ەۆگەني ەۆتۋشەنكونىڭ: «پوەت ۆ روسسي - بولشە چەم پوەت» دەگەن اقىنعا قويىلعان تالاپتىڭ جۇگى اۋىر دەگەندى بىلدىرەتىن ۇراندى ءسوزى بار. سول سياقتى سولتۇستىكتە دە ءبىر كەزدە دومبىراشى بولۋ – ۇلتتىق اسپابىمىزدى شەبەر تارتا ءبىلۋدى عانا ەمەس, جۇرەگىندە وجەتتىك پەن وتكىرلىك, نامىس پەن رۋحى بار جاندار عانا الىپ جۇرە الاتىن ونەر ەدى. ويتكەنى قازاعىنىڭ ۇلەسى بارىنشا ازايىپ, باسقا ەتنوس وكىلدەرى كوبەيگەن ايماقتا دومبىراشىلىقتى ونەر دەپ بىلگىسى كەلمەيتىن قىزمەت قۇلاعىن ۇستاعاندار مۇندا وتە كوپ-ءتى. ۇزاق جىلدار بويى قۇلاقتارىنا جاتجۇرتتىق اۋەندەر ءسىڭىپ قالعان بارلىق شەنەۋنىككە, حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىنە دومبىرا ءۇنى جات بولىپ ەستىلەتىن. تەك ماحابباتپەن ءسۇيىپ, وعان جان-تانىمەن بەرىلگەن, سونىمەن بىرگە جۇرەگىنىڭ وتى, جىلىگىندە نامىسى بارلار عانا دومبىرانىڭ ءۇنىن وشىرۋگە جول بەرمەي, ايتىسىپ-تارتىسىپ ءجۇرىپ, ونى كەشەگى قىزىل يمپەريانىڭ قىسپاعىنان الىپ شىعىپ, بۇگىنگى زامانعا جەتكىزدى. ۇرپاق الدىندا سونداي ۇلاعاتتى ءىس اتقارعان جانداردىڭ ءبىرى – دومبىراشى تويكەن كۇدەروۆا.
ونەرگە ۇمتىلعان قادامدار
تويكەن بالالىق شاعى وتكەن «پرەسنوۆ» كەڭشارىنىڭ ورتالىعى ميرنوە سەلوسىندا ونجىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەن. جۇرگىزۋشى بولىپ ىستەيتىن اكەسى قابي دومبىرانى جاقسى تارتسا دا, قىزى ودان ۇيرەنە الماعان, تەك ءسۇيسىنىپ تىڭداۋدى بىلگەن. ال مەكتەپتە, اۋىل كلۋبىنىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەلەرىندە دومبىرانى ۇيرەتپەك تۇگىل, اتى دا اتالمايدى. ونەرگە تالپىنعان قىز اۋىلداعى بايان ۇيرەتۋ ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, قىزىعۋشىلىقپەن ۇيرەنە باستايدى. الايدا ۇيىرمە ءبىر-اق جىل جۇمىس ىستەپ, جابىلىپ قالادى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ تويكەن پەتروپاۆلداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەنىڭ بايان كلاسىنا وقۋعا تۇسەدى. ءبىر جىلدان كەيىن كوكشەتاۋدىڭ مۋزىكالىق ۋچيليششەسىندە دومبىرا كلاسىنىڭ اشىلعانىن ەستىپ, سوندا اۋىسىپ كەتەدى. ونى 1980 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ, الماتىنىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇسىپ, كومپوزيتور, پروفەسسور مالگاجدار اۋباكىروۆتىڭ كلاسىندا وقيدى. ەكى جىل وقىعان سوڭ تۇرمىس قۇرۋىنا بايلانىستى سىرتتان وقۋعا اۋىسىپ, 1986 جىلى كونسەرۆاتوريانىڭ ديپلومىن الادى.
