«بەرەكەنى ىسپەن تابايىق»

– گۇلنارا حانىم, قازاق دياسپورا­سى­نىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, وسى تاقى­رىپتى زەرتتەپ جۇرگەن ساناۋلى عالىم­نىڭ ءبىرىسىز. ەگەمەندىك العالى بەرى مەملەكەتىمىزدىڭ بۇل باعىتتا ات­قار­عان جۇمىسىنا قانداي باعا بەرەسىز؟

– «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەل­­سىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ­­نىڭ 8-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ءوز شەكاراسىنان تىس جەردە تۇراتىن قا­زاقتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني, رۋحاني جانە تىل­دىك قاجەتتىلىكتەرىن قانا­عاتتاندىرۋعا قام­قورلىق جاسايدى. وزگە مەملەكەتتەرمەن جا­سالعان شارت­تار نەگىزىندە ولاردىڭ مۇد­دەلەرىن قورعايدى», دەپ جازىلعانى ءمالىم.

وسىلايشا, 90-جىلداردىڭ باسىندا شەت مەملەكەتتەردە قازاق قوعام­داس­­تىق­تارىن قۇرۋ مەن دامىتۋعا جول اشىلدى. قازاق يررەدەنتاسى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. 1992 جىلى 29 قىركۇيەكتە الما­تىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءوتىپ, وعان تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا, شۆەتسيا, موڭعوليا, رەسەي, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان ەل­دەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. بۇل باس­قو­سۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەك ەدى. قانشاما جىلدان بەرى اتاجۇرتىن اڭساعان اعايىن تاريحي وتانىمەن قاۋىشىپ, مارە-سارە بولدى. تارىداي شاشىراعان قان­شاما تاعدىر ءبىر-بىرىمەن تابىسىپ, اتا­مەكەن تورىندە توعىستى. سول جيىن­دا مەملەكەت دۇنيە جۇزىندەگى بار قازاقتىڭ قام­قورشىسى ەكەنى ايتىلدى. شەتەلدەر­دە قازاق مادەني ورتالىقتارى قۇرىل­دى. ەۋروپادا بەس بىردەي قۇرىلتاي – دۇنيە­جۇزىلىك قۇرىلتاي جانە كىشى قۇرىلتاي ءوتتى. قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرى مەن كونسۋلدىقتارى بار مەملەكەتتەردە قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنتتەرگە ءتۇرلى قولداۋ كورسەتىلدى.

وتىز جىل بويى قانشاما كۇش-جىگەر جۇمساساق تا, قازاق دياسپوراسى مەن يررە­دەنت­تەرىنىڭ قازىرگى زامانعى كەي­بىر پروبلەمالارى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بۇل ماسەلەلەر ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى پروبلەمالارىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇعان جاڭا دياسپورالىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جانە شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردى قولداۋ جونىندەگى ناقتى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جوقتىعى قول­بايلاۋ بولىپ وتىر. ماسەلەن, 1995-1996 جىلدارى «شەتەلدە تۇراتىن وتانداس­تاردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى» قابىلداندى. اتالعان باع­دار­لاما قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەن قا­زاق ير­رەدەنت­تەرى جانە دياسپوراسىنىڭ كوپقىر­لى بايلانىسىن دامىتۋعا نەگىز­دەل­گەن ەدى. تاراپتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن سيپاتتايتىن تاعى ءبىر قۇجات – قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2005 جىل­عى 21 قاراشاداعى №163 «شەتەلدە تۇرا­تىن وتانداستاردى قولداۋ جونىندەگى مەم­­لەكەتتىك باعدارلاما تۋرالى» جار­لى­عى. وسى قۇجاتقا سايكەس الەم قازاق­تارىنىڭ زاماناۋي دامۋ ەرەك­شەلىك­تە­رى تالدانىپ, باعدارلامانىڭ نە­گىزگى با­عىت­تارىن جۇزەگە اسىرۋ مۇم­كىن­دىك­تەرى­ اي­قىندالدى. جوبانىڭ ماقساتى – ء«بىر­تۇتاس قازاق ەلىنىڭ قۇرامداس بولىگى رە­تىندە سىرتتاعى قازاقتاردى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق, قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ مەم­لە­كەتتىك جۇيەسىن قۇرۋ». بۇل قۇجات (كوشى-قون ساياساتى تۋرالى زاڭنامالىق اكتى­لەرمەن شاتاستىرماۋ كەرەك) سول كەزەڭ­دە شەتەلدەگى قانداستاردى قولداۋدا لايىق­تى ءرول اتقارعانىن اتاعان ءجون. كەيىن ەل ۇكىمەتىنىڭ 2018 جىلعى 18 ما­مىر­داعى №280 «شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاق­تاردى قولداۋ جونىندەگى 2018-2022 جىل­دارعا ارنالاعان ءىس-شارالار جوسپارى» قاۋلىسى بەكىتىلدى. ودان كەيىن دە شەت­تەگى قازاقتاردى قولداۋعا ارنالعان تاعى ءبىر­ قاۋلى شىعادى دەپ ۇمىتتەندىك. الاي­دا 2023 جىلدىڭ سوڭى دا تاياپ قالدى, ازىر­گە ۇكىمەت تاراپىنان ەشبىر قوزعالىس باي­قال­مايدى...

