سىندارلى ساياسي وقيعالار جىلى

وزدەرىڭىزگە ءمالىم, «توعىزىنشى تەرريتوريا» 2023 جىلعى 4 شىلدەدەن باس­تاپ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق مىندەتىنە كىرىسكەن ەدى. بۇل ابىرويلى قىزمەت بيىل دا جالعاسىن تابادى. ناقتىراق ايتقاندا, قازاقستاننىڭ توراعالىعى ماۋسىمعا دەيىن جالعاسادى.

قازىرگى تاڭدا شىۇ ازيانىڭ ەڭ ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمىنا اينالدى. وعان مۇشە توعىز مەملەكەتتە 3,5 ميللياردتان استام ادام مەكەندەيدى, الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ تورتتەن ءبىرىن جانە الەمدىك ساۋدانىڭ 15 پا­يىزدان استامىن قۇرايدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىرعى شىلدە ايىندا دەليدە وتكەن ۇيىم سام­ميتىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شىۇ-نىڭ الەمدەگى ءرولىن ەرەكشە باعالاعان-دى. «ساياسي ىقپالى زور, ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى مول جانە وراسان زور ادام رەسۋرسىنا يە شىۇ ورنىقتى دامۋ ماق­ساتتارىنا قول جەتكىزۋگە جانە ادام­زاتتىڭ زاماناۋي سىن-قاتەرلەرىن ەڭسە­رۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسا الاتىنىنا سەنىم­دىمىن», دەدى پرەزيدەنت.

توراعالىق كەزىندە قازاقستان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىن بىرقاتار باعىتتا جۇرگىزىپ كەلەدى. ياعني شىۇ-نى جەتىلدىرۋ جانە ونى ودان دا ءتيىمدى پلاتفورماعا اينالدىرۋعا تالپىنادى. شىۇ كەڭىستىگىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ما­سەلەلەرى بويىنشا الەۋەتتى نىعايتۋعا ەكپىن بەرەدى. ەكونوميكا جانە ساۋدا, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە كۇش سالا­دى. شىۇ-نى كەڭەيتۋ جانە ونى حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرى­لەتۋگە نازار اۋدارىپ وتىر.

ۇلۋ جىلىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باس­تاپ قازاقستان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى توراعالىعىنا كىرىسەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, مينسكىدە وتكەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جيى­نىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بۇعان نازار اۋدارعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ۇيىمدى ودان ءارى نىعايتۋعا ەلىمىزدىڭ ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ۇيىم قىزمەتى بويىنشا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار باسىم باعىتتى اتاپ ءوتتى.

ء«بىرىنشى, ۇقشۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا مۇددەلى ەلدەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماق­تاستىق ورناتۋ. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى­مەن جانە ونىڭ قۇرىلىمدارىمەن ارادا قالىپتاسقان ىقپالداستىق دەڭگەيىن ساقتاۋعا باسا ءمان بەرۋدى ۇسىنامىز. بۇل جۇمىس 2010 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا ۇقشۇ مەن بۇۇ حاتشىلىقتارى اراسىندا قول قويىلعان ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسيا نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. تمد مەن شىۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى قۇپتايمىز. «ۇقشۇ-نىڭ تمد-مەن جانە شىۇ-مەن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ جونىندەگى پراكتيكالىق شارالار» اتتى قۇجاتتا ونىڭ ناقتى قادامدارى ايقىندالعان», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ.

ەكىنشى ماڭىزدى باعىت – اسكەري ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا قارىم-قاتىناس. پرەزيدەنت پىكىرىنشە, ۇقشۇ ۇجىمدىق كۇشتەرىن جەدەل ارە­كەت ەتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى نورما­تيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ قاجەت. كەلەسى باعىت – حالىقارالىق تەر­­روريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قي­­مىل باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ. ەلىمىز ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ تەرروريزمگە قارسى قىزمەتىنە ءجىتى نازار اۋدارادى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قارۋ-جاراقتىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن جانە ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتارمەن كۇرەسۋدى, توتەنشە جاعدايلار­دىڭ الدىن الۋ جانە ونىڭ سالدارىن جويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى قىلمىستارعا قارسى ءىس-قيمىل­دى ورتاق جۇمىستىڭ ماڭىزدى باعىت­تارى دەپ سانايدى.

