. سوندىقتان گازەتتىڭ توقسان جىلدىعى قۇتتى بولسىن!», دەپ ىزگى لەبىزىن ءبىلدىردى.

كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قاھارىنان ىقپاي ۇلتىمىزدى وياتۋدى مۇرات تۇتقان گازەت جۇمىسى 1940 جىلدان 1955 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ءتۇرلى سەبەپپەن توقتاپ قالعان. سودان اراعا ون بەس جىل ءۇزىلىس سالىپ, 1955 جىلى 14 قاڭتاردان باستاپ, قايتا جارىق كوردى. باس رەداكتورلىققا كورنەكتى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ تاعايىندالدى. 1956 جىلى باسىلىم بەتىندە ۇلتتىق ماسەلەلەر كوتەرىلدى. سول جىلدارى جاريالانعان بەلگىلى عالىم راحمانقۇل بەردىبايدىڭ انا ءتىلىمىز تۋرالى «ەڭ ۇلكەن بايلىق» اتتى ماقالاسى وقىرمانداردى ءدۇر سىلكىندىردى. كەيىن وسى ماتەريالى ءۇشىن اۆتور جۇمىستان قۋىلدى. باس رەداكتور جازاعا تارتىلدى.

وسى تاراپتا ءسوز قوزعاعان شوقانتا­نۋشى قالامگەر جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى دوڭگەلەك ۇستەل تاقىرىبىنىڭ ءوزى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ بارلىق بولمىسىن اشىپ تۇرعانىن باياندادى.

«80-جىلداردىڭ باسىندا باسىلىمعا شەرحان مۇرتازا باس  رەداكتور بولىپ كەلدى. سول كەزدە گازەتتىڭ بەدەلى قايتا ءوسىپ, دەڭگەيى كوتەرىلدى. ۇلت ساناسىن سىلكىن­دىرەتىن ماقالالار جارىق كوردى. حالىق­تىڭ رۋحىن وياتتى. سونىڭ ءبارى  بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىككە الىپ كەلدى. سول كەزدە گازەت تارالىمى جوعارى بولاتىن. قارىمدى قالامگەرلەر قىزمەت ىستەدى. قازىر تارالىم ازايۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – اۋىلداعى اعايىنداردىڭ كوبى قالاعا قونىس اۋداردى. ولاردىڭ دەنىندە ءۇي-كۇي جوق, مەكەن جاي جوق. ءبىر جاعىنان, تارالىم ازايدى دەپ قاپالانۋدىڭ رەتى جوق. بولاشاقتا گازەت-جۋرنالدى ەلەكتروندىق نۇسقادا وقۋىمىز مۇمكىن. ماسەلەن, گازەت سايتىندا جارىق كورگەن ماقالانىڭ قارالىمىن ەسەپكە الۋعا بولادى», دەدى ج. بەيسەنباي ۇلى.

سونداي-اق باسقوسۋدا جازۋشى, مەم­­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى روزا مۇقا­نوۆا, تانىمال قالامگەرلەر قۋا­نىش جيەن­باي, بايانعالي ءالىمجانوۆ, وراز قاۋعاباي, كورنەكتى جازۋشى ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ قارىنداسى روزا ءجۇنىسوۆا ءسوز الىپ, ادەبي باسىلىم تۋرالى ساعىنىشقا تولى جىلى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. اقىن سۇراعان راحمەت ۇلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىن سوناۋ 60-جىلداردان بەرى شەتەلدەگى قانداستار قىزىعىپ وقيتىنىن ايتا كەلىپ, قازىرگى «قازپوشتا» مەكەمەسىنىڭ ونى سىرتتاعى جازىلعان اعايىندارعا ەۋروپالىق ستاندارتپەن جەتكىزىپ بەرەتىن مۇمكىندىگى بار ەكەنىن جەتكىزدى.