– ناقتىراق ايتساق, الىستاعى اعايىن­مەن رۋحاني بايلانىسىمىزدى تە­رەڭ­­دەتىپ, قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ءورى­سىن كەڭەيتۋگە نە كەدەرگى؟

– ءبىر قىنجىلتاتىنى, سوڭعى زاڭ­نا­مالىق اكتىلەردە ەلىمىزدىڭ دياس­پو­را­لىق ساياساتى دەربەس باعىت رەتىندە كورسەتىلمەگەن. ەلدىڭ دياس­پورالىق سايا­­ساتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ءتۇر­­لى جاعدايعا جاۋاپ بەرە الاتىن, جاڭا ءارى ىرگەلى مەملەكەتتىك قۇجاتتار قاجەت. سىن-قاتەرلەر زامانىندا ەتنوس­­تىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, قان­داس­تارعا ما­دەني-گۋمانيتارلىق قولداۋ كور­­سەتۋ ماق­ساتىندا ەلىمىزدىڭ دياس­پو­رالىق ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق تۇجى­رىم­دا­ماسىنا اينالاتىن جاڭا زاڭ­نامالىق قۇجات قابىلدايتىن كەز كەلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا عا­لىمدار مەن پراكتيك مامانداردى جۇ­مىلدىرعان ابزال. مەنىڭشە, 2024-2029 جىلدارعا ارنالعان نورماتيۆتىك قۇجات­تار­دى ازىرلەۋ كوپتەگەن ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا كومەكتەسەدى. ماسە­لەن, 1997-2004 جىلدارى ۇكىمەت قۇ­را­مىنا كىر­مەيتىن دەموگرافيا جانە كوشى-قون اگەنتتىگى بۇل باعىتتا تابىستى جۇمىس اتقاردى.

– ءبىز كوتەرىپ وتىرعان تاقى­رىپقا تىكەلەي قاتىسى بار دۇنيە­جۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتان­داستار قورى» بۇل باعىتتا نەندەي جۇمىس اتقارىپ وتىر؟ 

– ءتۇرلى اقپارات كوز­دە­رىنەن اتالعان ەكى ۇيىم اراسىندا ماسەلە بار ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. 1992 جىلى قۇرىلعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى شەتەل قازاقتارىنىڭ ومىرىندە ەرەكشە ورىن الاتىنىن جانە سوڭعى كەزگە دەيىن بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس اتقارعانى راس. قازىرگى ۋاقىتتا ول جوعارى اتتەس­تاتتاۋ كوميسسياسى رەسپۋبليكالىق قو­عام­دىق بىرلەستىگى مارتەبەسىنە يە. ال «وتانداستار قورى» – سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنە باعىنىستى ۇيىم.

قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا: «دۇنيە­جۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداس­تىعى – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم» دەپ كورسەتىلگەن. ءبىر قىزىعى, «مادەني جانە رۋحاني دامۋ, ءبىلىم جانە بيزنەس ماسەلەلەرى بويىنشا شەتەلدەگى قانداستارمەن بايلانىستا بولۋدى» كوزدەيتىن ۇيىمنىڭ ناقتى قۇقىقتىق مارتەبەسى تۇسىنىكسىز. ناقتى ماقساتى مەن مارتەبەسى ايقىندالماعاندىقتان, تەك بايلانىستاردى جولعا قويۋدان ءارى اسا الماعانداي. وكىنىشكە قاراي, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنان كەيىن (2017) جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى سىرتتاعى قانداستارمەن جان-جاقتى بايلانىس ورناتۋعا نەگىزدەلگەن دياسپورالىق ساياساتتان گورى, ەلگە كەلگەن ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي سالۋ, ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرىن قامتيتىن رەپا­ترياتسيالىق ساياساتقا بەيىمدەلگەندەي كورىنەدى. نەگى­زىندە اتاجۇرتقا ورال­عانداردى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مەن قۇجات­تاندىرۋ, ت.ب جۇمىستارمەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ كوشى-قون كوميتەتى, جەر­گىلىك­تى اكىمدىكتەر مەن باسقا دا قۇرى­لىم­دار اينالىسۋعا ءتيىس. دياس­پو­رامەن, يررەدەنتتەرمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇمىس جۇرگىزۋى – الەمدىك تاجىريبەدە قالىپتاسقان ءۇردىس. وسى رەتتە قازاق دياسپورالارى مەن ولار­دىڭ مادەني ورتالىقتارىنىڭ قىز­مەتىن باعىتتاۋ مەن ۇيلەستىرۋدە جو­عارى اتتەس­تاتتاۋ كوميسسياسى تاراپىنان ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابا المايتىنىمىز وكىنىشتى. ءتىپتى ولاردىڭ رەسمي سايتىن دا اشا المادىق. ال عالامتورداعى قولجەتىمدى اقپاراتتار ەسكىرگەن (2014-2021).

«وتانداستار قورى­نىڭ» ينتەرنەت رەسۋرسىندا اتقارىل­عان جۇمىستار جۇيەلى كورىنىپ تۇر. مادەني-تانىمدىق شارالار, ەتنوستىق قازاقتاردىڭ بالالارىنا ارنالعان جازعى لاگەر, جاستارعا ارنالعان ۇلتتىق فەستيۆال, قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ ونلاين ۇيىرمە, ۇلت­تىق اسپاپتاردا ويناۋعا ۇيرەتەتىن بىرەگەي جوبالار شەتەل قازاقتارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان. ومبى, ىستانبۇل, انتاليا, تاشكەنت, بەرلين, كيەۆ, بىشكەك قالالارىنان اشىل­عان جەتى بىردەي مادەني-ىسكەرلىك ورتالىق قور جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى.

– دياسپورا ماسەلەسى الەمدىك تا­جىري­­­بەدە قالاي كورىنىس تاپقان؟ دا­مى­عان مەم­لەكەتتەر بۇل ماسەلەنى كەشەن­دى تۇردە رەتتەي الدى ما؟

