اۋداندار كوركەيىپ كەلەدى

شال اقىن اۋدانىنىڭ ور­تالىعى سەرگەەۆ قالاسى 1969 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن سۋ قويماسى ماڭىندا ورنالاسقان. 117 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان بۇل سۋ قويماسى سەرگەەۆ قالاسىن ەلەكتر قۋاتىمەن قام­تاماسىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە ەسىل تاسىعان تۇستا جاعا­سىنداعى ەلدى مەكەندەردى جايىلما سۋدان قۇت­قاراتىن قويما. قويماعا يمانبۇرلىق وزەنىنىڭ سۋى دا قۇلايدى. اۋدان اۋماعى – 5 مىڭ شارشى شاقى­رىمداي, حالقىنىڭ سانى – 19 مىڭ, كەزىندە 45 مىڭعا دا جەتكەن. قازىر قازاعىنىڭ ۇلەسى – 46, ورىسى – 43 پايىز, قالعانى باسقا ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى. اۋدان ۇزاق جىلدار سەرگەەۆ اتالىپ, 1999 جىلى وعان وسى جەردە تۋىپ وسكەن اتاقتى شال اقىننىڭ ەسىمى بەرىلدى.

ال ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى 1997 جىلى كوك­شەتاۋ وبلىسى تا­راتىلعاندا, ونىڭ رۋزاەۆ پەن چيس­توپول اۋداندارىنىڭ بىرىكتىرىلۋىنەن قۇ­رىلعان. اۋدان العاشىندا «تسەليننىي» دەپ اتالىپ, ارتىنان, 2002 جىلى 100 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ءسوز زەرگەرى ع.مۇسى­رە­پوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن. بۇل اۋدان وبلىستاعى جەر كولەمى جاعىنان (11 مىڭ شارشى شاقىرىم) ۇل­كەن­ اۋدانداردىڭ ءبىرى سانالادى. اۋداندا 41 مىڭداي تۇرعىن بار, سونىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا – قازاق. بۇل جەرگە تىڭ يگەرۋشىلەر كوپتەپ كەلگەن. اۋدان ورتالىعى – نوۆويشيم اۋى­لى (بۇرىنعى كۋيبىشەۆ) وبلىس ور­تالىعىنان 260 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. اۋدان اۋماعىندا اتاقتى توقسان ءبيدىڭ بەيىتى بار.

شال اقىن اۋدانى كەيىنگى 3 جىلدا ەكونو­ميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋدان كۇرت ورلەۋگە قول جەتكىزىپ, ونى جىلىنا 7 ملرد تەڭگەدەن 2,5 ەسە ارتتىرىپ 17 ملرد تەڭگەگە اپاردى. سونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىعىندا 2 ملرد تەڭ­گەنىڭ اسا ءىرى 4 جوباسى ىسكە اسىرىلدى. ال بيىل 10 ملرد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيا­سى قۇيىلعان بىرنەشە جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, سەر­گەەۆكا قالاسىنىڭ تۇبىندە «ZHA-Group LTD» جشس 1 مىڭ تۇياققا ەسەپتەلگەن اسا ءىرى تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇ­رىلىسىن اياقتاۋعا جاقىن. «اسىل فارمس» پەن «گەرمەس اگرو» جشس ارقايسىسى 600 تۇياق سيىر­­عا شاقتالعان ەكى تاۋارلى-ءسۇت فەر­ماسىن سالىپ جاتىر. سون­داي-اق 6 شارۋاشىلىق 100 مىڭ توننا ءدان ساقتاي الاتىن استىق قابىلداۋ بەكەتتەرىن تۇرعىزۋدا. ى.ىبىراەۆ اۋىلىندا «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ءسۇت وڭدەيتىن تسەح اشىلدى. وسى باعدارلاما بويىنشا 172 ملن تەڭگەگە بارلىعى 22 جوبا قارجىلاندىرىلدى. سونداي-اق «اگرارلىق-نەسيەلىك كورپوراتسيا» اق 75 ملن تەڭگەنىڭ 500 باس قوي قىستاتاتىن كەشەن قۇرىلىسىن قارجىلاندىردى.

بيىل اۋدان ديقاندارى 202 مىڭ گا جەردىڭ ءدانىن جيناپ, گەكتار بەرەكەلىگىن 11,4 تسەنتنەردەن اينالدىردى. بيىلعىداي وتە اۋىر جىل بۇل – جاقسى كورسەتكىش. مايلى داقىلدار 45 مىڭ گا جينالىپ, گەكتار باسى 9,1 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى.

اۋدان اكىمى راحات سماعۇ­لوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا 1995 جىلعا دەيىن اسا ءىرى ۇلكەن توراڭعۇل جانە كىشى توراڭعۇل كولدەرىنەن سۋ تارتىپ, ءتورت اۋداننىڭ جەرىن سۋلاندىراتىن ارىق جۇمىس ىس­تەگەن ەكەن. «قازىر سول ارىقتى جاڭعىرتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز. ەگەر ونى ءساتتى ىسكە اسىرساق اۋدان اۋماعىندا كارتوپ پەن كوكونىس ەگۋدى ەسەلەپ ارتتىرامىز. بيىل «اسىل فارمس» جشس بۇركۋ ادىسىمەن 400 گەكتار جەر­دى سۋ­لاندىراتىن جۇيەنى ىسكە قوستى. وعان امەريكانىڭ اينالدىرا سۋ شاشاتىن «MAS اگرو» ماشي­نالارىنىڭ تورتەۋىن قويۋ ارقىلى قول جەتكىزىلدى», دەيدى اكىم.

