كور قۋىستاعى كورىكتى مەكەن

كاتونقاراعايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىن, بۇقتىرما بويىن جاعالاي جايلاعان اۋىل­داردى جەرگىلىكتى جۇرت «ىشكى جاق» دەيدى. تاۋ ىشىندە ءوز-وزىمەن تىرشىلىگىن كۇيتتەپ جاتقان سوڭ-داعى سولاي اتاسا كەرەك. كەيدە «كەرجاقتىڭ جەرى» دەيمىز. كىم نە دەسە دە, بابالارىمىز باعزىدان بەرى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان اتاجۇرتىمىز. ال كەرجاق دەپ وتىرعانىمىز, XVII-XVIII عاسىردا باس ساۋعالاپ ءجۇرىپ, ورال مەن ءسىبىر اراسىنداعى ءاپايتوس دالانىڭ قويىن-قولاتىن, ودان قالا بەردى التاي تاۋلارىنىڭ قۇيقالى جەرىنە تۇراقتاعان ورىس ۇلتىنىڭ ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلارى. ءبىزدىڭ جاقتىڭ ۇلكەندەرى ءسال ساراڭسىعان ادامعا «كەرجاقسىڭ با» دەپ, جاقتىرماي قالاتىن. ولاي دەيتىنى, ولاردان قارا سۋ سۇراپ الا المايدى ەكەنسىڭ. كىم ءبىلسىن, ىرىم-تىيىمدارى سولاي شىعار, بالكىم. مۇمكىن, مۇلدەم ولاي دا ەمەس...

كاتونقاراعاي. شىڭىلتىر اياز. اۋىلعا بارا سالا اكەمە كوروبيحانىڭ قىسىن كورىپ قايتايىق دەپ قولقالاعام. جازىنا قاراعاندا كۇزى مەن قىسى ەرەكشە دەپ ەستىگەنىمىز بولماسا, قار تۇسسە, قامالىپ ۇيدە جاتامىز. قىس مەزگىلى بارىپ كورگەن ەمەسپىن. سودان بۇگىن ىشكى جاق اۋىلداردى ارالاپ, تىنىس-تىرشىلىگىن كورىپ قايتاتىن بولىپ كەلىسكەنبىز. اكەم اۋەلى ۇيگە گۇرىلدەتىپ وت جاقتى. شەشەم «سەندەرگە ول جاقتا كىم شاي بەرە قويادى» دەپ, سومكەمىزگە ءىشىپ-جەم سالىپ بەردى. كوروبيحا تاۋ ءىشى دەگەنىڭ بولماسا, كۇرە جولدان بالەندەي الىس تا ەمەس سياقتى. 45 شاقىرىم. تاۋ جولى. ءورى بار, قياسى بار... ايتەۋىر, بىلەتىن جۇرت قىسى قاتتى دەسەتىن. 

تاس جولدان ىشكى جاققا بۇرىلا سالا سوگىر اۋىلىن جاناي وتتىك. ارتىما ءبىر قاراسام, اسپانمەن استاسقان التايدىڭ ەتەگىندەگى جاداۋ ۇيلەردەن شىققان ءتۇتىن تىرشىلىكتەن بەلگى بەرىپ تۇرعانداي. باسقا قىبىر ەتكەن جان بايقالماعان. ادەتتە, اۋىلدىڭ ەلى ەرتە ويانار ەدى. تۇرا سالا قوراداعى مالىن شىعارىپ, ءشوبىن سالادى. ۇيگە بەتتەپ بارا جاتىپ, ءبىر قۇشاق وتىن الا كىرەدى. پەش الدىنداعى الاسا ورىندىققا جايعاسادى دا, قايىڭ قابى­عى­مەن وت تۇتاتادى. الدىنا تۇسكەن كۇل-قوقىستى قازدىڭ قاناتىمەن سىپىرىپ الادى. سودان سوڭ عانا تاڭعى شايعا جايعاسار ەدى. ءۇي ىشىنە جىلۋ تا­را­عاندا بارىپ, كىشكەنتايلار ويانادى. كىشكەنتايلار... شاعىن اۋىلداردا بۇرىن­عى­داي شىبىقتان ات ءمىنىپ, كوشەنىڭ شاڭىن اسپانعا شىعارىپ جۇرگەن بالا جوق. بالا جوق اۋىلدىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر.

