وقۋشىلار اراسىندا وتەتىن ادەتتەگى وليمپيادا, بايقاۋلاردىڭ قورىتىندىسى جاريالانعان سوڭ, كەيبىر بالانىڭ اتا-اناسى مەن جەتەكشىلەرى تاراپىنان ورىندى-ورىنسىز رەنىشتەر تۋىندايتىنى ۇيرەنشىكتى نارسە. بىراق تاياۋدا قوستانايدا وتكەن رەسپۋبليكالىق وليمپيادانىڭ قالالىق كەزەڭىندە كورىنىس بەرگەن ورەسكەل جاعدايدى بالاعا كوپە-كورىنەۋ جاسالعان قيانات دەمەسكە لاج جوق. ۇيىمداستىرۋشىلاردان كەتكەن قاتەلىكتىڭ كەسىرىنەن بارلىق تاپسىرماسىن قاتەسىز ورىنداعان تالاپتى بالانىڭ تاۋى شاعىلىپ, كەلەسى كەزەڭگە وتە الماي قالدى. بالانىڭ اناسى ادىلدىك ىزدەپ شارق ۇرىپ الەك.
اسىرەسە, جىل بويى كىتاپ كەمىرىپ, جانىن سالىپ جارىسقا دايىندالعان بالاعا وبال-اق. ءبىلىمى لايىقتى باعالانباعان شاكىرتتىڭ اسقا دا, ساباققا دا زاۋقى جوق. توماعا-تۇيىق كۇيزەلىسكە تۇسكەن. اتا-اناسى بالامىزدىڭ جۇيكەسىنە جۇك ءتۇسىپ, دەنساۋلىعىنا زيان كەلمەسە ەكەن دەپ الاڭداپ وتىر.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى بىلاي, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى مەن «دارىن» عىلىمي پراكتيكالىق ورتالىعى اعىلشىن ءتىلى پانىنەن وتكىزگەن رەسپۋبليكالىق وليمپياداعا قوستانايداعى «Qazbilim» ۇلتتىق ليتسەيىنىڭ 10-سىنىپ وقۋشىسى اقبوتا تۇكەنوۆا دا قاتىسقان. ءبىلىم جارىسىندا ءار بالاعا ءبىر-بىرىنە قىستىرىلعان 4 پاراق, ءار پاراقتا ءبىر تاپسىرمادان بەرىلگەن. ال اقبوتاعا 3-اق پاراق, ياعني ءبىر تاپسىرما كەم بەرىلەدى. سوڭعى تاپسىرما بويىنشا وقۋشى ەسسە جازۋى كەرەك. ءۇش تاپسىرمانى ورىنداپ, بىرنەشە رەت قايتا تەكسەرىپ بولعان سوڭ, ءبىراز ۋاقىت بوس وتىرىپ قالعان بالا اينالاسىنداعى وقۋشىلاردىڭ «سەن, ەسسە جازدىڭ با؟» دەپ ءوزارا سىبىرلاسىپ جاتقانىن قۇلاعى شالىپ قالادى. وزىنە جاقىن وتىرعان بالادان تاپسىرما ۇشەۋ ەمەس, تورتەۋ ەكەنىن, ءتورتىنشى تاپسىرما بويىنشا ەسسە جازۋ كەرەك ەكەنىن سۇراپ بىلگەن اقبوتا كۋراتوردى شاقىرىپ, وزىنە ەسسە جازۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلمەگەنىن ايتادى. «زناچيت وشيبكا پرويزوشلا» دەگەن كۋراتور باسقا بالانىڭ ءتورتىنشى پاراعىن ج ۇلىپ الىپ, اقبوتانىڭ الدىنا تاستاي سالعان. ۋاقىتتىڭ اياقتالۋىنا وتىز مينۋتتاي قالعان. بالا قوسىمشا ۋاقىت سۇرايدى. بىراق كۋراتور بارلىعىنا تالاپ بىردەي, سەن ءۇشىن قوسىمشا ۋاقىت بەرىلمەيدى دەپ قىسقا قايىرعان. وسىلايشا, تاپسىرمانى بارىنەن كەش العان وقۋشى جانتالاسىپ ەسسە جازۋعا كىرىسەدى.