بيىل اۋدان اۋماعىندا ءتۇرلى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قا­تىس­تىرا وتىرىپ, 1087 ادامنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. ال اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك 479 ادامنان تۇراتىن 93 وتباسىنا بەرىلگەن.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قولدا­نىلماي جاتقان جەرلەردى مەملەكەتتىڭ جەر قو­رىنا قايتارۋ مۇندا جاقسى قارقىنمەن جۇرگى­زىلۋدە. سوڭعى ەكى جىلدا 19 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەتكە قاي­تارىلدى.

اۋداننىڭ ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق ءال-اۋقاتى تۇراقتى. اۋدان اۋماعىندا اسا قاۋىپتى اۋرۋ­لار تىركەلگەن جوق. اۋرۋلاردىڭ تا­رالۋ قاۋ­پىن بولدىرماۋ جانە ازايتۋ ماقسا­تىندا ءسى­بىر جاراسىنان ولگەن مالدىڭ كومىلگەن ورنىن مال قورىمدارىنان الاستاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.

اۋدان اۋماعىنان 557 شاقى­رىم اۆتوجولدار وتەدى, سونىڭ 182 كم – رەسپۋبليكالىق, 78 كم – وب­لىستىق ماڭىزى بار جولدار. قال­عانى اۋداندىق ماڭىزى بار­لار, بيىل ولاردىڭ 74%-ى

قا­ناعاتتانارلىق جاعدايعا جەت­­­كىزىلدى. اۋدان­داعى 41 ەلدى مە­كەننىڭ 6-ۋى عانا اۋىز سۋدى ەسىل­دىڭ توپتىق قۇبىرىنان ىشەدى. قال­عاندارى جەر استى سۋ كوز­دە­رىنەن الىپ وتىر. بيىل 4,0 جانە 1,6 ملرد تەڭگەنىڭ ەكى جوباسى ارقىلى 10 اۋىل­دى توپتىق سۋ جۇ­يەسىنە قوسۋ قولعا الىنعان. سونداي-اق كوكشەتاۋ توپتىق سۋ قۇبىرىنا 5 اۋىلدى قوسۋ ءۇشىن 7,4 ملرد تەڭگەنىڭ جوباسى يگەرىلەتىن بولادى. «شاعىن اۋىلداردا سۋدى تازارتۋ جۇيەسى بار كەشەندى بلوك-مودۋلدەردى ورناتۋ ەسەبىنەن تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى, 12 ءمودۋلدى ورناتۋ جوسپارلانعان», دەيدى ر.سماعۇلوۆ.

اۋدانداعى 30 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ, 1 بالاباقشا جانە 26 شاعىن ورتالىق بارلىق 2 692 وقۋشى مەن 553 بوبەكتى قامتىعان. بيىل, بۇرىنعىنىڭ ۇستىنە 16 مەكتەپ جاڭادان جىلى تۋالەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وبلىس­تىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 4 مەكتەپ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى, ال كەلەسى جىلى 9-ىن جوندەۋ ءۇشىن جسق دايىندالدى.

بيىل ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىندا ورتاشا ەڭ­بەكاقى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 15,7 پايىزعا ارتىپ, 238 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. 2009 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, سونىڭ 1 619 تۇراقتى ورىندارعا قويىلدى. اۋدان اۋماعىنا بيىل 217 ادامنان تۇراتىن 69 وتباسى كوشىپ كەلىپ, قونىستاندىرىلدى.

وسى جىلدىڭ 10 ايىندا اۋدا­ن ەكونوميكاسىنا 29,6 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جەكە ين­­ۆەستيتسيالار كولەمى سونىڭ 97,0 پايىزىن قۇرادى. قۇرى­لىس جۇ­مىستارىنىڭ كولەمى 4,8 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 11,9 مىڭ شار­­شى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 9,9 پايىزعا ارتىق. «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدار­لاماسى بويىنشا بيىل 25 مامانعا 129,4 ملن جانە 40 مامان­نىڭ اۋىلدارعا كوشىپ بارۋىنا 13,8 ملن تەڭگە ۇستەمەاقى بەرىلدى.

بۇل اۋداندا ونەركاسىپ جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقا­نىمەن ەكونوميكانىڭ درايۆەرى ءالى دە اۋىل شارۋاشىلىعى بولىپ قالا بەرەدى. بيىل اۋدان دي­قاندارى 97,6 ملرد تەڭگەنىڭ ءونى­مىن الدى. اۋا رايىنىڭ با­رىن­شا قولايسىز بولعاندىعى سەبەپتى بۇل بىلتىرعىمەن سالىس­تىرعاندا 33,4% تومەن. جي­نالعان استىقتىڭ جالپى كولەمى 610,3 مىڭ توننا بولدى, ال مايلى دا­قىلدار كولەمى 43,5 مىڭ توننانى قۇرادى.