بۇقتىرمانى جاعالاي بۇرالاڭ جولمەن زۋلاپ كەلەمىز. الدىمىزداعى حات-حابار, گازەت-جۋرنال ارقالاپ بارا جاتقان «قازپوشتانىڭ» كولىگى دە اسىعىستاۋ. اۋىلداعى اعايىن گازەت كەلگەن سايىن قۋانادى. رۋحانياتتان الىستاماعان ناعىز وقىرمان سولار. كوزىقاراقتى وقىرمانعا ۇسىناتىن تىڭ تاقىرىپ ىزدەپ, اق قار, كوك مۇزدا جۇرەتىن بىزدەر...

قىرقادان اسقاندا بارلىق اۋىلى مۇنارتتى. بۇقتىرمادان شىققان تۇبىتتەي تۇمان اۋىلعا باۋىرلاي بارىپ جايعاسقان. ايالداعان جوقپىز.

كوك تۇماندى جارىپ ءوتىپ, كوروبيحاعا ءبىر-اق تارتتىق. جازدىڭ كۇنگى دالا جولى قار استىندا قالعان. تەپ-تەگىس. اياز ەندى سەزىلدى. سۋدى جاعالاي بىتكەن اعاشتاردى ەرتەگىدەگىدەي, كۇمىس قىراۋ قاپتاعان.

وزەن بەتىمەن سەڭ ءجۇرىپ جاتىر. تومەننەن كەپتەلسە, سۋ ارناسىنان شىعىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. قىسقى تابيعاتقا تامسانىپ وتىرىپ, كورىكتى مەكەن كوربيكەگە قالاي جەتكەنىمىزدى اڭعارماي قالىپپىز. كوربيكە دەگەندى كونەكوزدەردەن ەستىگەم. «كور قۋىس», «كور تام» دەگەن سەكىلدى قازاق تىلىنەن تۋسا كەرەك-ءتى. 

كوروبيحا. قار قالىڭ ءتۇسىپتى. اۋىل ءىشى مۇلگىگەن تىنىشتىق. ەتەك جاعىن كوكتەپ, بۇقتىرما اعادى. ءور جاعىندا كوككە شانشىلعان كوك شىرشالى ورمان.

باسىنا شىعۋ بىزگە ارمان بولىپ جۇرگەن بۇركىت شىڭى بۇل اۋىلدان دا جارقىراپ كورىندى. اۋەلى اۋىلدىق اكىمدىككە سوقتىق. اكىمدىكتەگىلەر اۋىلدىڭ ءال-اۋقاتىنان از-ماز حابار بەردى. ەسەپ-قيساپتارىن ايتتى. اۋىلدا 103 ءتۇتىن بار ەكەن. مەكتەپتەرىندە 43 بالا وقيدى. ءبىر قۋانارلىعى, اۋىلدا ساتىلاتىن ءۇي جوق. كوشۋ توقتاعان سەكىلدى. كورىكتى اۋىلدى كىم قيىپ كەتكىسى كەلەدى دەيسىز؟ كەزىندەگى قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەگەن سوڭ كوشتى دە. قازىر تىرشىلىك بار. ايتقانداي, بۇل اۋىلدىڭ بالى – برەند. ءار وتباسىنىڭ ارا ۇستاۋى جازىلماعان زاڭدىلىق. مۇنداعىلار ومارتاشىلىقتىڭ قىر-سىرىن مەكتەپتەن ۇيرەنىپ شىعادى. اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنەن اۋىلدىڭ تاريحىن سۋىرتپاقتاپ ەدىم, كىتاپحاناعا, ودان سوڭ مەكتەپ ىشىندەگى ولكەتانۋ مۋزەيىنە قاراي جول سىلتەدى.