– دامىعان ەلدەردە شەتەلدەگى قان­داس­تار مەن شەتەلدەردەن كەلگەن ميگرانتتار ماسەلەسىمەن ءبىر مەزگىلدە اينالىساتىن ءتۇرلى مەملەكەتتىك, قوعامدىق ۇيىم­دار بار. يمميگرانتتار ەلى اقش-تا دياسپورا ماسەلەسىمەن اقش مەملە­كەت­تىك دەپارتامەنتى جانە ءارتۇرلى قوعام­دىق قورلار اينالىسادى. ال رەسەي فەدەراتسياسى تمد اۋماعى مەن شەتەلدە تۇراتىن وتانداستار جانە حالىقارالىق گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق ىستەرى جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىك (روس­سوترۋد­نيچەستۆو), سونىمەن بىرگە ۇلت­تىق ىستەر جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىك (فادن) پەن ارنايى ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرعان. دۇنيەجۇزىلىك ەۆرەي كونگ­رە­سى يزرايل مەملەكەتىنەن تىس جەردە تۇراتىن بارلىق ەۆرەيدىڭ مۇد­دەسىن بۇۇ, يۋنەسكو سەكىلدى حالىق­ارالىق, اۋماقتىق ۇيىمدار دەڭگەيىندە قور­عاۋ­عا قاۋقارلى. كورشىلەس قى­تاي مەملەكەتى دياسپورالىق سايا­سات­تى ەل دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن تەتىككە اي­نال­­دىرعان. قىتاي حالىق رەسپۋب­لي­كاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 50-بابىندا: «قحر ەتنوستىق قىتاي حالقىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعايدى. شەتەلدەن ورالعان قىتايلىقتاردىڭ جانە شەتەلدە تۇراتىن قىتايلىقتاردىڭ ەتنوستىق وتباسى مۇشەلەرىنىڭ زاڭدى قۇقىق­تارى مەن مۇددەلەرىن قورعايدى» دەپ جازىلعان.

– بىزگە دە وسىنداي دياسپورالىق سايا­سات جۇرگىزىپ, ونى قانداستارىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, كاسىبي جانە الەۋ­مەت­تىك-مادەني الەۋەتىن ەسكەرە وتى­رىپ جۇزەگە اسىرۋعا نە قولبايلاۋ؟

– ەڭ الدىمەن شەتەلدەگى قانداستار ماسە­لەسىمەن اينالىساتىن جوعارى اتتەس­­تات­تاۋ كوميسسياسى مەن قوردىڭ قۇ­قىق­­ت­ىق مارتەبەسىن, قۇرىلىمدارى مەن فۋنكتسيالارىن, ەڭ باستىسى قارجىلىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ جانە وزگەرتۋ قاجەت. جوعارى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسى باسقا دا قوعامدىق ۇيىمدار سەكىلدى گرانتتىق بايقاۋلارعا قاتىسا الاتىن, ال قور مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا جۇمىس ىستەي الاتىن دەڭگەيگە جەتۋگە ءتيىس. وسىلاي بولعان جاعدايدا قوس ۇيىم تۋىنداعان كەز كەلگەن ماسەلەنى كۇش بىرىك­تىرە وتىرىپ جۇيەلى شەشە الادى. بۇل ۇيىمداردىڭ شتاتىندا كەمىندە 3 ءتىلدى مەڭ­گەرگەن مىقتى ماماندار بولۋى شارت. بۇل تالاپقا ساي الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەر­سيتەتتەرىنەن ءبىلىم العان, بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن جىگەرلى جاستارىمىز از ەمەس.

قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنت­تە­رى­نىڭ تاريحي, زاماناۋي ماسەلەلەرىن زەر­دە­لەيتىن عىلىمي-تالداۋ ينستيتۋتىن قۇر­عان ءلازىم. بۇل تۋرالى 30 جىلدان بەرى ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. كوپ ەلدە ما­مانداندىرىلعان عىلىمي ورتالىقتار تابىستى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, لوندون ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ميگراتسيا جانە دياسپورانى زەرتتەۋ ورتالىعىن, تورونتو ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دياسپورا جانە ترانسۇلتتىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىن, شىعىس ەۋروپا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ميگراتسيا جانە دياسپورانى زەرتتەۋ ورتالىعىن, باس­قا دا كوپتەگەن ينستيتۋتتى ناقتى ۇلگى رەتىندە اتاۋعا بولادى.

