ماجىلىستە ەسىرتكىگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندە ۇكىمەتتىك ساعات ءوتتى. دەپۋتاتتار اتالعان ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن جان-جاقتى تالقىلادى. جيىن بارىسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ بايانداما جاساپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى.
وتىرىستا كىرىسپە ءسوز سويلەگەن ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا كوتەرىلىپ وتىرعان تاقىرىپتىڭ وزەكتى ەكەنىن جەتكىزدى. ويتكەنى ەسىرتكى ساۋداسى ەڭ كۇردەلى سىن-قاتەرگە اينالىپ وتىر. كەيىنگى ون جىلدا دۇنيە جۇزىندە ەسىرتكى قولداناتىن ادامداردىڭ سانى 23 پايىزعا, ياعني 240 ميلليوننان 296 ميلليون ادامعا دەيىن وسكەن.
«بۇۇ كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سايكەس, ەسىرتكىنى پايدالانۋ اۋقىمى جانە ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمى, اسىرەسە ۇيىمداسقان تۇردەگى اينالىمى, جاپپاي تارالىپ, بارلىق ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. مۇنداي پروبلەما ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بار. ەلىمىزدە ەسىرتكىنىڭ جىل سايىنعى زاڭسىز اينالىمى شامامەن 25 توننانى قۇرايدى. سونىڭ 95 پايىزدان استامى كاننابيس توبىنداعى ەسىرتكىگە, 5 پايىزعا جۋىعى سينتەتيكالىق ەسىرتكىگە, 1 پايىزدان ازى اپيىنعا, گەروينگە جانە زاتتاردىڭ وزگە دە تۇرلەرىنە تيەسىلى.
ۋاكىلەتتى ورگاندار ۇسىنعان ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە وتكەن جىلى ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن سوتتالعاندار سانى – 3 425, ال اعىمداعى جىلعى 10 ايدا 3 193 ادامدى قۇراعان. بۇل ەلدەگى سوتتالعان ادامداردىڭ جالپى سانىنىڭ 14 پايىزى. پارلامەنت 2018 جىلعى قاراشادا ەسىرتكى مەن پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىن باقىلاۋعا قاتىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى قابىلدادى. زاڭدا ۇكىمەتكە ەسىرتكى مەن پسيحوتروپتىق زاتتار ءتىزىمىن بەكىتۋ قۇزىرەتى بەرىلدى, بۇل وسى تىزىمگە جاڭادان انىقتالعان ەسىرتكىنى جەدەل ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى», دەدى د.ەسپاەۆا.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلىمىزدە ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-شارالار تۇراقتى قولعا الىنىپ جاتقانىنا قاراماستان, ءالى دە شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەر بار ەكەنىنە نازار اۋداردى. ماسەلەن, ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامداردىڭ ناقتى ستاتيستيكاسى جوق. ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەس بويىنشا حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ قاجەت. سوت ساراپتاما ورگاندارى, كەدەن جانە شەكارا بەكەتتەرى جەتكىلىكتى تۇردە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ەسىرتكىگە قارسى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋگە بولىنگەن قاراجات بىردەي بولىنبەيدى. ەسىرتكى قابىلداۋدىڭ زيانى جونىندە وقۋ ورىندارىنداعى جاستار مەن بالالارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ءالسىز. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپاراتتىق جۇمىس دەڭگەيى تومەن.
ال ىشكى ىستەر ءمينيسترى ە.سادەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە شامامەن 700-گە جۋىق ەسىرتكى ءتۇرى نەمەسە بالاما زاتتار بار. ەلدەگى ەسىرتكى ماسەلەسىنە كاننابيس شيكىزاتى, «سولتۇستىك باعىت» ارقىلى وتەتىن اۋعان گەروينى, سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ تارالۋى اسەر ەتەدى.
وسى ورايدا, مينيستر ەسىرتكى احۋالىنىڭ كۇردەلەنۋىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىردى. ءبىرىنشىسى, 90-جىلدارى «ماريحۋانا», «گاشيش», «اپيىن» «گەروين» سەكىلدى ەسىرتكى پارتيالارى پايدا بولعان. ال 2000-جىلداردان باستاپ گەروين ناشاقورلىعى ورشىگەن. ءۇشىنشىسى, سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەر جاپپاي تارالا باستادى. بۇل كەزەڭ 2015 جىلدان باستالادى.
«العاشقىدا زاڭناما جەدەل ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. 2019 جىلعا دەيىن ەسىرتكىنىڭ ءتىزىمى تەك زاڭ دەڭگەيىندە رەتتەلەتىن. ءتيىستى نورمالارعا وزگەرىس ەڭگىزۋ ءبىر جىلدان استام ۋاقىت الاتىن. ەسىرتكى نارىعى باقىلاۋدان تىس جاڭا زاتتاردىڭ قۇرامىنداعى 1-2 مولەكۋلانى الماستىرىپ ۇلگەرەتىن. بۇل ەسىرتكى تاراتۋشىلارعا قولدانىستاعى زاڭنامانى اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن. وسى «قولدان جاسالاتىن» ۇدەرىس ءتىپتى كىسى ولىمىمەن اياقتالاتىن جاڭا ەسىرتكى پايدا بولدى. وسىعان توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. قۇجاتتا ۇكىمەتكە ەسىرتكى ءتىزىمىن بەكىتۋ وكىلەتتىگى بەرىلدى.