كىتاپحانا – اۋىلداعى جالعىز رۋحاني وشاق. كىشىگىرىم كونتسەرت, مەرەكە-مەيرام وسىندا وتەدى. وقىرمان ءۇشىن كىتاپ قورى دا جەتكىلىكتى. جاڭا شىققان كىتاپتار كوپ كەشىكپەي-اق تۇكپىردەگى اۋىلعا جەتەدى. كىتاپحاناشى ليۋبوۆ شۋلياك كىتاپ تاراتۋمەن عانا شەكتەلمەي, وقۋشىلارعا  ءتۇرلى ۇيىرمەلەر ۇيىمداستىرىپ قويعان. ال مەكتەپ ىشىندەگى ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەسىگى الا جازداي ءبىر جابىلمايدى ەكەن. كەلىمدى-كەتىمدى تۋريست كوپ. اۋىلدىڭ كەشەگى تاريحى توپتاستىرىلعان مۋزەيگە ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ ۇرپاعى ەۆگەنيا كاشكاروۆا يە بولىپ وتىر.

– اركىمنىڭ ۇيىندەگى ەسكى زاتتاردى جيناقتاپ, مۋزەي ىرگەسىن قالادىق, – دەپ باستاعان اڭگىمەسىن.

ورىس ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن ايشىق­تاي­تىن تۇرمىستىق بۇيىمدارعا تولى مۋزەيدى ارالاپ ءجۇرمىز. تورىندە ورىس پەشىنىڭ فراگمەنتى جاسالىپتى. يىعىندا شوگەڭكەلەر مەن قۇمىرالار ءتىزىلىپ تۇر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن تىل ارداگەرلەرىن دە ۇمىت قالدىرماعان. اۋىلداعى ءار ارداگەردىڭ سۋرەتى مەن اتى-جوندەرى تىزىمدەلگەن. شىنى استىندا XVIII عاسىرداعى كونە سلاۆيان تىلىندە جازىلعان كىتاپتى دا كوز شالدى. مۋزەي جەتەكشىسى ەجىكتەپ وقىدى. ءدىني كىتاپقا ۇقساس. ودان باسقا, شوق ۇتىك, وراق, تەگەنە, كيىم-كەشەك سىندى جادىگەرلەر جيناقتالىپتى. 

– بۇل – مەنىڭ اكەم يۆان مۋرزينتسەۆ, – دەدى بەتتەرى سارعايعان ەسكىلەۋ جۋرنالداعى قاۋعا ساقال  مۇجىقتى كورسەتىپ. – ءومىر بويى ومارتاشى بولعان. انالىق ارالاردى ءوسىرىپ, وزگە كەڭشارلارعا شىعاراتىن. كوروبيحاداعى «ميلليونەر» كەڭ­شا­رى­نىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى وسى ارا شارۋاشىلىعى ەدى. بالى بۇلاق بولىپ اعاتىن. شەتەلدەرگە دە جونەلتتى. ومارتاشىلاردىڭ وقۋى دا وسىندا بولدى, – دەيدى ە.كاشكاروۆا.