– ەلىمىزدە دياسپورا ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىپ قال­دى­ڭىز؟ ونىڭ ناقتى ماقسات-مىن­دەتتەرىن قالاي ايقىنداۋعا بولادى؟

– دياسپورا ينستيتۋتىن قۇرۋ – دياسپورالىق ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولىگى. عىلىمي مەكەمەنىڭ ماقساتى ناقتى ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. ءارتۇرلى تاقىرىپتا الەۋمەتتىك ساۋال­دا­مالار جۇرگىزۋ, سىرتتاعى قازاق­تار­دىڭ دامۋ ديناميكاسىن زەرتتەۋ, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ دە وسى ۇيىم­عا جۇكتەلگەنى ابزال. ەلىمىزدەن تىس جەردە ءومىر سۇرەتىن قازاقتاردىڭ جات مادە­نيەتكە جۇتىلىپ كەتپەي, ەتنوستىق ەرەك­شەلىكتەرىن ساقتاپ قالۋىنا دا سەرپىن بەرىلەر ەدى. ودان بولەك, اناليتيكالىق ەسەپتەر ازىرلەنىپ, الداعى دامۋ جوسپارلارىن دا دايەكتى تۇردە ايقىنداۋ العا شىعاتىنى انىق.

ەلىمىزدە دياسپورالوگيانىڭ عىلى­مي مەكتەبى قۇرىلىپ, دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعال­عانىمەن, بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق عىلىم­نىڭ ناق وسى باعىتىندا ناقتى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جوق. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – ءتيىستى مينيسترلىك تارا­پىنان دياسپورا ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكسىز. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بولماۋى مەن بۇل سالاعا قىزىعۋشىلىقتىڭ ازايۋى دياسپورانىڭ ءمانىن سيپاتتايتىن عىلىمي تەرميندەردىڭ انىقتامالارىن شاتاستىرىپ, ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاستىرىپ جىبەردى. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ زاڭ­­نامالىق اكتىلەرىنەن دە مۇنداي ول­قى­لىق بايقالادى. «دياسپورا» ءسوزى شەتەلدەگى قازاقتاردى سيپاتتايتىنى ءاۋ باستان تۇسىنىكتى ەمەس پە؟ ونىڭ قاسىنا «شەتەلدەگى قازاقتار» دەگەن ءسوزدى قو­ساق­تاپ جازۋ قانشالىقتى قاجەت؟ كە­يىن­گى جىلدارى «جاڭا قازاق دياسپورالارى» دەپ اتالاتىن پسەۆدوين­­نو­ۆاتسيالىق ءۇردىس پايدا بولدى. بۇل ەش­قانداي قيسىنعا كەلمەيدى. الەمدە ەشكىم «جاڭا ەۆرەي دياسپورالارى» دەپ جازبايدى عوي, «يزرايل مەملەكەتى جانە قازىرگى دياسپورالار» دەپ جازادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قيسىنسىز دۇنيەنى ءبىر-بىرىنە قوساقتاۋدىڭ قاجەتى جوق. «ەسكى جانە جاڭا دياسپورالار» ۇعىمدارى – جاساندى, ب ۇلىڭعىر اتاۋلار. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار بۇل ىسكە عالىمدار مەن مىق­تى مامانداردى جۇمىلدىراتىن كەز كەلدى.