قازىرگى ەسىرتكى ءتىزىمىن كەلىستىرەتىن ورگانداردى 11-دەن 3-كە دەيىن ازايتۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز. قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەر – «انالوگتەر» مەن «الماستىرۋشىلار» ەنگىزىلىپ, باتىل شەشىمدەر قابىلداندى. بىرىنشىدەن, جاڭا پسيحيكالىق بەلسەندى زاتتاردى باقىلاۋعا الۋدىڭ ناقتى تەتىگى ەنگىزىلدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ەسىرتكىنىڭ بارلىق ءتۇرى باقىلاۋعا الىندى. ەكىنشىدەن, ولاردى تىزىمگە قوسۋ پروتسەدۋراسى 1 ايدىڭ ىشىندە ەنگىزىلەدى. ەۋرازيالىق وداق ەلدەرىنىڭ تىزبەلەرىندە نەمەسە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى حالىقارالىق كوميتەتىنىڭ ۇسىنىمدارىندا ەسىرتكى زاتتاردىڭ بولۋى جەتكىلىكتى», دەدى ە.سادەنوۆ.
ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدە ەسىرتكىنىڭ جاڭا ءتۇرى بىردەن باقىلاۋعا الىنادى. اتالعان وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن كۇننەن باستاپ «سينتەتيكالىق ەسىرتكىمەن» كۇرەسۋدىڭ قۇقىقتىق قۇرالدارى ىسكە قوسىلادى. مينيستر كەلتىرگەن دەرەككە سۇيەنسەك, كەيىنگى 5 جىلدا «سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى» تاركىلەۋ كولەمى 10 كگ-دان 1 تونناعا دەيىن كۇرت ءوسىپتى.
«قازىر ەسىرتكى قىلمىستارى تولىعىمەن كيبەركەڭىستىككە قاراي ءوتتى. بۇل رەتتە «كريپتو-كوشەلەك», «مەسسەندجەر» جانە باسقا دا يننوۆاتسيالار قولدانىلادى. كۇرەسۋ تاسىلدەرى دە ۇنەمى جاڭارىپ وتىرادى. «كيبەرقاداعالاۋ» جۇيەسى ارقىلى انىقتالعان ەسىرتكى سايتتارى بۇعاتتالادى. تىيىم سالىنعان كونتەنتتى اۆتوماتتى تۇردە ىزدەۋ ارنايى باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەسىرتكى تۇتىنۋشىلار اراسىندا «تەلەگرام» مەسسەندجەرى تانىمال. ەسىرتكى تاراتۋشىلار ءبىر-ءبىرىن تانىمايدى, بارلىق بايلانىس ءتۇرى «بوتتار» ارقىلى جۇرگىزىلەدى», دەدى ە.سادەنوۆ.
سالا باسشىسى ەسىرتكىمەن كۇرەس جۇمىسىنا جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن قوسۋ باستاماسى ۇسىنىلعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, حابارلاندىرۋ سايتتارىنداعى «جاسىرىن» ەسىرتكى جارناماسى وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. دەگەنمەن ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستە اتقارىلعان جۇمىس تا از ەمەس. ماسەلەن, 2020 جىلى ينتەرنەت ارقىلى ەسىرتكى تاراتقانى ءۇشىن جازا كۇشەيتىلدى. جارنامالاعانى جانە ناسيحاتتاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى.
«ەسىرتكى سايتتارىنىڭ مەكەنجايى كورسەتىلگەن «گراففيتي» سالۋشىلارعا جانە باسقا دا اقپارات تاراتۋشىلارعا قاتىستى ناقتى جازا قاراستىرىلدى. بۇرىن اكىمشىلىك زاڭنامانىڭ نورمالارىنا سايكەس ءتىپتى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا دا كەلمەيتىن. بيىل 4 ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جويىلدى. 14 توپ قاتىسۋشىسى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى», دەدى ە.سادەنوۆ.
وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە شامامەن 100 كگ «سينتەتيكا», 85 توننادان استام پرەكۋرسور, 13 رەاكتور جانە مىڭنان استام زەرتحانالىق قۇرال-جابدىق تاركىلەنگەن. بۇل شامامەن 25 ملن دوزاعا تەڭ.
