كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا بىرقاتار زاڭ جوباسى راتيفيكاتسيالاندى. سونداي-اق دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.
بىرقاتار قۇجات راتيفيكاتسيالاندى
جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار قازاقستان مەن قاتار ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. قۇجات 2022 جىلدىڭ 12 قازانىندا استانادا جاسالعان. ونىڭ ماقساتى – ينۆەستيتسيالىق قىزمەت ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىن ىنتالاندىرۋ جانە ۋاعدالاسۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ.
«بۇل قۇجات ەكى مەملەكەت اۋماعىندا ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ينۆەستورلاردىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. كەلىسىم ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرىپ وتىر. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا جاعداي جاسالادى. قۇجات راتيفيكاتسيالانعان جاعدايدا ونى ىسكە اسىرۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەمەسە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلىق شىعىنداردى تالاپ ەتپەيدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نازيرا نۇرباەۆا.
تاراپتار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا سايكەس ەكىنشى مەملەكەتتىڭ ينۆەستورلارىن ىنتالاندىرۋعا جانە ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا مىندەتتەلەدى. ينۆەستيتسيالار باسقا ۋاعدالاسۋشى ەلدىڭ اۋماعىندا ءادىل جانە تەڭ رەجىممەن جانە تولىق قورعاۋ مەن قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءاربىر ۋاعدالاسۋشى تاراپ ءوزىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا سايكەس ەكونوميكانىڭ سەزىمتال سەكتورلارىن جانە (نەمەسە) ولارمەن بايلانىستى كاسىپكەرلىك قىزمەت تۇرلەرىن بەلگىلەۋ قۇقىعىن وزىنە قالدىرادى.
سونىمەن قاتار 2018 جىلعى 21 قاراشادا قول قويىلعان قازاقستان مەن سينگاپۋر ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. كەلىسىمنىڭ ماقساتى – نەعۇرلىم تىعىز ەكىجاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, سونداي-اق كاسىپكەرلىك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ, ەكى مەملەكەتتىڭ دە ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ.
«سينگاپۋر قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى جەتەكشى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى جانە الەمدەگى ماڭىزدى قارجىلىق حابتاردىڭ بىرىنە اينالعان. قازىر ينۆەستيتسيا سالاسىندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار بەلسەندى دامىپ كەلەدى», دەدى ن.نۇرباەۆا.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن سينگاپۋر ينۆەستيتسيانى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ تاجىريبەسى مەن تەحنولوگياسىن ۇسىنا الادى. بۇل قۇجات اياسىندا ينۆەستورلاردىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ەسكەرىلگەن.
«اتاپ ايتقاندا, كەلىسىم ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن بەكىتۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋدى قاراستىرىپ وتىر. قۇجات راتيفيكاتسيالانعان جاعدايدا, ونى ىسكە اسىرۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەمەسە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلىق شىعىنداردى تالاپ ەتپەيدى», دەدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
كەلىسىم اياسىندا ءبىرىنشى تاراپ ەكىنشى ەلدىڭ ينۆەستورلارىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسى مەن جالپى ەكونوميكالىق ساياساتىنا سايكەس ءوز اۋماعىنا ينۆەستيتسيالاۋعا ىنتالاندىرادى جانە قولايلى جاعداي جاسايدى. سونداي-اق ەكىنشى تاراپ مەملەكەتى ينۆەستورلارىنىڭ ينۆەستيتسيالارىنا ءادىل جانە تەڭ قۇقىقتى رەجىمدى, حالىقارالىق قۇقىققا سايكەس تولىقتاي قورعاۋ مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى 1999 جىلعى 4 ماۋسىمدا ونەرتابىستاردى قۇقىقتىق قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتارالىق قۇپيالاردىڭ ساقتالۋىن ءوزارا قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ قولدانىلىسىن توقتاتۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە كەلىسىم قولدانىلعان كەزەڭ ىشىندە, كسرو-دا ءىس جۇرگىزۋ اياقتالماعان جانە قورعاۋ قۇجاتىنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى بىتپەگەن قۇپيا ونەرتابىستارعا قورعاۋ قۇجاتتارىن بەرۋ تۋرالى بىردە-ءبىر ءوتىنىشحات بەرىلگەن جوق.
قۇجاتتىڭ وزەكتى بولماۋىن ەسكەرە وتىرىپ, تمد سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى ونىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءتيىستى حاتتاماعا 2021 جىلدىڭ 4 ناۋرىزىندا قول قويىلعان.
ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمنىڭ تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە قولدانىلۋ مەرزىمىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە كسرو-دا جاسالعان قۇپيا ونەرتابىستارعا قورعاۋ قۇجاتتارىن بەرۋگە بىردە-ءبىر ءوتىنىش بەرىلمەگەن.
