تاعى دا قازاق مەكتەبى... قالانىڭ قيىر شەتىندەگى دارىندى بالالارعا ارنالعان وبلىستىق مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ وقۋشىلارى بوتەلكەدەگى سۋدى باتارەياعا جىلىتىپ بارىپ جۋىنادى. وسىدان-اق وبلىس ورتالىعىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىندا ءبىلىم بەرەتىن ليتسەي-ينتەرناتتىڭ جاي-كۇيىن باعامداي بەرىڭىز. شىدامنىڭ دا شەگى بار دەپ اتا-انالار حابارلاسقان سوڭ «دارىندىلار» وقيتىن كور-قۋىستاعى ءبىلىم ورداسىنا مويىن بۇردىق. جاعدايى راس, جاعا ۇستاتارلىقتاي.
انشەيىندە «بولاشاعىمىز بىلىمدە, ەرتەڭىمىز ىلىمدە» دەپ ۇرانداۋدان الدىمىزعا جان سالمايمىز. ساپالى مەكتەپتە ءبىلىم الا الماي جۇرگەن وقۋشى مەن اتا-انا الدىندا سان ءتۇرلى سىلتاۋ, استا-توك ۋادە ايتۋدان دا جالىقپاي كەلە جاتىرمىز. ولاي دەيتىنىم, ريددەردەگى «شىڭىراق» كوپسالالى مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ توز-توزى شىعىپ تۇرعاندىعى مەن التاي اۋدانىنداعى №1 جاڭا بۇقتىرما ورتا مەكتەبىنىڭ بالالارى بالاباقشا عيماراتىندا وقىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ, جازۋداي-اق جازدىق. ناتيجە قانە؟ ءالى كۇنگە دەيىن بىتپەيتىن ۋادە, جىپتەي سوزىلعان جوسپار. ەندىگى قوزعايىق دەپ وتىرعانىمىز, وسكەمەندەگى دارىندى بالالارعا ارنالعان وبلىستىق مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ شاش-ەتەك پروبلەماسى. اتا-انالارى دابىل قاقپاسا, ءبىلىم ورداسىنىڭ ىشكى ماسەلەسىن قويىپ, ويدىم-ويدىم كوشەدەگى ورىن تەپكەن جەرىن دە بىلمەيدى ەكەنبىز. ءبىزدى قويىپ, ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىلارى دا سيرەك ءىز سالا ما دەپ قالدىق.
قورشاۋ ىشىندەگى قوس عيماراتتىڭ ءبىرى – مەكتەپ, ەندى ءبىرى – ينتەرنات. جەكە سەكتوردا ورنالاسقاندىقتان, شىعار ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ مەن سۋ جۇيەسىنە قوسىلماعان. ەكى عيمارات تا الىمساقتان مەكتەپتىڭ جەكە قازاندىعىمەن جىلىتىلادى. ەڭ اۋەلى باسشىلىقتىڭ رۇقساتىمەن مەكتەپ ءىشىن ارالادىق. 