ال 1983 جىلدان ول پەتروپاۆل قالاسىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەگە ۇستازدىققا ورنالاسىپ, بارلىق باياندى عۇمىرىن وسى ىسكە ارناعان. ول جىلدارى بۇل وقۋ ورنىن جاقسىلىعى قارا باسىنان اسپايتىن ۆ.كارداشوۆ دەگەن ءبىر قيقار شال باسقاراتىن. ول ديرەكتورلىققا تاعايىندالعان سوڭ «مۇعالىم جوق» دەگەن سىلتاۋمەن دومبىرا كلاسىن مۇلدە قاراڭ قالدىرعان ەدى. ەندى ونىڭ قايتا اشىلۋىنا ازا بويى قازا بولىپ قارسى بولادى. مىنە, وسى كەزدە تويكەننىڭ وجەتتىگى مەن قايسارلىعى قاسقايىپ قارسى تۇرادى. ول ءوزىنىڭ بولاشاعىنا بالتا شابىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە قاراماي, ۋچيليششەدە دومبىرا كلاسى بولۋى كەرەك دەگەن تالابىنان تايماي, تاباندىلىقپەن كۇرەسە بىلگەن. ىشكى-سىرتقى جاناشىر جانداردى دا قوسىپ, ماسەلەنى اياقسىز قالدىرۋعا جول بەرمەيدى. قانشا دەگەنمەن قازاقستاندا تۇراتىنىن, قازاق ونەرىن قولدايتىن باسشىلار دا بارىن ەسكەرگەن قىرسىق شال اقىرى بوساڭسىپ, دومبىرا كلاسىن اشۋعا رۇقسات بەرەدى. الايدا تويكەننىڭ جەكە باسىنا بايلانىستى ماسەلەلەردە ۇنەمى اياقتان شالىپ وتىرادى. وتباسىمەن بىرگە جاس مامان رەتىندە پاتەر الۋعا ءتيىستى جانعا قالانىڭ ءبىر شەتىندەگى, بۇرىن جاتاقحانا بولعان پوچتوۆايا كوشەسىندەگى ەسكى ۇيدەن «ۋاقىتشا» دەپ ءبىر بولمە بەرگىزىپ, سول جەردە 12 جىل تۇرۋعا ءماجبۇر ەتەدى... وسى جامان بولمەنىڭ ءوزى پاتەر دەپ سانالاتىندىعىنىڭ كەسىرىنەن قاراعاندىنىڭ مەدينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن جولداسى اعىباي دا جاس مامان رەتىندە پاتەر الۋعا ءتيىستى قۇقىنان ايىرىلىپ قالادى... ارينە, ادامنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس, ۋچيليششەدە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ل.دەميدەنكو تويكەننىڭ باستاماسىن ءبىرشاما قولداپ جۇرەدى. قولىندا جاس بالاسىنىڭ بارىنا دا قاراماي, تويكەن بەس شاقىرىمداي جەردەگى ۇيىنەن كەيدە جاياۋ دا كەلىپ, شاكىرتتەرىنىڭ ونەرىن شىڭداي بەرەدى... كۇندىز ساباق بەرىپ, كەشكە ورىنداۋ شەبەرلىگىن ارتتىرۋ كۇندەلىكتى ءىس ەدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن اششى تەر, جۇقارعان جۇيكەمەن توگىلگەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى كورىنە باستايدى...
تويكەن كۇدەروۆانىڭ ەڭبەگى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلداردان باستاپ جانا باستايدى. وسى جىلداردان ونىڭ شاكىرتتەرى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, ءتىپتى حالىقارالىق كونتسەرتتەر مەن كونكۋرستاردىڭ ساحناسىنان تۇسكەن ەمەس. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك الۋىمەن شابىتتانعان ونەر يەسى 1994 جىلى «كۇدەر» ءانسامبلىن قۇرۋعا قول جەتكىزەدى. «كۇدەر» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ءۇمىت ءسوزىنىڭ ەسكى بالاماسى, قازىر دە «كۇدەرىڭدى ۇزبە» دەگەن تىركەس قولدانىلىپ جۇرەدى.