بالانىڭ بىلىمىنە باعا بەرەتىندەي ءپان مامانى ەمەسپىز, بىراق جەتەكشى مۇعالىم مەن اتا-انانىڭ ايتۋىنشا, اقبوتا وسى وليمپياداعا وتە جاقسى دايىندىقپەن كەلگەن.
– بالام سوعان قاراماستان, 90 ۇپايمەن 3-ورىنعا يە بولدى. بىراق كەلەسى كەزەڭگە وتە المادى. 1-ورىندى 92 ۇپاي جيناعان ورىس مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى العان. 2-ورىندى دا 91 ۇپايمەن ورىس مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى يەلەنىپ وتىر. ارقايسىنىڭ اراسى – 1-اق ۇپاي. ال 86, 87, 88 ۇپاي جيناعان ورىس سىنىبىنىڭ وقۋشىلارى مەنىڭ بالاممەن بىرگە 3-ورىنعا يە بولدى. سول كۇنى استانادا جۇمىس ساپارىمەن ءجۇر ەدىم. كەشكە ۆيدەوبايلانىس ارقىلى حابارلاسقان بالامنىڭ وكسىپ جىلاپ, ءسوزى تاماعىنا تىعىلىپ, سويلەي الماي تۇرعانىن كورىپ, زارەم ۇشتى. «ماعان ءۇشىنشى ورىندى بەردى, تاپسىرمانىڭ ءبارىن قاتەسىز ورىنداپ شىقتىم. ءتورتىنشى تاپسىرمانى كەشىكتىرىپ بەرسە دە, ەسسەنى ۇلگەرىپ جازىپ شىقتىم», دەگەندى وكسىپ ارەڭ ايتتى. بالامنىڭ قان قىسىمى كوتەرىلىپ كەتكەن سوڭ, اكەسى دارىگەر شاقىرتقان. وسى جاعدايدى كورىپ, سىرتتا جۇرگەن مەنىڭ دە قان قىسىمىم كوتەرىلىپ, تاڭعا دەيىن كوز ىلمەي شىقتىم. وليمپياداسى قۇرىسىن, بالامنىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلمەسە ەكەن دەپ تىلەدىم, – دەيدى وقۋشىنىڭ اناسى اسەل ەرمەنباەۆا.
كەلەسى كۇنى سىنىپ جەتەكشىسى مەن اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بالانى ەرتىپ اپپەلياتسيا بەرۋگە بارادى. الايدا قالالىق «دارىن» ورتالىعىنىڭ باسشىسى باعىتجان يسەتوۆا وقۋشىنىڭ اپپەلياتسيالىق شاعىمىن قابىلداماي قويعان. ءبىزدىڭ تاراپتان قاتە كەتكەنىن كورسەتپەڭدەر, شاعىمنىڭ ورنىنا ءوتىنىش جازىڭدار دەگەندى تالاپ ەتكەن. بىراق اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ول تالاپپەن كەلىسپەگەن. سول جەردە ەكى تاراپتىڭ اراسىندا داۋ تۋادى. ماسەلە ۋشىعىپ بارا جاتقان سوڭ, باعىتجان يسەتوۆا وقۋشىنى وسى جولى وبلىستىق كەزەڭگە وتكىزىپ جىبەرەرمىز دەپ وتىرىك ايتىپ, بالانىڭ تەلەفون ءنومىرىن جازىپ الىپ قالعان.