«ونەرتابىستاردى قورعاۋ مەرزىمى 20 جىلدى قۇرايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىر كسرو-دا جاسالعان بارلىق ونەرتابىستار بويىنشا قورعاۋ قۇجاتتارىنىڭ ارەكەت ەتۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى تمد اتقارۋشى كوميتەتى كەلىسىم ماڭىزدىلىعىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى ونىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى حاتتاماعا 2020 جىلعى 8 جەلتوقساندا قول قويدى. كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭىن قابىلداۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەمەسە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىستاردى تالاپ ەتپەيدى», دەدى ادىلەت ءمينيسترى.
ءماجىلىس جالپى وتىرىستا 3 زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. ولار عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر, ديپلوماتيالىق قىزمەت ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر.
قوعامدى سۋ ماسەلەسى الاڭداتادى
جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى. باقىتجان بازاربەك سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, دابىل قاعاتىن ۋاقىت كەلىپ وتىر. ويتكەنى 2040 جىلى ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعى 15 ملرد تەكشە مەتردى قۇراماقشى. بۇل – شامامەن ارال تەڭىزىنە پارا-پار.
«ەلىمىزدە تازا اۋىز سۋ رەتىندە پايدالاناتىن سۋدىڭ كولەمى كەمى 50 پايىزعا ازايادى. سوندا ءاربىر ەكىنشى وتانداسىمىز اۋىز سۋسىز قالادى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ ال اۋىز سۋسىز ادام 3 كۇن عانا ءومىر سۇرەتىنىن بىلەسىزدەر. بۇل – وتە قاۋىپتى. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ دالاسى كوكتەمدە كولگە اينالسا, جازدا شولگە اينالادى. بۇل ماسەلە جىل سايىن قايتالانىپ وتىرسا دا ءالى كۇنگە شەشىلەر ەمەس. تابيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن رەسۋرسىن قۇمعا قۇيىپ جاتىرمىز. ماسەلەن, كەڭەس كەزىندە ءاربىر سوۆحوز جاۋىن-شاشىن مەن قار سۋىن جينايتىن. شاعىن سۋ قويمالارى بولاتىن. ويتكەنى ونىڭ ءبارى – ىشكى سۋ قورىمىز.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن دەر كەزىندە كوتەرىپ, ارنايى 20 جاڭا بوگەن سالۋ مەن 3,5 مىڭ شاقىرىمدىق كانالدى جاڭعىرتۋدى تاپسىردى. بىراق بۇگىنگى ۇكىمەتتىڭ سالعىرت ءارى باياۋ قيمىلىنان جاقىن ارادا سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى شەشىمىن تاپپايتىنداي كورىنەدى. وعان بىرنەشە دالەلىمىز بار. مىسالى, رەسمي دەرەك بويىنشا ەلىمىزدە 1 478 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعى بار. سونىڭ ىشىندە 342 سۋ قويماسى, 219 دامبا, 119 سۋ تورابى, 313 توعان بار. ولاردىڭ 333-ءى رەسپۋبليكالىق مەنشىكتە, 895-ءى – كوممۋنالدىق مەنشىكتە, ال ەڭ قىزىعى 228-ءى جەكە مەنشىكتە بولسا, 22-ءى يەسىز ەكەن», دەدى ب.بازاربەك.
پرەمەر-مينيسترگە جولداعان ساۋالىندا دەپۋتات سۋ قويمالارى ەڭ باستى ستراتەگيالىق نىسان ەكەنىنە نازار اۋداردى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى مۇنداي ماڭىزدى سۋ ساقتاۋ نىسانىنىڭ كوپشىلىگى جەكەشەلەنىپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
«سۋ قويمالارى مەن كولدەردىڭ قوجايىندارىنىڭ نە ىستەپ, نە قويىپ جاتقانى بەلگىسىز. ولاردىڭ قانشالىقتى توزىعى جەتىپ تۇر, ونى نىعايتۋ بويىنشا قانداي شارالار قولعا الىنعان, ول جاعى دا بەيمالىم. جەكەمەنشىك نىسان بولعاننان كەيىن ونىڭ اۋماعىنا ەشكىم باس سۇقپايدى. مەملەكەتتىك باقىلاۋدان دا تىس قالعان. ال جەكەلەگەن فاكتىلەر بويىنشا مەملەكەتتىك جەر كاداسترى بازاسىندا ءتىپتى تابيعي جولمەن قالىپتاسقان كولدەر جەر تەلىمى رەتىندە بەرىلىپ كەتكەن. قوجايىندارى كولدەردى قورشاپ, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. بۇل كەمىندە 5-6 وبلىستا كەزدەسەتىن جاعداي.
سوندىقتان ەلىمىزدەگى وسىنداي نىساندارعا تولىقتاي تۇگەندەمە جاساپ, جاي-كۇيىن ناقتىلاۋ, قاجەت بولسا, ولاردى تەز ارادا مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ – كەزەك كۇتتىرمەس ءىس. مىسالى, بوگەندەردىڭ سالىنعانىنا 30-40 جىلدان اسسا, وندا اپات بولۋ قاۋپى ارتادى. ولاردىڭ جاي-كۇيى قانداي, قانشاسىنىڭ توزىعى جەتكەن, قانشاسىنا جوندەۋ جۇمىستارى قاجەت دەگەن مالىمەتتەر انىق ەمەس. بۇل جاۋاپتى مەملەكەتتىك مەكەمە تاراپىنان باقىلاۋ مەن مونيتورينگتىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى», دەدى ب.بازاربەك.