تاريحىنا تەرەڭ ۇڭىلگىم كەلىپ ەدى, 1700 جىلدان باستالادى ەكەن. ودان ارعى­سىن ارحيۆ اتاۋلىدان سۇراپ, تاپپاعان ەدىم. مۇمكىن رەسەيدىڭ مۇراعاتتارىندا قاتتاۋلى جاتقان شىعار. قولدا بار دەرەكتەرگە زەر سالساق, 1700 جىلدارى ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلار تىنىشتىق ىزدەپ, تاۋ-تاسقا بىتىراي قاشقان. سەبەبى, ورىس وكىمەتى ءدىندى وزگەرتۋگە ماجبۇرلەدى. شىركەۋلەردى شەكتەدى, ساقالدارىن قىرعىزدى, تاعىسىن تاعىلار. دىنگە بەرىك وتباسىلار ءسىبىر دالاسىنا ءشىلدىڭ تەزەگىندەي شاشىرادى. التايعا اۋعاندارى ادام اياعى جەتپەيتىن تاۋ-تاستى مەكەن قىلدى. اڭ اۋلادى, تۇز ءوندىردى, ايتەۋىر جابايىلىقپەن ءجۇرىپ, ولمەستىڭ كۇنىن كەشتى. بىراق داستۇرگە بەرىك ەدى.  كەيىن, 1792 جىلى زامان تىنىشتالعان سوڭ عانا تاۋدان ءتۇسىپ, اۋىل-اۋىل بولىپ ءومىر سۇرە باستاعان. سول كەزدەرى بۇقتىرما بويىنداعى اقسۋ, بارلىق, كوروبيحا, ۋست-يازەۆايا, بىكوۆا سىندى اۋىلداردىڭ ىرگەتاسى قالانا باستاعان. جەرگىلىكتى قازاقتارعا ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلار ءوز بىل­گەندەرىن ۇيرەتسە, بابالارىمىزدان جۇگەن ءتۇيۋ, قامشى ءورۋ سەكىلدى قولونەردى ۇيرەن­گەن. التايدا ەڭ العاش ارا ۇستاپ, بۇعىنى قولعا ۇيرەتكەندەر دە كەرجاقتار ەكەنى بەلگىلى.

– بۇرىن اۋىلدىڭ باس-اياعىنا دەيىن ەكى جارىم شاقىرىم ەدى. 300-400 ۇيگە دەيىن بولعان. كارتوپ ەكتى, مال ۇستادى, ارا باقتى. ءونىمدى ايىرباس قىلىپ كۇن كوردى.  قازىر اۋىلىمىز شاعىن. شاعىن اۋىل بولعان سوڭ دا شىعار تۇرعىندار وتە ۇيىمشىل, – دەپ اۋىلدىڭ بۇگىنىنەن دە اڭگىمە قوزعادى ە.كاشكاروۆا.

«1927 جىلدىڭ جازىندا ن.گرينكوۆ باستاعان ەكسپەديتسيا كوروبيحاعا كەلىپ, 152 كەرجاقتىڭ وتباسى تۇرادى دەپ, ەسەپ-قيساپ جۇرگىزگەن ەكەن. قازىر سولاردىڭ ۇرپاعى قالدى ما؟» دەيمىن عوي ە.كاشكاروۆاعا. ءيا, ءبىرى – ءوزى. ەسكى ءدىن ۇستانۋشى ەكەنىن ەش جاسىرمايدى. كەرىسىنشە, ءداستۇردى ساقتاپ كەلە جاتقانىن ماقتان قىلادى. ءتىپتى, اناسى كوزى تىرىسىندە اۋىلدىڭ ورتاسىنا ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ شىركەۋىن دە كوتەرىپ قويىپتى. قىزى ەۆگەنيا كاشكاروۆا شىركەۋدىڭ كىرەبەرىسىنەن تاعى ءبىر شاعىن مۋزەي جاساۋدى دا ويعا العان.

– ارينە, ەسكى ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ ۇرپاقتارى بار, – دەپ كەلەسى كوشەدەگى شاعىنداۋ قاراعاي ۇيگە جول باستادى. اۋلاسى تاپ-تۇيناقتاي. قاردى قىرلاپ وتىرىپ كۇرەگەن, قورا جاققا دەيىن اياق جولى سالىنعان. سارى ءيتى شابالانا ۇرگەنگە ءۇي يەسى تىسقا شىعاتىن شىعار دەگەنبىز, شىقپادى. ەسىكتى قاعىپ ىشكە ەندىك. باعاناعى مۋزەيدە كورگەن ورىس ۇلتىنىڭ ۇلكەن پەشى مۇندا دا تۇر. جەتپىس-سەكسەندەر شاماسىنداعى قاريا الگى پەشكە نان سالىپ جاتىر. ىستىق ناننىڭ ءيىسى تاناۋدى قىتىقتاپ, بالا كۇندى ەسكە سالدى... امان-ساۋلىق سۇراسىپ, ءوزىمدى تانىستىردىم. تورگە وزدىردى. ساڭقىلداپ تۇرعان تەلەديداردىڭ داۋىسىن ءسال ازايتتى. ەسكىلەۋ ءۇي, ەسكىلەۋ دۇنيە-م ۇلىك... ورتاڭعى ۇستەلدە بەزەندىرىلگەن شىرشا تۇر. تاۋدان قيىپ اكەلمەگەن. بۇتاقتارىنان كومپوزيتسيا­لاپ, شىرشا كەيپىنە كەلتىرىپتى.