1962 جىلى بوي كوتەرگەن عيماراتتىڭ سىرتىن سايدينگپەن قاپتاپ, جارقىراتىپ قويعانىمەن, كىرەبەرىس ەسىگىنەن باس سۇعا وتكەن عاسىرداعى عيماراتتاردىڭ اتموسفەراسىن سەزىندىك. ماعجان اقىن توردەن ورىن بەرگەن مۇعالىمدەردىڭ بولمەسى اتىمەن جوق. قولدارى قالت ەتسە, باسپالداقتىڭ استىڭعى جاعىنداعى قۋىستا تۇسكى اس-سۋلارىن ىشەدى, قاعازدارىن جازادى. مەكتەپتىڭ تەحنيكالىق پەرسونالدارىنىڭ دا تۇستەنەتىن جەرلەرى سول قۋىس. سول قۋىستا قىسقاتولقىندى پەش, كىشىگىرىم توڭازىتقىشتارى تۇر. كيىم-كەشەكتەرىن دە سول جەرگە ىلەتىن كورىنەدى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسا دارىگەرلەرى تالاپتارعا قايشى دەپ مىڭ جەردەن ايىپپۇل سالعانىمەن, ماسەلە شەشىلمەيدى. ال پسيحولوگتىڭ كابينەتى – بۇرىنعى دارەتحانا. قۇبىرى بولمەنىڭ بۇرىشىمەن وتەدى. ول قايبىر جاڭا قۇبىر دەيسىز. كونە قۇبىردان قوڭسىعان ءيىس شىعادى. ءيىس شىداتپاعان سوڭ پسيحولوگ تەرەزەنى اشىپ قويۋعا ءماجبۇر. تەرەزەدەن قارسى الدىنداعى قازاندىقتىڭ ءتۇتىنى كىرىپ, سورەلەردەگى اق پاراقتاردى قاپ-قارا ىس ەتەدى. سول ىسپەن دەمالعان سوڭ دا شىعار, مەكتەپتىڭ جالعىز مامانى ءجيى سىرقاتتانىپ قالادى. دارەتحانادا وتىرماسا, ءدارىنى ۋىستاپ ىشپەس تە ەدى. توبەسىنەن اققان سۋدى ءسوز ەتپەي-اق قويدىق.
قوڭىراۋ سوعىلعاندا ءبىز سپورت زالعا كىرگەنبىز. ساباق اياقتالا سالا وقۋشىلار شەشىنۋ بولمەسىنە اسىققان. قىزىق, ۇل-قىزداردىڭ كيىم اۋىستىراتىن بولمەسى بىرەۋ. ورتاسىن قالقالاپ ءبولىپ قويعان. دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مۇعالىمى ستاندارتقا ساي كەلمەيتىن سپورت زالدىڭ ءبىر بۇرىشىندا وتىرىپ, جۋرنالىن تولتىرادى. ارنايى بولمە قاراستىرىلماعان. اكت زالى دا سەكسەن ورىنعا شاقتالعان. ءپان كابينەتتەرىنەن ينتەراكتيۆتى تاقتا سەكىلدى زاماناۋي تەحنيكالاردى دا بايقامادىق. ەسكىلىكتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇر. كىرەبەرىستەگى مەكتەپتىڭ كيىم ىلگىشى دە 300-گە جۋىق وقۋشىعا تارلىق ەتەتىن كورىنەدى.
اپتا سوڭى. ينتەرناتتاعى بالالارىن ءۇيدى-ۇيىنە الىپ كەتۋگە اتا-انالار كەلىپ جاتىر. الىپ كەتپەسە, مۇندا جۋىنىپ-شايىناتىنداي مۇمكىندىك جوق. ديزەلدى وتىنمەن جىلىتاتىن قازاندىقتىڭ قۋاتى ينتەرناتتى تۇگەلدەي دەرلىك ىستىق سۋمەن قامتۋعا جەتپەيدى. سونىڭ وزىندە جىلىتۋ ماۋسىمىندا 77 ملن تەڭگەنىڭ ديزەل وتىنىن شىعىندايدى. مەكتەپ باسشىلىعى بويلەر ورناتايىن دەسە, ەلەكتر جەلىسى ابدەن توزعان. دەسە دە ءبىرلى-ەكىلى بويلەر ءالسىن-ءالسىن ىستەيدى. الايدا جىلى سۋى 230 بالاعا جەتپەيدى. سوندىقتان دا عوي وقۋشىلار بوتەلكەدەگى سۋدى باتارەياعا جىلىتىپ الىپ جۋىنىپ جۇرگەندەرى.