دەپۋتات كانالدار ماسەلەسىنىڭ ماڭىزىنا دا جان-جاقتى توقتالدى. ب.بازاربەك كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە شامامەن 3,5 مىڭداي ماگيسترالدىق جانە شارۋاشىلىق كانالى بار. ولاردىڭ جارتىسىنان استامىنىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن. سونىڭ سالدارىنان 60 پايىز سۋ قۇردىمعا كەتىپ جاتىر.
«بۇل – ۇلكەن شىعىن. دەمەك بار سۋدىڭ ءوزىن ىسىراپ ەتىپ, دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز. ناعىز ۇنەمدەۋ وسى جەردە. جالپى, كانالداردىڭ كىمنىڭ يەلىگىندەگى ەكەنى دە انىق ەمەس. سۋدىڭ سۇراۋىن سۇرايتىن كەز جەتتى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وسىعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ, كانالدارعا قاتىستى بەرگەن تاپسىرماسى وتە ورىندى. ونى تولىعىمەن قولدايمىن. بۇل ماسەلەنى وتكەن اپتادا ارىپتەسىم بولاتبەك ناجمەتدين ۇلى دا كوتەرگەن بولاتىن. سۋدىڭ جايى ءبارىمىزدى دە الاڭداتىپ وتىر. وسىعان وراي, ماسەلەنىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, «Amanat» پارتياسى جانىنان ارنايى كوميسسيا قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. پارتيانىڭ «جەر اماناتى» اياسىندا جايىلىمدىق جەرلەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋداعى تاباندى ءىس-ارەكەتى كوپكە بەلگىلى. وسى تاجىريبەنى كانالدارعا قاتىستى دا قولدانۋعا ابدەن بولادى», دەدى ب.بازاربەك.
دەپۋتات ەلىمىزدەگى جەكەمەنشىككە ءوتىپ, بىراق قاراۋسىز قالعان, جۇمىستارى ۇيلەستىرىلمەگەن سۋ قويمالارىن, دامبالاردى, كولدەردى, بوگەندەردى جانە تاعى دا باسقا ستراتەگيالىق ماڭىزدى سۋ نىساندارىن مەملەكەتكە قايتارۋ شارالارىن قولعا الۋدى ۇسىندى. سونداي-اق وسى سالادا زاڭسىزدىققا جول بەرىپ, تالاپقا باعىنبايتىنداردى قاتاڭ جازاعا تارتۋعا شاقىردى.
اكتيۆتەردى قايتارۋعا قاتىستى ساۋال
ەرمۇرات باپي باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا, اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆكە اكتيۆتەردى قايتارۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇگىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەت ەكى اي بۇرىن قۇرىلعانىمەن, ونىڭ ءىس-ارەكەتى جونىندە مۇلدەم حابار جوق.
«كوميتەتتىڭ قىزمەتىنەن قوعام ماقۇرىم. سوندىقتان اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندە زاڭ قابىلداعان دەپۋتاتتاردىڭ اسىلوۆ پەن سۇيىندىكوۆ مىرزالاردان مىنا سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بىلگىسى كەلەدى. ەل پرەزيدەنتى بەلگىلەگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ باعىتىندا كوميتەت قانداي كۇشتىك قۇرىلىمدىق قۇراممەن جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ بۇگىندە كوميتەتتىڭ قۇرامىندا قانشا قىزمەتكەر بار؟ ەسكە سالايىن, پرەزيدەنت العاشىندا كوميتەتتىڭ شتاتتىق سانى 130 ادام دەپ بەلگىلەگەن ەدى. كوميتەتتىڭ شەتەلدىك يۋريسديكتسيالارمەن, حالىقارالىق ىزدەستىرۋ بيۋرولارىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولىمىندە قانشا قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى؟ وتكەن ەكى ايدىڭ ىشىندە ەلگە قايتارىلعان اكتيۆتەر بار ما؟ بولسا, ونىڭ كولەمى قانداي؟ كەيىنگى ءبىر اشىق اقپاراتقا قاراعاندا, سىزدەر جامىشەۆتىڭ «قازاقستان حالقىنا» قورىنا بۇعان دەيىن تۇسكەن 850 ميلليارد تەڭگەنى مالدانىپ وتىرعان جايلارىڭىز بار سياقتى. قوعام الدىندا كوميتەتتىڭ قۇپيا ەمەس العاشقى ءىس-شارالارىن جاريا ەتىپ, كوپشىلىك الدىندا ءبىر ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن بەرەتىن ۋاقىت بولعان جوق پا؟ ۇرلانعان اكتيۆتەردىڭ ەلگە قايتارىلۋىن, قازىناعا قانشا قارجى تۇسەرىن باعىپ, سىزدەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىڭىزدى اڭدىپ وتىرعان قوعام بار ەكەنىن ۇمىتپاڭىزدار», دەدى ە.باپي.