بۇل جىلداردا قالالىق, وبلىستىق ونەر سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە قازاق ونەرىنە دەگەن پيعىلى وزگەرىپ, ونى قولداۋعا ءازىر بولاتىن. اسىرەسە قالالىق اكىمدىكتىڭ ونەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۆالەري كوپىتين «كۇدەر» ءانسامبلىن قولداۋدا ۇنەمى جاناشىرلىق بىلدىرەدى. انسامبل مۇشەلەرىنە كيىم, قۇرال-جابدىق اپەرۋدە, كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە وسى كىسىنىڭ قولداۋى كوپ بولعان.
«كۇدەر» ءانسامبلىنىڭ بەلدى مۇشەسى تويكەن قابيقىزىنىڭ ۇلى دۋمان ەدى. بەس جاسىنان دومبىرا تارتىپ, ودان مۋزىكالىق ۋچيليششەدە ءتالىم العان دۋمان اناسىن نەگىزىنەن ۇستازى دەپ قابىلداپ, ەركەلەۋ, بوساڭسۋ دەگەندى بىلمەيتىن. 2003 جىلدان بەرى تويكەننىڭ شاكىرتتەرى حالىقارالىق كونكۋرستارعا قاتىسىپ, ۇنەمى جۇلدەلى ورىندار الىپ كەلە جاتتى. سونىڭ ىشىندە رەسەي ەلىندەگى قالماق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىندا, سولتۇستىك وسەتيانىڭ استاناسى ۆلاديكاۆكازدا بولعان كونكۋرستاردان ولجامەن ورالعان.
ال 2007 جىلى بولگاريادا بولعان «فولكلوردا شەكارا جوق» حالىقارالىق كونكۋرسىنا تويكەن كۇدەروۆا ءوزىنىڭ ۇزدىك شاكىرتى, سۇيىكتى ۇلى دۋماندى الىپ بارادى. ەۋروپانىڭ ورتاسىنداعى بولگارياعا بۇل جولى 42 مەملەكەتتەن ونەرپازدار كەلگەن ەكەن. ءوزىنىڭ كەزەگىندە كۇمبىرلەگەن دومبىراسىمەن ەۋروپا اسپانىن ءبىر ءسات تىلسىم تىنىشتىققا بولەگەن بالا ورنىنان تۇرعاندا تىم-تىرىس تىنىپ قالعان كورەرمەندەر ورە تۇرەگەلىپ قول سوققان. وزگەلەرگە سوعىلعان قوشەمەتتەن گورى وزدەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت ارتىقتاۋ بولعانىن كورسە دە, تويكەن باس جۇلدە الۋدان دامەلى ەمەس ەدى. الدىمەن تومەنگى ورىندار اتالىپ, سىي-قۇرمەتتەر كورسەتىلىپ جاتقاندا انا مەن بالا ۇلكەن تولقۋ ۇستىندە بولاتىن. ء«بىر كەزدە وسى ەلدە ەسترادالىق اندەردەن بولاتىن اتاقتى «التىن ورفەي» فەستيۆالىندە باس جۇلدە الىپ, قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە تانىتقان روزا رىمباەۆا سياقتى باس جۇلدەگە كەلگەندە «دۋمان كۋدەروفف, كازاگيستان, گران پري!» دەگەندە كوزىمە تولىپ كەتكەن قۋانىش جاسىنان ءبارى بۇلدىراپ كەتىپ, ەشتەڭە كورە الماي قالدىم», دەپ ەسكە الادى تويكەن كۇدەروۆا. وكىنىشكە قاراي, دۋماننىڭ ءومىر جاسى قىسقا بولدى, ول 27 جاسىندا استانادا قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىندە ءبىر اقىماقتىڭ اۆتوماشينانى ماس بولىپ قاتتى ايداۋىنان بولعان اپاتتان اناسىنىڭ جۇرەگىنە ماڭگى وشپەس جارا سالىپ, كوز جۇمدى...
