ۇلت فوتوونەرىنىڭ قازىناسى

بۇل – وسىمەن جارىق كورىپ وتىر­عان­ ءۇشىنشى فوتوەنتسيكلوپەديا. العاش­قى جيناق «قازاق ءباسپاسوزىنىڭ فوتو­شە­جى­رەشىلەرى» دەگەن اتپەن 2012 جىلى شىققان.

وعان ەلىمىزدەگى وسى سالانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان 12 ارداگەر فوتوسۋرەتشى ەنگەن. ودان كەيىن اراعا بەس جىل سالىپ, ەكىنشى كىتاپ باسىلدى. بۇعان 25 فوتوگرافتىڭ تۋىن­دىلارى توپتاس­تىرىلعان. ال ەندى وقىرمانعا جول تارت­قان ءۇشىنشى ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگى دە مول. مۇندا كوپتەگەن قۇندى دەرەككە كۋا بولاسىز. ماسەلەن, وسىعان دەيىن «قازاقتار فوتوونەردى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن يگەردى» دەلىنگەن پىكىر ايتىلىپ كەلدى. شىنىمەن سولاي ما؟ جوق! قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي فوتوگرافى كىم دەسەڭىز, ول – جاسىنان ەۋروپا ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ, قازاقتىڭ جىراۋلىق پوەزياسىن ءداستۇرلى جازبا ادەبيەتكە ۇلاستىرعان كورنەكتى اقىن, جاڭگىر حاننىڭ نەمە­رە­سى شاڭگەرەي بوكەەۆ. ونىڭ ۇلت­تىق­ فوتوونەرىنىڭ باسىندا تۇرعان تۇل­عا­ ەكەنى عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن. ايتا­لىق, بوكەەۆتىڭ تۇسىرگەن سۋرەتتەرى ارقىلى عۇمار قاراش, جانشا سەيدالين, داۋلەتشاھ كۇسەنعاليەۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, عۇباش شومبالوۆ سەكىلدى قايراتكەرلەردىڭ بەينەسى بۇگىنگە جەتتى. سوندىقتان بۇل كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بەتى شاڭگەرەي اتامىزدىڭ ءوزى تۇسىرگەن تۋىندىلارىمەن اشىلىپ وتىر. سونداي-اق بىرقاتار رەسپۋبليكالىق, وداقتىق فوتوكورمەنىڭ جۇلدەگەرى, ماسكەۋدەگى كوكپ XXVI سەزىن سۋرەتكە تۇسىرگەن العاشقى قازاق ءفوتوتىلشىسى قاليعۇمار قابدەش ۇلىنىڭ قىراعى جانارىمەن تابيعاتتىڭ عاجايىپ كورىنىستەرى مەن ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ ءبىر ءساتىن بەدەرلەگەن دۇنيەلەرى ايرىقشا كوركەمدىگىمەن كوز تارتادى. ال قازىرگى اباي وبلىسى اباي اۋداندىق گازەتىندە 25 جىلدان اسا ءفوتوتىلشى بولعان سابىرجان قۇسايىنوۆ تۇسىرگەن ۇلى اقىننىڭ تۋىستارى مەن ونىڭ كوزىن كور­گەن زامانداستارىنىڭ سۋرەتتەرى تاريحي قۇندىلىعىمەن كىتاپ مازمۇنىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسكەن. جيناققا ەنگەن قازاق فوتوسۋرەتشىلەرىنىڭ بۇگىنگى الەمدىك دەڭگەيدە جانە ەلىمىزدە قانداي جەتىستىككە جەتكەنىن ايعاقتايتىن تۇلعا­لار مەن ولاردىڭ جۇمىستارى العاش رەت حرونولوگيالىق تارىپپەن توپتاس­تى­رىلعان.

ءىس-شارا تىزگىنىن ۇستاعان جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قايرات ساق بىرەگەي ەڭبەكتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.

– شىنىندا دا, بۇگىن ۇلتى­مىز­دىڭ ءبىر جوعى تۇگەندەلىپ, قازاقتىڭ فوتوونەرىن, ۇلت فوتو­جۋر­نا­ل­يس­تي­كا­سى­نىڭ تاريحى مەن عىلىمىن ونەر دەڭ­گەيىنە كوتەرىلگەنىن دالەلدەيتىن ەنتسيكلوپەديا جارىق كورىپ وتىر. بۇل – وتە قۇندى ەڭبەك. سەبەبى كەز كەلگەن ونەر سالاسىنىڭ تاريحى تۇگەندەلمەي باعاسى بەرىلمەيدى. مۇندا قازاق فوتوونەرىنىڭ العاشقى تۋىندىلارىنان باستاپ, ول قالاي قالىپتاستى, قانداي كەزەڭدەردەن ءوتتى, ونىڭ باسىندا قانداي تۇلعالار بولدى, وسى سالاعا كىم مول ۇلەس قوستى دەگەن سۇراقتارعا تولىق جاۋاپ بار. كىتاپتىڭ باستى قۇندىلىعى – عىلىمي نەگىزدەر مەن انىقتامالاردىڭ بەرىلۋى. ەنتسيكلوپەديانى شىعارۋ – وڭاي ەمەس. وعان مول قاجىر-قايرات, ىزدەنىس, كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. سونداي ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ۇلكەن ەڭبەك جاسالعان, – دەدى عالىم.