– 1947 جىلى وسى جاقتا تۋدىم, ءوستىم. ەڭبەك ەتتىم. بالا-شاعام دا كوروبيحادا تۇرادى. ارا ۇستايمىز, ازىن-اۋلاق مال بار. زەينەتكەر بولعان سوڭ بالالاردىڭ تاماعىن ىستەيمىن, قول قالت ەتسە, كىتاپ وقيمىن. ءسويتىپ, تاڭدى اتىرىپ, كۇندى باتىرامىن, – دەيدى تاۋ اراسىنداعى اۋىل تۇرعىنى نادەجدا چانوۆا.

نەگىزگى سۇراعىم كەلگەنى, ەسكى ءدىن ۇس­تانۋ­شىلاردىڭ سالت-ءداستۇرى ەدى. ول تاقىرىپقا تارتىپ كورگەنىممەن, ءسوز سۋىرا المادىم. كەتىپ بارا جاتقانىمىزدا, «شاي ىشىڭدەر» دەدى. دەمەك, كەرجاقتىڭ ۇيىنەن سۋ ىشە المايسىڭ دەگەن تۇسىنىك جالعان عوي. الدە, كەيىن قازاقىلانىپ كەتتى مە؟ ايتەۋىر, ۇلت پەن ۇلىسقا ءبولىنىپ جاتقان ەل جوق مۇندا. ايرانداي ۇيىعان اۋىل. ايرانداي ۇيىعان اۋىلدىڭ سايرانى تاۋسىلماسىن دەدىم.

كۇن ارقان بويى كوتەرىلە اۋىل حالقى تىرشىلىكتەرىنە كىرىسىپتى. ءبىرى ءتورت-بەس ­سيى­رىن الدىنا سالىپ, بۇقتىرماعا قاراي باعىت السا, ەندى ءبىرى شاتىرىنىڭ قارىن ءتۇسىرىپ ءجۇر. اتقا مىنگەن ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرى جەلە-جورتىپ, ورمانعا بەتتەگەن. قاڭىراپ تۇرعان بوس ءۇي جوق سياقتى. ءار ءۇيدىڭ مۇرجاسىنان بۋداقتاپ ءتۇتىن شىعادى. اسىرەسە, جەلتوقسان, قاڭتار ايلارىندا مۇنداعى كۇن تىم قىسقا. ءتۇس اۋا تاۋدىڭ يىعىنا تىعىلادى. دالاداعى شارۋانى ەرتە تىندىرىپ, قىستىڭ ۇزاق كەشىندە قارا قازانعا ەت سالىپ قويىپ, كىتاپ وقىپ جاتاتىن اۋىل. سولاي دا سياقتى. كىتاپحاناشى ليۋبوۆ شۋلياك اۋىل­دا ينتەرنەت جەلىسى ءجۇرىپ تۇرعانىمەن, وقىرمان ازايعان جوق دەدى ەمەس پە؟

بۇل جولى اۋىلدىڭ بۇككەن سىرىن اشا العان جوقپىن. بىلەمىن, مۇندا ەرەكشە كەيىپكەرلەر دە, جازىلماعان تاريح تا كوپ. تابيعاتىنىڭ ءوزى جۇمباق. ونىڭ ءبارىن ەتەنە تانۋ ءۇشىن كوروبيحادا تۇرۋ كەرەك شىعار. تۇمسا تابيعاتتا تۋىپ وسكەنىممەن, كوروبيحاداي كورىكتى مەكەننىڭ قىسىنا عاشىق بولىپ, ات باسىن كەرى بۇردىم.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كاتونقاراعاي اۋدانى,

كوروبيحا اۋىلى