الايدا... ونەر ولمەيدى. «كۇدەر» ءانسامبلى ونەر بيىگىنەن كورىنە بەردى. تويكەن كۇدەروۆانىڭ شاكىرتتەرى بۇدان كەيىن دە بولگارياعا ءتورت رەت بارىپ, ءبىرىنشى, ەكىنشى ورىندار الىپ كەلىپ, ەلگە ولجا سالىپ وتىردى. باسقا دا حالىقارالىق بايقاۋلاردان ولار 13 مەدال العان. سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردان بىرنەشە جۇلدەدەن العان ەڭگىلىك تىلەۋلى, ايگۇل جامانباەۆا, اسلان توكەن, مارات گاينۋلين, ايبەك تۇرعىنوۆ, جانار قاسەنوۆا, بەيبىت نۇربەك جانە باسقا شاكىرتتەرىن ت.كۇدەروۆا ۇنەمى ماقتان تۇتادى.
«كۇدەر» ءانسامبلىنىڭ 15 جىلدىق, 20 جىلدىق مەرەيتويلارىن دا وبلىستىڭ سول جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن ساحناسى ن.پوگودين اتىنداعى تەاتردا اتاپ ءوتتى. بىراق ءانسامبلدى جالعىز سۇيرەي بەرۋ جانى جارالى جانعا وڭاي بولماعان سوڭ, ونى وبلىستىق فيلارمونياعا بەرىپ, سونىڭ نەگىزىندە «ەسىل» اتتى حالىق اسپاپتارى وركەسترى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا نۇرلان سەرعازىموۆ, ءاليا ماكەنوۆا جانە ت.ب. ت.كۇدەروۆانىڭ شاكىرتتەرى ونەر كورسەتەدى. قازىر وعان سەگىز سەرىنىڭ اتى بەرىلگەن. بىراق وبلىس ساحناسىندا ونەر كورسەتكەن تويكەننىڭ «كۇدەر» ءانسامبلىنىڭ دە اتاۋى جوعالعان جوق. 2019 جىلى ءباا دۋباي قالاسىندا بولعان «Jumeirat Sounds» حالىقارالىق كونكۋرسىنا تويكەن كۇدەروۆانىڭ كاميلا ماقپوز, راسۋل ومىرزاق, الىشەر جىگەروۆ جانە ءاليحان قۋاندىق دەگەن ءتورت شاكىرتى «كۇدەر» ءانسامبلى اتىمەن قاتىسىپ, باس بايگەنى جەڭىپ اكەلدى. ال جەكە ورىنداۋدا ءوز قۇرداستارى اراسىندا راسۋل ومىرزاق باس بايگەگە, كاميلا ماقپوز ءى ورىنعا يە بولدى. وسى كونكۋرسقا قازاقستاننان قاتىسقان باسقا ۇجىمدار مۇنداي جەتىستىكتەرگە ماڭايلاي دا الماعان ەدى.
تويكەن قابيقىزى قالا جانە وبلىس كولەمىندەگى ۇستازدار اراسىندا ادىستەمەلىك جۇمىستار دا جۇرگىزەدى. ونەر كوللەدجىنىڭ حالىق اسپاپتارى بولىمىندە ول 40 جىل بويى جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى جانە باسقا ۇجىمدارعا شەبەرلىك ساباعىن بەرەدى. ونى ءتىپتى كورشىلەس رەسەي ەلىندە اشىق ساباقتار مەن شەبەرلىك ساباقتارىن وتكىزۋگە دە شاقىرادى.
مىنە, ۇلتىنىڭ ونەرى مەن ءورىسىن الەمگە تانىتىپ, بارلىق جان دۇنيەسىمەن حالقىنىڭ جۇرەگىنە قۋانىش سىيلاپ جۇرگەن قىزىلجارداعى ءبىر جاننىڭ تاعدىرى وسىنداي. ونىڭ جارقىن ءجۇزى مەن جىلى جىميىسى تاعدىردىڭ تالايىنان تايسالماعان قايسار جاننىڭ بەينەسىن تانىتادى.
پەتروپاۆل