كەلەسى جىلعا جوسپارلانعان تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى – دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنى. ەسكە سالا كەتەيىك, 2022 جىلى تۇركيانىڭ يزنيك قالاسىندا وتكەن كەزەكتى سايىستا جارىستى وتكىزۋ ەستافەتاسى توعىزىنشى تەرريتورياعا تاپسىرىلعان ەدى. وسىلايشا, قازاقستان 2024 جىلعى V دۇنيەجۇزى كوشپەلىلەر ويىندارىن وتكىزۋشى مەملەكەت رەتىندە بەلگىلەندى. بۇل – ماڭىزدى ءارى اسا جاۋاپتى مىندەت. مىڭجىلدىقتاردىڭ مۇراسىنا يە, كوشپەلى دالا سالتىن ۇلىق­تاعان ەل رەتىندە بۇل ءدۇبىرلى دودا­نىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتەتىنىنە سەنىم مول.

2024 جىلعى 8-14 قىركۇيەك ارا­لىعىندا استانادا ۇيىمداس­تىرى­لاتىن بايراقتى باسەكەگە 100-دەن استام مەملەكەتتەن 4 مىڭعا جۋىق سپورتشى قاتىسادى دەپ جوسپارلانعان. قازىر­دىڭ وزىندە, ەلىمىزدە وتەتىن كوشپەلىلەر ويىندارىنا 73 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن. دۇنيەجۇزىلىك كوش­پەلىلەر ويىندارىنىڭ باعدارلاماسى سپورت, مادەنيەت, عىلىم سىندى نەگىزگى ءۇش سالانى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, ات سپورتى تۇرلەرى, ۇلتتىق كۇرەس تۇرلەرى, ساداق اتۋ, ءداستۇرلى ينتەللەكتۋالدى ويىن­دار, ساياتشىلىق ونەر, ساداق اتۋ, جامبى اتۋ, ارقان تارتۋ سىندى ۇلتتىق جانە حالىقتىق ويىنداردىڭ 20 تۇرىنەن جارىس وتەدى. بۇدان بولەك, رەسمي باعدارلامادان تىس ۇلتتىق ونەردىڭ 10 ءتۇرىن تانىستىرۋ ماقساتىندا وتەتىن ارنايى كورسەتىلىم سايىستارى بەلگىلەنگەن.

« ۇلى دالا ءدۇبىرى» ۇرانىمەن ۇيىم­د­استىرىلاتىن V دۇنيەجۇزىلىك  كوش­پەلىلەر ويىندارىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى «استانا-ارەنا» ستاديونىندا, جابىلۋى «قازانات» يپپودرومىندا وتەدى دەپ جوسپارلانعان. كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ يدەياسىن تولىق اشۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا «بىرلىك كەرۋەنى» جوباسى ىسكە اسىرىلادى. «قازانات» يپپودرومىنىڭ اۋماعىندا « كوش­پەلىلەر الەمى» اتاۋىمەن ەتنو­اۋىل قۇرىلادى.

ەلىمىز ءۇشىن كەلەسى ماڭىزدى وقيعا بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشۋ بولماق. تالقىعا شىعارىلعان ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس بيىل ناۋرىزدان باستاپ بۇكىل قازاقستان استانا ۋاقىتى بويىنشا ءجۇرىپ-تۇرماق. ياعني الماتى, شىمكەنت جانە استانانىڭ ۋاقىت بەلدەۋىندەگى وزگە ايماقتاردا 2024 جىلى 29 اقپاننان 1 ناۋرىزعا قاراعان ءتۇنى ساعات 00.00-دە ۋاقىت ءبىر ساعات ارتقا جىلجيدى. ەگەر قۇجات قابىلدانسا, وندا استانا مەن وسى بەلدەۋدەگى وزگە ايماقتار بەيجىڭ ۋاقىتىنان ءبىراز الشاقتاپ, لوندون ۋاقىتىنا ءسال جاقىنداي تۇسەدى.

جەر-جاھانداعى بيىلعى باستى وقيعالاردىڭ قاتارىندا بىرنەشە ەلدە وتەتىن سايلاۋ بار. اتاپ ايتقاندا, قاراشادا اقش حالقى مەملەكەت باسشىسىن تاڭدايدى. قازىردىڭ وزىندە ساياسي باسەكەگە دايىندىق قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ساراپشىلار پرەزيدەنت دجو بايدەن ورىنتاعىن ساقتاپ قالا ما, الدە باسقا ۇمىتكەر ەل تىزگىنىن قولعا ۇستاي ما دەگەن ساۋالدى قىزۋ تالقىلاپ جاتىر.