– ۇستازداردىڭ ءبىلىم بەرۋى وتە جوعارى. تەك مەكتەپ عيماراتى جاڭا اۋداندا بوي كوتەرسە دەيمىز. سەبەبى ماڭايى وتە قورقىنىشتى. ەكولوگياسى دا ناشار اۋداندا ورنالاسقان. بالالارىمىز ءۇشىن الاڭدايمىز. تەحنيكالىق بازاسى دا تومەن, كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان دۇنيە سەكىلدى. مىسالى, مەن اتا-انا رەتىندە ساباققا قاتىستىم. سوندا بالانىڭ دامۋى ءۇشىن زامانعا ساي تەحنولوگيالار جوق ەكەنىن بايقادىم. زەرتحانالىق كابينەتتەر دە قاراستىرىلماعان. بالالاردىڭ تاماعى ءجيى اۋىرىپ, دەنساۋلىقتارى سىر بەرىپ جاتادى. اسحانالارى دا تار, – دەيدى مەكتەپ اتا-اناسى ءلاززات تولەگەنقىزى.
ءيا, ينتەرنات اسحاناسى بالانىڭ تاماقتانۋىنا وتە قولايسىز. ساحنا سەكىلدى بيىك مىنبەردە تاماق ءپىسىرىلىپ, ونى كەزەكشى وقۋشى تومەندەگىلەرگە ۇلەستىرىپ تۇرادى ەكەن. ايتپەسە, ىدىس-اياق سالدىرلاتىپ, باسپالداقپەن ءتۇسىپ, شىعۋ قاۋىپتى. ال بالالارعا ءۇش ۋاقىت ىستىق تاماق بەرىلەدى. بىلايعى ءىشىپ-جەمى جانە بار.
ينتەرنات ءىشى. ەدەنى سىقىرلاعان تار ءدالىز. شەلەك كوتەرگەن وقۋشىلار سۋ تاسىپ, تىرشىلىكتەرىن ىستەپ ءجۇر. الىس وڭىرلەردەن كەلگەندەر سەنبى-جەكسەنبىدە دە ينتەرناتتا قالۋعا ءماجبۇر. كەزەك كۇتىپ, دۋشقا تۇسەدى, كىرلەرىن جۋادى. كىر كەپتىرەتىندەي ارنايى ورىن دا جوق. سول ءۇشىن باسپالداقتاردىڭ جاقتاۋلارىنا جايادى جالبىراتىپ. وقۋشىلاردىڭ اراسىندا شىعىس قازاقستاننان عانا ەمەس, ءبىلىم قۋىپ اباي, الماتى وبلىستارىنان كەلگەندەر دە بار.
– ليتسەي-ينتەرناتتا 7-سىنىپتا وقيمىن. ينتەرناتتا تۇرامىن. جۋىنۋ ءۇشىن ءبىرىنشى قاباتقا ءتۇسىپ, كەزەككە تۇرامىز. ىستىق سۋ بولسا, جاقسى بولار ەدى, – دەيدى سوناۋ ءۇرجار اۋدانىنان كەلىپ وقىپ جۇرگەن ايالا عالىموۆا.
وقۋشىلاردىڭ الىستان ات ارىتىپ, بۇل ليتسەيگە ءبىلىم قۋىپ كەلەتىن جوندەرى دە بار. ويتكەنى بۇل مەكتەپتىڭ ءبىلىم ساپاسى جوعارى. ماسەلەن, وتكەن وقۋ جىلىنداعى تۇلەكتەردىڭ بەسەۋى «التىن بەلگى» يەگەرى اتانسا, ون ءبىرى ۇزدىك اتتەستاتپەن تامامداعان. جوعارى وقۋ ورنىنا تاپسىرعاندار 100 پايىز گرانتقا تۇسكەن. ەل ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەيتىن بىلىكتى دە ءبىلىمدى ماماندار سولاردان شىعادى.