ودان كەيىن ءسوز العان «فوتوونەر» قو­عام­­دىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, جيناق­تى­ قۇراستىرۋشى اسىلحان ءابدى­رايىم­ ۇلى قازىر ەلىمىزدە فوتوونەر سالاسى كوپ نارسەنى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, العاشقى فوتوگراف تۋىندى­لا­رىنىڭ تاريحىنان از-كەم سىر شەرتتى.

«مىنە, اراعا تاعى بەس جىل سالىپ, ءۇشىنشى ەنتسيكلوپەديانى شىعارىپ وتىرمىز. بۇل ەڭبەكتى ءبىر ادام جاساي المايدى. جيناقتى عالىم داۋرەن ماقسۇتحان ۇلى ەكەۋمىز دايىندادىق. كىتاپتىڭ ارتىقشىلىعىنا كەلسەك, بۇعان تۇڭعىش فوتوگراف شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن ەنگىزدىك. كەزىندە بوكەي ورداسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي رەسەيدەگى II نيكولاي پاتشا شاڭگەرەي اتامىزدى سانكت-پەتەربۋرگكە شاقىرىپ, سوندا وعان سول زاماننىڭ ەڭ كۇشتى دەگەن فوتواپپاراتىن سىيلاعان. بۇل فوتواپپارات بارلىق قۇرالدارىمەن ءبىر ات اربانىڭ كولەمىندەي بولعان. سونى سانكت-پەتەربۋرگتەن ورداعا الىپ كەلگەن. بۇل جايىندا ادەبيەتشى عالىم, جۋرناليست ماقسات ءتاج-مۇرات دالەلدەپ جازعان. نەگىزى شاڭگەرەي بوكەەۆ – اقىن. بىراق ول ونەردىڭ كوپتەگەن تۇرىمەن اينالىس­قان. مۋزىكاعا جاقىن بولعان. فوتو­ونەر­­­مەن دە شۇعىلدانعان. ول كىسىنىڭ بىرقا­تار فوتوسۋرەتى سوناۋ قۋعىن-سۇرگىن زاماند­ا جويىلىپ كەتكەن. تەكتى تۇلعانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, عالىم شولپاناي امانجولوۆا اپامىزدىڭ ايتۋىنشا, سول كىسىنىڭ اناسى اتاسىنىڭ ءبىراز سۋرەتىن ساندىقتا ساق­تاپ, كەيىن ونى كينو مۇراعاتقا وتكىز­­گەن. سولاردى ءبىز وسى جيناققا ەنگىزدىك», دەدى ول.

ءىس-شارا بارىسىندا بەلگىلى فوتوجۋرناليست راحىمباي حانالىنىڭ زايىبى اپريزا ايتباەۆا دا قازاق فوتو­ونە­رىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى بايان­دادى. جيناققا تۋىندىلارى ەنگەن فوتو­سۋرەتشىلەر دە ءوز وي-پىكىرلەرىن ايتتى. ستۋدەنتتەردىڭ قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.

تاريحتان تامىر تارتقان ەنتسيكلو­پە­ديا­عا رەداكتسيالىق القانىڭ شەشىمىمەن 18 اۆتوردىڭ ەڭبەگى ەنگەن. ونىڭ ىشىندە الەمدەگى ۇزدىك 10 فوتوگرافتىڭ ءبىرى اتان­عان سەرىك مۇقىش ۇلى, «Nikon» سەكىلدى الەمدىك برەندتەردىڭ تمد كولەمىندەگى سىناۋشى-ساراپشىسى, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كاسىبي فوتوگراف فارحات قابدى­قايىروۆ, سونداي-اق «ۇركەر» ۇلتتىق سىيلىعىن يەلەنگەن 4 فوتوگراف بار. سونىڭ ءبىرى – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى, وسى سالاداعى بىرقاتار بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى ەرلان وماروۆ.

ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوسۋرەتپەن جارقىراپ شىققان جيناق «فوتوگرافتار شىعار­ما­شىلىعى», «فوتوونەر جانە عىلىم» جانە «فوتوونەر» قوعامدىق بىرلەس­تى­گىنىڭ جوبالارى» اتتى ءۇش تاراۋعا ءبولىنىپ, انىقتامالىق گلوسساري مەن بيبليو­گرافيالىق تىزىمدەردەن قۇرالعان. كولەمى 407 بەتتى قامتيدى. كىتاپ «فوتوونەر» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ قولداۋىمەن «دارىن» باسپاسىنان 500 دانامەن جارىق كوردى. ونداعى فوتوسۋرەتتەر ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى ءارحيۆىنىڭ قورى مەن اۆتورلاردىڭ وزىنەن الىنعان. كىتاپتىڭ تارالۋىنا بەلگىلى فوتوجۋرناليست س.پەرنەباەۆتىڭ اۋلەتى قولداۋ كورسەتكەن.