ۇمىتكەرلەر قاتارىندا بىرنەشە ادامنىڭ ەسىمى ايتىلادى. ماسەلەن, دە­موكراتيالىق پارتيا اتىنان دجو باي­دەن, دين فيليپس جانە ماريان­نا ۋيلليامسون سىنعا تۇسپەك. رەسپۋبلي­كالىق پارتيا تاراپىنان كريس كريستي, رون دەسانتيس, نيككي حالەي, دونالد ترامپ سەكىلدى بىرنەشە كانديدات تىركەل­دى. بيىلعى دودانىڭ الەمگە تيگىزەر ىق­پا­لى ايرىقشا. بىرىنشىدەن, باسەكەگە تۇسەتىندەر بارىن سالۋعا تىرىسادى. ءبىر-ءبىرىن سوزبەن تۇيرەۋ, كەمشىلىگىن بەتكە ايتۋ – مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ساياسات تاقتاسىندا ۇيرەنشىكتى ماسەلە.

ەكىنشىدەن, اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاعان ازامات جاھاندىق گەوساياسي احۋالعا دا ىقپال ەتەدى. قازىرگى تاڭدا اقش تاراپى ۋكرايناعا وراسان زور قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانى ءمالىم. بۇل الداعى ۋاقىت­تا جالعاسا ما, الدە كىبىرتىكتەي مە, ونىڭ ءبارىن ۆاشينگتون بيلىگى شەشپەك. ەندەشە, جاڭا جىل مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ساياسي وقيعالارعا تولى بولماق.

ازەربايجاندا 2024 جىلدىڭ 7 اق­پانىندا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت ساي­لاۋى وتەدى. اتالعان ەلدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا دودانى 2024 جىلعى 7 اق­پانعا بەلگىلەۋ جانە ونى ازەربايجان سايلاۋ كودەكسىندە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون, ۇلۋ جىلىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ تاۋلى قاراباق ءوڭىرى تولىقتاي ازەربايجاننىڭ مەنشىگىنە قايتارىلدى. ايماقتاعى سەپاراتيستىك قۇرىلىمنىڭ بارلىق قىزمەتى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ توقتاتىلادى. ال قاراباقتا تۇرا­تىن ارميان حالقىنىڭ وكىلدەرى ازەر­بايجاننىڭ ازاماتتىعىن الىپ, وسى ەلدە ءومىر سۇرە بەرەدى. وسىلايشا, باۋىر­لاس مەملەكەت جاڭا جىلدى اقجولتاي جاڭا­لىقپەن باستاپ وتىر.

سونداي-اق بيىل قارت قۇرلىق ەۋ­روپالىق پارلامەنت مۇشەلەرىن ساي­لا­ماق. اتالعان ساياسي باسەكە 6-9 ماۋ­سىمعا جوسپارلانعان. بۇل دا – جاھان­دىق گەوساياسي احۋالعا اسەر ەتەتىن ماڭىز­دى وقيعانىڭ ءبىرى. كەيىنگى جىلدارى ەۋروپادا وڭشىل باعىتتاعى پار­تيا­لاردىڭ تانىمالدىلىعى ارتىپ كە­لەدى. الدا-جالدا الداعى سايىستا ولار جە­ڭىس­كە جەتىپ جاتسا, سىرتقى ماسەلەدەن بۇ­­رىن ىشكى تۇيتكىلدەرگە ەكپىن بەرەتىنى تۇ­­سىنىكتى. دەمەك ەۋروپالىق وداقتىڭ كو­­مەگىنە مۇقتاج باسقا ەلدەر نازاردان تىس قالۋى ىقتيمال. ەندەشە, قارت قۇر­­لىقتاعى سايلاۋدى حالىقارالىق قوعام­داستىق ءجىتى باقىلايدى.

بۇدان بولەك گرۋزيا, فينليانديا, يسلانديا, ليتۆا, رەسەي, تايۆان, تاعى باسقا بىرقاتار مەملەكەتتە پرەزيدەنت ساي­لاۋى وتەدى. سونىمەن قاتار پارلا­مەنت­تىك سايلاۋلار دا جەتەرلىك.