وقۋشىلار ءۇيىن ارالاپ ءجۇرىپ, كىتاپحانا ەسىگىن اشتىق. تاعى كوڭىل تۇسكەنى, كىتاپ قورىن بۇرىنعى دارەتحانادا ساقتاپ وتىر. فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىندا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاقتىڭ دارىندى بالالارىنا تاۋەلسىز ەل اتانعالى جاساپ بەرگەن جاعدايىمىز وسى. مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, ليتسەي ۇجىمى بۇل عيماراتقا 1998 جىلى كوشىپ كەلگەن. سودان بەرى پروبلەماسىن ءتىس جارىپ ايتقان بىردە-ءبىر باسشى, بىردە-ءبىر اتا-انا بولماعان-اۋ. قازىردىڭ وزىندە دە بار ماسەلەنى اقتارىپ سالۋعا تارتىنشاقتايدى. ونىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى: جوعارىداعى باسشىلار ماسەلەنى كوتەرگەندەردىڭ سوڭىنان شام الىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. قىمباتشىلىق قىسقان مىنا زاماندا كىمنىڭ جۇمىسسىز قالعىسى كەلەدى؟ سول ءۇشىن دە ۇجىمدى سوزگە تارتپاي, كوزبەن كورگەنىمىزدى تىلگە تيەك قىلىپ وتىرمىز. ليتسەي-ينتەرناتتا سەكسەننان استام مامان ءبىلىم بەرىپ, تاربيە جۇمىستارىمەن اينالىسادى. بىلىمنەن بولەك, مۇنداعى تاربيە دە تەمىردەي. وقۋشىلار بوس ۋاقىتتارىندا تەلەفونعا تەلمىرمەي, شاحمات وينايدى, كىتاپ وقيدى, تاعىسىن تاعى. كەدەيدىڭ كۇيىن كەشكەن تەحنيكالىق بازاسىنا قاراماستان, وقۋشىلارى بىلىمگە قۇشتار, تاربيەلى, مادەنيەتتى. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا ورىن الىپ, ناتيجە كورسەتىپ جۇرگەندەرى قانشاما؟ وبلىس مەكتەپتەرىنىڭ ىشىندە ءبىلىم ناتيجەسى جاعىنان ءۇشىنشى ورىندا. ەگەر وسى ۇجىم دارىندى بالالارعا زامان تالابىنا ساي مەكتەپتە ساباق بەرسە, ناتيجە اناعۇرلىم جوعارىلايتىنى ءسوزسىز. اتا-انالار ايتقانداي, 19-شاعىن اۋدانداعى قۇرىلىسى ءۇزىلىپ قالعان ءبىلىم وشاعىن اياقتاپ, وسىناۋ ليتسەي-ينتەرناتىنا بەرسە, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعار ەدى. جوعارىداعى ماسەلەنى ايتىپ, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسى ينەسسا چەرنىشەۆاعا دا حابارلاسقانبىز. بىراق ءمان-جايدى ورىنباسارى نۇرتۋعان مارات ۇلى ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ءىلياس ەسەنبەرلين داڭعىلى بويىنداعى 880 ورىندىق عيماراتتى وسى ليتسەي-ينتەرناتقا بەرۋ. ول العاشىندا كوللەدج رەتىندە بوي كوتەرگەن. قازىرگى تاڭدا قۇرىلىسى توقتاپ تۇر. قاتەلەسپەسەم, ناۋرىز ايىندا «ۆك ينۆەست كومپاني» مەردىگەر كومپانياسى ول نىساندى ساتىپ العان. بىراق قۇرىلىسى مەكتەپكە باعىتتالعان. 2025 جىلى اتالعان مەردىگەر كومپانيا قۇرىلىستى اياقتايدى. قازىر ەكسپەرتيزالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبارى زەرتتەلگەن سوڭ قۇرىلىسقا كىرىسەدى, – دەدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
جول ورتادا جوسپار اۋىسىپ كەتپەي, دىتتەگەن ماقسات ورىندالسا, فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىندا ءبىلىم الاتىن وقۋشىلار سانى دا ارتادى. بۇل ماسەلەنى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى دا نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس. ويتكەنى جوسپارداعى دۇنيەنىڭ جول ورتادا جالت بەرىپ كەتەتىنىنە شىعىس قازاقستان جۇرتى ابدەن زاتتە بولىپ قالعان.
وسكەمەن