«پرەكۋرسورلاردى جانە زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتى زاڭسىز جەتكىزۋدىڭ جولىن كەسۋ – ءتيىمدى پروفيلاكتيكالىق شارا. الايدا قازىر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ولاردىڭ كونترابانداسىنا قاتىستى عانا بەلگىلەنگەن. ەلىمىزدە وسى زاتتاردىڭ اينالىمى بارىسىندا دايىن ەسىرتكى تاركىلەنگەن كەزدە عانا كۇدىكتىلەردىڭ قىلمىسى دالەلدەنەدى. ولاردىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىن قۇجاتتاۋ ۇدەرىسى كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى جانە ايقىن ەمەس. ءىس جۇزىندە ەسىرتكى وندىرۋشىلەر ءوز تاۋارىن وتكىزۋگە كىرىسكەن ۋاقىتىن كۇتۋگە ءماجبۇرمىز», دەدى ە.سادەنوۆ.
سونىمەن قاتار ىشكى ىستەر ءمينيسترى ءتيىستى زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ازىرلەنگەنىن, ەسىرتكى زەرتحاناسىن ۇيىمداستىرعاندارعا جازا قاتايتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ەندىگى جەردە قىلمىسكەرلەر 20 جىلعا دەيىن نە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. تاعى ءبىر ماسەلە – «زاكلادچيك» دەپ اتالاتىن ەسىرتكى جەتكىزۋشىلەرگە جاستاردىڭ ءجيى تارتىلۋى الاڭداتادى.
بۇدان بولەك, ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن قاراسورا ەگۋ توقتاماي تۇر. جىل سايىن وسى ءىس-شارا شەڭبەرىندە 15 توننادان 20 تونناعا دەيىن ەسىرتكى تاركىلەنەدى. قاراسورا ەگۋگە جول بەرمەس ءۇشىن ونىڭ اۋماعىنا عارىشتىق مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن, ونىڭ كومەگىمەن 265 ەسىرتكى پلانتاتسيالارى انىقتالعان كورىنەدى.
كەلەسى كەزەكتە دەپۋتات سنەجانا يماشەۆا ءسوز سويلەپ, ناشاقورلىققا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ەسىرتكىنى تەك قوعامدىق ورىنداردا پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. 2014 جىلعا دەيىن مەديتسينالىق ەمەس ماقساتتا ەسىرتكىنى قولدانعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بولعان. بۇل رەتتە جىل سايىن 2,5 مىڭعا جۋىق ادام جاۋاپقا تارتىلدى.
«كەيىننەن جاۋاپكەرشىلىك قىلمىستىق كودەكسكە اۋىستى, بىراق ەسىرتكىگە تىيىم سالۋ تەك قوعامدىق ورىندارعا تارادى. سالدارىنان, بيىل مەديتسينالىق ەمەس ماقساتتا ەسىرتكى ەككەندەرگە قاتىستى 89 وقيعا تىركەلسە, ونىڭ 30-ى عانا سوتقا جولدانعان. دەگەنمەن ستاتيستيكا بويىنشا ەلدە ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىك ازايعانى بايقالماي وتىر. كەرىسىنشە, «قوعامدىق ورىن» دەگەن ۋاجگە بايلانىستى ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەر «مەن ەسىرتكىنى ۇيدە عانا پايدالانىپ ءجۇرمىن, بۇل زاڭدى!» دەگەن ءبىر سوزبەن جاۋاپكەرشىلىكتەن وڭاي قۇتىلادى. سونىمەن قاتار بيىل ەسىرتكىنى مەديتسينالىق ەمەس ماقساتتا العان 370 مىڭعا جۋىق فاكتى انىقتالدى», دەدى س.يماشەۆا.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ماجىلىستە «ەسىرتكى جانە پسيحوتروپتى زاتتاردى مەديتسينالىق ەمەس قولدانۋدى» اكىمشىلىك قۇزىرەتكە قايتا بەرۋدى ۇسىناتىن زاڭ جوباسى قارالىپ وتىر.
«بۇل جەردە دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلىپ كەيبىرى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋدى ۇسىنسا, ەكىنشى بولىگى ءبارىن سول كۇيىندە قالدىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ جاتىر. زاڭناما كوميتەتى قولدانىستاعى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار, اكىمشىلىك جازانى دا ەنگىزۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە, قوعامدىق ورىنداردا ەسىرتكىنى مەديتسينالىق ەمەس ماقساتتا قولدانۋ قىلمىستىق زاڭمەن, ال قالعان جاعدايدا (ۇيدە, كولىكتە, كلۋبتا) اكىمشىلىك تارتىپتە جازالانادى. جالپى, وسى قادامدار ەسىرتكىنى مەديتسينالىق ەمەس ماقساتتا پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەدى س.يماشەۆا.
جيىن اياسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كورمە ۇيىمداستىردى. دەپۋتاتتارعا ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەسۋ بويىنشا ينتەراكتيۆتى كارتا, ەسىرتكى زەرتحاناسى مەن ەسىرتكى ترەناجەرلارىنىڭ ۇلگىلەرى, ۇلتتىق ۇلاننىڭ كيىمدەرى مەن ارنايى تەحنيكاسى كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار كينولوگيالىق قىزمەت ءۇي جانۋارلارىنىڭ ەسىرتكى زاتتارىن انىقتاۋداعى جۇمىسىمەن تانىستىردى.