– بالامنىڭ جەتەكشىسى دە, اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى دە باعىتجان يسەتوۆانىڭ ۇلكەن باسىمەن وبلىسقا وتكىزەمىز دەگەنىنە سەنىپ, كەرى قايتادى. جازىپ اپارعان اپپەلياتسيالارى اقىرى قابىلدانبايدى. ال ءوتىنىشتى ەلەكتروندى تۇردە جىبەرىڭدەر دەگەن سوڭ, بالامنىڭ جەتەكشىسى مەن اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى مەكتەپتە ءوتىنىش جازىپ, باعىتجان يسەتوۆانىڭ WhatsApp نومىرىنە جىبەرەدى. الايدا ول تىركەلمەگەن. شىن مانىندە, ونى قابىلداعانىنا كۇمانىم بار. مەن قوستانايعا جەلتوقساننىڭ 28-ءى كەلدىم. كەلە سالا, «ە-otinish» ارقىلى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايمان يبراەۆانىڭ اتىنا ەكى تىلدە ارىز-شاعىم جىبەردىم. الايدا ءبىلىم باسقارماسى ارىزىمدى «زاكرىتو كاك دۋبليكات» دەپ جابا سالعان. وسىلايشا, اكىمشىلىك راسىمدىك-ۇدەرىستىك كودەكستىڭ 64-بابىن ورەسكەل بۇزعان. ال قالالىق ءبىلىم ءبولىمى ارىز-شاعىمدى دا, ءوتىنىشتى دە قابىلداپ, وعان ورىنداۋشى بەلگىلەدى. ءۇشىنشى قاڭتاردا وليمپيادا ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى مارينا پوپوۆا قوڭىراۋ شالىپ: «بىزدەن قاتە كەتكەن جوق, بالاڭىز ءوزى قاتەلەسكەن» دەپ بالامدى كىنالى ەتىپ شىعاردى. وعان قوسا, شاعىمنىڭ دەر كەزىندە بەرىلمەگەنىن العا تارتىپ, بالامنىڭ جەتەكشىلەرىن, مەنى كىنالاپ شىقتى. بۇل جەردە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭىنىڭ 4-بابىنا سايكەس, بالانىڭ تەڭقۇقىقتىلىعىنا نۇقسان كەلىپ وتىر. بالاما وليمپيادا ۋاقىتىندا تەڭ قۇقىق بەرىلگەن جوق, سونىمەن قاتار اتالعان زاڭنىڭ 5-بابىنا سايكەس بالامنىڭ قۇقىقتارىن شەكتەپ وتىر, – دەيدى بالانىڭ اناسى.
ءبىزدى تاڭعالدىرعانى, اتالعان وليمپياداعا قاتىسقان 25 بالانىڭ التاۋى عانا قازاق مەكتەبىندە وقيدى. قالعانى تۇگەل ورىس تىلىندە ءبىلىم الادى. بالانىڭ ءبىلىمىن ءادىل باعالايدى دەپ سەنگەن قازىلاردىڭ دا دەنى ورىس ءتىلدى مۇعالىمدەر. وسىدان كەلىپ, «نەگە وسىنداي ماڭىزدى ءبىلىم جارىستارىندا قازاق مەكتەپتەرى مەن وزگە ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ تەڭدىگى ساقتالمايدى؟», دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.
– 5 قاڭتاردا قالالىق ءبىلىم بولىمىندە وسى ماسەلە جونىندە وتىرىس ءوتتى. وتىرىسقا قاتىسقانداردىڭ ءبارى بالامنىڭ ەسسەسىن وتە جوعارعى دەڭگەيدە جازىلعانىن ءبىراۋىزدان راستادى. الايدا باسقا تاپسىرمالاردان قاتە جىبەرگەن دەيدى. بىراق ماعان قاي جەردەن قانداي قاتە كەتكەنىن كورسەتپەدى. ياعني بالامنىڭ قاتە جىبەرگەنى تۋرالى دالەل ۇسىنبادى, – دەيدى اسەل ەرمەنباەۆا.
وليمپيادانىڭ وبلىستىق كەزەڭى الدەقاشان ءوتىپ كەتتى. جەرگىلىكتى جەردەن ادىلدىك تاپپاي اشىنعان انا ەندى رەسپۋبليكالىق «دارىن» ورتالىعىنا جۇگىنبەك.
قوستاناي وبلىسى