اۋداندا مال شارۋاشىلىعى جاقسى قار­قىنمەن دامۋدا. «ۋك ءادىل» جشس بيىل 400 تۇياق سيىرعا تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن (تسف) اشۋدى كوزدەپ وتىر, بۇگىنگە دەيىن 309 تۇياق سا­تىپ الىندى. «بۋ­دەننوە-سك» جشس 1200 تۇياق­قا شاقتالعان تسف قۇرىلىسىن باستادى. «نەجينكا ەركە» مەن «ازكو» جشس دا تيى­سىن­شە 600 جانە 400 تۇياققا ارنالعان تسف سالۋ­دى جوسپارلاعان. ال «اداني-اگرو» جشس 1 200 تۇياق ەت بەرەتىن قارا مال ءوسىرۋدى قولعا الدى.

اۋداندا مايلى جانە ءداندى داقىلداردى وڭدەيتىن ەكى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىن بار. سونىڭ ءبىرى «ماسلودەل» جشس تاۋلىگىنە 400 تونناعا دەيىن راپس, كۇنباعىس, زىعىر مايلارىن ون­دىرەدى. اعىمداعى جىلى 37 مىڭ توننادان استام ماي ءوندىرىپ, ولار ەلدەن تىس جەرلەرگە دە ەكسپورت­تالادى. «كازميل» جشس 360 مىڭ تونناعا دەيىن قۇراما جەم وندىرەدى. اعىمداعى جىلى 155 مىڭ توننادان استام ءونىم ءوندىرىپ, قىتايعا ەكسپورتتادى.

بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا 1 900-دەن اسا شوب وكىلدەرى تىركەلگەن, بۇل بىلتىرعىمەن سالىس­تىرعاندا 7,3% ارتىق. سونىڭ ىشىندە بيىل 14 شوب 579 ملن تەڭگەنىڭ سۋبسيديالارىن الدى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا 24 تۇرعىن 182,5 ملن تەڭگەنىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسىنە قول جەت­كىزدى. بيىل اۋدا­ن كاسىپكەرلەرى ءوز كۇشتەرىمەن 21 بيزنەس نىسانىن ىسكە قوسىپ, 136 جاڭا جۇمىس ورنىن اشتى. بۇلاردىڭ قاتارىندا «سەمەينىي» سۋپەرماركەتى, «قۋا­نىش» مەيرامحاناسى, «كاراۆان» ساۋدا ءۇيى جانە ت.ب. بار», دەيدى اۋدا­ن اكىمى رۋسلان اڭباەۆ.

اۋدان اۋماعىنان 931 شاقى­رىم اۆتوجول وتەدى, سونىڭ 304 شاقىرىمى – رەسپۋب­لي­­كالىق, 141 شاقىرىمى – وبلىستىق جانە 486 شاقىرىمى اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار. بيىل جالپى سوماسى 1 ملرد تەڭگەگە «شۇقىركول-اندرەەۆكا-رايسوۆكا» اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولعا جوندەۋ جۇرگىزىلدى, بەرەزوۆكا اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنە جوندەلدى. سونداي-اق نەجينكا, ستاۆروپول, پەسكي, چەرۆوننوە, شوپتىكول, نوۆو­سەلوۆكا, ۆوزۆىشەنكا اۋىل­دا­رىن­داعى كەنتىشىلىك جولدارعا 483 ملن تەڭگەگە جوندەۋ جۇر­گىزىلدى. تاعى 8 اۋىلدىڭ كەنتىشىلىك جول­دا­­رىن جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر.

اۋدان اۋماعىندا بيىلعى 10 ايدا بار­لىعى 11,8 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اۋدان ورتالىعىندا 50 پاتەر­لىك تۇرعىن-ءۇي پايدالانۋعا بە­رىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بيىل 398 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, اندرەەۆ, لومونوسوۆ, درۋجبا اۋىل­دارى­نىڭ ورتا مەك­تەپتەرى كۇردەلى جون­دەۋدەن ءوتتى. جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن قالعان مەكتەپتەرگە جسق جاسالىپ, كەلەر جىلدىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن. وقۋ­شىلاردى مەكتەپتەرگە تاسىمالداۋ ءۇشىن ەكى Yutong اۆتوبۋستارى الىنعان. بار­لىق اۋىل مەكتەپتەرى جىلى تۋالەتتەرمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. اۋداننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جاقسارۋدا. بيىل «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا رۋزاەۆ اۋىلىندا ورنا­لاسقان دارىگەرلىك امبۋلاتوريا عي­ماراتىنىڭ شاتىرىنا 75 ملن 866 تەڭگەگە كۇردەلى جون­دەۋ جۇرگىزىلدى. اۋداندىق اۋرۋ­حانانىڭ قابىلداۋ ءبولىمى 10 ملن 503 مىڭ تەڭگەگە جوندەلدى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى