توبىل تولقىنىنان تۋعان جىر

سالتاناتتى جيىنعا ءوڭىر زيالىلارى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى­نىڭ وكىلدەرى, اقىننىڭ ۇرپاقتارى مەن كوز كورگەن زامانداستارى قاتىستى. كەش بارىسىندا وبلىستىق مادەنيەت باس­قارماسىنىڭ باس مامانى روزا ولجا­باەۆا اقىننىڭ ءوڭىر رۋحانياتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن ەل جادىندا قالعان جار­قىن ىستەرىن تارقاتا ايتىپ, كوپشىلىككە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.

ودان كەيىن بەلگىلى اقىن, عالىم سەرىك­باي وسپان ۇلى, حالىق اقىنى ءاسيا بەر­كەنوۆا, كەشكە استانادان ارنايى كەلگەن مەيماندار ارداگەر اۋديتور ورىنباسار ميراشقىزى مەن اقىن, كومپوزيتور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى ابدىعاني بازىل­حان ۇلى جانە ساتيريك, جۋرناليست ءدامىر ءابىش, اقىننىڭ تۋىسى تۇرسىن اقساقال تولەندى ارىستانبەك ۇلىنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى مەن اقىندىق ونەرى جايلى اسەرلى ەستەلىكتەر ايتتى.

كەش بارىسىندا ءسوز العان قالامگەر قاۋىم تولەندى ارىستانبەك ۇلى شىعار­ماشىلىعىنىڭ تاقىرىبىنا توقتالىپ, اقىندىق شەبەرلىگى جونىندە ءسوز قوزعادى. «توبىلدىڭ تولقىندارى» جىر جيناعىنا اقىن مۇراسىنىڭ 70 پايىزى عانا ەنگەن. اقىننىڭ ءبىرسىپىرا ولەڭدەرى تۋعان جەر مەن ۇشقان ۇياعا, الاكولدەي اق ايدىنعا, تەرەڭ يىرىمدەرى تالاي تاريحتىڭ سىرىن بۇگىپ جاتقان تۇڭعيىق توبىلعا, بالا­لىق شاققا, زامانداسقا دەگەن اڭسار-ساعى­نىشتان, شىنايى سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان. مىسالى, قوستانايعا ارناعان ولەڭىن­دە اقىن «تۋعان جەرگە كولەڭكەم تۇسپە­سىن دەپ, تال تۇستە دە تىكەمنەن تىك تۇرا­مىن» دەپ تەبىرەنسە, «العىس تۋرالى وي» ولەڭىندە ء«بارى مەنىڭ كەتەر ەمەس ەسىمنەن, تۋعان ەلىم, الديلەگەن, وسىرگەن. سولار مەنى جاستايىمنان ۇيرەتكەن, العىس ال دەپ جەسىر مەنەن جەتىمنەن», دەي­دى.

اقىننىڭ بىرقىدىرۋ ولەڭدەرى قا­زاق­­تىڭ دارا تۇلعالارىنا ارنالادى. ماسەلەن, ءماريام حاكىمجانوۆاعا ار­نا­عان ولەڭىن­دە «قىران بوپ كەتۋشى ەدىڭ – دالا كورسەڭ, انا بوپ كەتۋشى ەدىڭ – بالا كورسەڭ, ۇيرەت­كەن ادال ەڭبەك, جاق­سى­لىقتى, بۇيىر­ماسىن وزىڭدەي دانا كور­سەم», دەپ اقىن اپاسىنىڭ اقىندىق, ادام­دىق تۇلعاسىن اسقاقتاتىپ, انالىق مەيى­رىمىن دارىپتەيدى.

اقىننىڭ ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنا ارناعان تولعاۋىندا:

«بىلىمگە جان ەكەنسىڭ جاراتىلعان,

الىستان كورىنەدى دارا تۇلعاڭ.

بولەك ءبىر قۋات پەن كۇش كورگەندەيمىن,

مول جايىپ, كەڭ كوسىلگەن قاناتىڭنان.

الەمگە اتىڭ كەتتى تارالىپ كەڭ,

بولجادىڭ بولاشاقتى دانالىقپەن.

كوپ ەدى كەشىرىمىڭ, كەشىرە گور,

ءوزىڭدى كەشتەۋ بىلسەم بالالىقپەن.

بەلدەسىپ, بەتپە-بەت كەپ كۇرەسە الماي,

كوبى ءجۇر جىبەك تۇگىل, ءجىپ ەسە الماي.

«مەن مىقتى» دەگەندەردىڭ بارلىعى دا,

وزىڭنەن كەيىن قالدى ىلەسە الماي», –

دەپ كەلەتىن جولدار بار. بۇل – ۇلت ۇستا­زىنىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىن جال­پى جۇرت جاڭا تانىپ جاتقان شاقتا جا­زىلعان شىعارما بولسا كەرەك, اقىن «بولەك ءبىر قۋات پەن كۇش كورگەندەيمىن» دەپ, سول كەزەڭدە حالىق ساناسىنا تۇسكەن تاريح ساۋلەسىن ءدوپ باسىپ جىرلايدى.

اقىننىڭ اتالعان جيناققا ەنبەي قالعان ولەڭدەرىن ەسەپتەمەگەندە, ءوزى نەگى­زىنەن شارۋاشىلىققا قاجەت ماڭىزدى ەسەپ-قيساپتىڭ باسىندا جۇرسە دە, كەزىندە اۋدان, وبلىس كولەمىندە ءجيى ءوتىپ تۇراتىن ءداستۇرلى ايتىس دودالارىنان قالىپ كورمەگەن تولەندى ارىستانبەك ۇلىنىڭ ايتىسكەرلىك ونەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. تالاي الامان بايگەلەردە جاسىنداي جارقىل­داپ, جاراۋلى اتتاي وزا شاپقان تولەندى سىربايمەن سىر شەرتىسىپ, عافۋعا عازال وقىعان, نۇرقاننان باتا العان اقىن. بۇل جايدى اقىن «ارتىقتاۋ باسقالاردان ءبىر باقىتىم, اتىشۋلى نۇرقاننان باتا العانىم», «ەڭ باقىتتى كۇندەرىم شىعار مەنىڭ, سىرباي مەنەن عافۋمەن ارالاسقان» دەپ جىرعا قوسادى. مىسالى, ارقالىقتاعى «دالا ولكەسى تاريحى» مۋزە­يىنىڭ قىزمەتكەرى, اقىن باتىرلان ساعىنتاەۆ بەرگەن «تورعاي تاڭى» گازەتىنىڭ 1981 جىل­عى 155-ءنومىرىنىڭ ايقارما بەتىن­دە امان­گەلدى اۋدانىنىڭ اقىنى ساي­لاۋ ءسايدىلدين مەن جانگەلدين اۋدانىنىڭ اقىنى تولەندى ارىستانبەك ۇلىنىڭ ايتىسى جاريالانعان. وسى ايتىستاعى «تۇلپارداي توپتى كورسەم تۇرا الماۋشى ەم, كوسىلسەم كوز ۇشىندا شىعان­داۋشى ەم, قىرانداي ءبىر سەرمەسەم قاناتىمدى, قينالماي كۇندىك جەردى الاتىن-دى, سان جۇيرىك تىڭنان كەلىپ قوسىلسا دا, شاڭىما ىلەسە الماي قالاتىن-دى» دەگەن ءبىر ۇزىكتىڭ وزىنەن تولەندى توكپە جىردىڭ شەبەرى, اقىندىق قۋاتى مىقتى, اسقاق ءسوزدىڭ يەسى ەكەنى بىردەن اڭعارىلادى.

«توبىلدىڭ تولقىندارى» جىر جينا­عى­نىڭ ەكىنشى بولىمىندە جازۋشىلار ودا­عى­نىڭ مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قاسىم ماۋلەنوۆ, اۋديتورلار پا­لا­­تاسىنىڭ پرەزيدەنتى ساپار كوش­كىن­باەۆ, اقىن سەرىكباي وسپان ۇلى, اقىن, باسپاگەر سەرىك قاليەۆ سىندى ازا­ماتتار اۆتور شىعارماشىلىعىنا دەگەن جىلى لەبىز­دەرىن جازىپ, ءىلتيپات بىلدىرگەن. قاسىم ماۋلەنوۆ: «تولەندى اعامىز – 500-دەن استام ولەڭنىڭ اۆتورى. ءارى اقىن ءارى اۋديتور بولعان اعامىزدىڭ شىعارمالارىنان بولمىسى بولەك زاماناۋي سينتەز بايقالادى» دەپ اقىن ولەڭدەرىنەن وت پەن سۋدىڭ ءبىر ارناعا توعىسقانىن كورگەندەي اسەر العانىن جازسا, اقىن سەرىكباي وسپان ۇلى: «توكەڭدى العاش 1960 جىلى تورعايدا كوردىم. ءبىر تويدا ۇستازدار جايلى ولەڭ وقىدى. ءوزى اقىن, ءوزى وزات, سىمباتتى جىگىتكە قىزىعا قارادىم. كەيىن تولەندى اعامىز جانگەلدين اۋدانىندا باس ەسەپشى قىزمەتىن اتقاردى. 1963 جىلى سول كەزدە س.كيروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا باردىم. سويتسەم, تولەندى اعاي دا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا بارىپتى. ەكەۋمىز دە ەمتيحاننان سۇرىنبەي ءوتىپ, ءبىر جىل جاتاقحانادا بىرگە تۇردىق», دەپ باستالاتىن جىلى ەستەلىك قالدىرعان.

تۇساۋكەسەر كەشى بارىسىندا اقىن­نىڭ ولەڭدەرى وقىلدى. مادەنيەت سالا­سىنىڭ ۇزدىگى ماناتبەك كادىروۆ, دومبىراشى دانيار رىسبەكوۆ ونەر كورسەتسە, ءداستۇرلى ءان ورىنداۋشى, رەسپۋب­ليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى ەسحات ءنۇرالي شىرقاعان «توبىل تول­قىندارى-اي» ءانى جيىلعان قاۋىمدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. كومپوزيتور ابدىعاني بازىلحان ۇلى­نىڭ تولەندى ارىستانبەك ۇلىنىڭ ولەڭى­نە جازىلعان بۇل ءانى قوستاناي جەرىندە العاش رەت ورىندالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. 

قوستاناي وبلىسى