بايىپتاپ قاراساق, دۇنيەجۇزىندەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ بىرلىگى بيىك مەجەگە جەتە قويعان جوق. ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. نەگىزگى سەبەبى رەتىندە سانىنىڭ ازدىعىن, شاشى­راڭ­قى قونىستانۋىن, الەۋمەتتىك, ەكو­نوميكالىق, قۇقىقتىق, مادەني جانە ءبىلىم دەڭگەيلەرىندەگى ايىرماشىلىعىن ايتار ەدىك. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى ورتا جانە شاعىن بيزنەس­تە جۇمىس ىستەيدى. الپاۋىت ەلدەردىڭ جۇمىس كۇشى ەسەبىندە ەڭبەك ەتەدى. بىرەن-ساران ەلدە بولماسا, مەملەكەتتىك جوعارى لاۋازىمدارعا ۇسىنىلمايدى, پارلامەنتكە سايلانبايدى. اسىرەسە سوڭعى سيپاتتامالارعا ايرىقشا نازار اۋ­دار­­عانىمىز ابزال. ويتكەنى ولار ەلارالىق جانە حالىقارالىق ماسەلەلەردە «جۇمساق كۇش» بولا الادى. ارينە, بارلىق قازاق دياسپورالارىن بىرىكتىرۋشى باستى كۇش – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. الايدا سىرتتاعى قازاقتاردىڭ مادەنيەتى مەن ءبىلىم دەڭگەيىندەگى الشاقتىق سون­داعى قازاق مادەني ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس دەڭ­گەيىن كورسەتەدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن قازاق دياسپوراسىنىڭ سانى مەن ساپالىق قۇرامى تۋرالى دەرەكتەردى ناقتىلاي الماي كەلەمىز. بۇل – دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇ­رىلتايىندا سىرتتاعى باۋىرلارىمىزدى ساندىق ءارى ساپالىق تۇرعىدان با­عالاۋ مەن ىرىكتەۋدىڭ ناقتى ءارى قاتاڭ كري­تەري­لەرى جوق ەكەنىن كورسەتەدى. ماسەلەن, وزبەكستاندا ميل­ليونعا جۋىق قازاق تۇرا­دى دەيمىز. ال سوڭعى قۇرىلتايعا ول ەلدەن كەلگەن دەلەگاتتار سانى بار-جوعى 120 مىڭ قازاق بار دەپ ەسەپتەلەتىن موڭعوليادان كەلگەندەردىڭ سانىنان الدەقايدا از بولدى. قازىرگى تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە بەلگىلى ءبىر ەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ سانىن ءدال انىقتاۋ سونشالىق قيىن شارۋا ەمەس.

كەيبىر ەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ مادەني ورتالىقتارىنا قارجىلىق رەسۋرس جەتىسپەيدى. وسىعان بايلانىستى قازاق تىلىندە شىعاتىن وقۋلىقتار مەن ادەبي كىتاپتاردىڭ جوقتىعى, قازاق ءتىلىن, سونداي-اق باسقا دا پاندەردى انا ءتىلىمىزدى ۇيرەتەتىن مامانداردىڭ تاپشىلىعى, قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ ەلىمىز اۋماعىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا جەڭىلدىك قاراستىرىلماۋى دا قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. جاقىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگى ەنگىزگەن «اتا جولى» كارتاسىنىڭ ناتي­جەسى سىرتتاعى قان­داستاردى دا, ەل ازا­ماتتارىن دا قاناعاتتاندىرعان جوق. وسىعان سايكەس «قازاق دياسپوراسى مەن يررەدەنتتەرىنىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» كاتا­لوگىن جاساۋ ماڭىزدى. تاشكەنتتەگى تولە بي, مىسىرداعى سۇلتان بايبارىس, استراحان وبلىسىنداعى قۇرمانعازى كەسەنەلەرى, سريناگارداعى مىرزا حايدار دۋلاتي بەيىتى, گەرمانياداعى مۇستافا شوقاي بەيىتى شەتەل قازاقتارى ءۇشىن قاسيەتتى ورىن ەكەنى ءمالىم. فرانتسيا مەن يتاليادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازا تاپقان قازاقتاردىڭ 10-نان استام بەيىتى تابىلدى. ولاردى دا بۇل تىزىمگە قوسۋعا بولادى. «قازاقتار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا: شەتەل مۇراعاتتارىنان الىنعان قۇجاتتار» اتتى ەكى بىردەي قۇجاتتار جيناعىن قۇراس­تىردىم. سوعىستا قىرشىن كەتكەن اتالارىمىز تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەرلىكتەرى مەن ەسىمدەرىن قايتارۋ قاجەت. بۇل دا – جات ەلدەگى باۋىرلارىمىز ءۇشىن كيەلى جەرلەر.

وسى مىندەتتەردى جۇيەلى ورىنداۋ ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلىق, ۇلتتىق مۇد­دەلەردى بەرىك قورعايتىن, سىرتتاعى باۋىر­لاردىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارا­ماي­تىن, ولاردى تاريحي وتانىمەن كوپ­جاقتى بايلانىسقا شاقىراتىن سىرت­قى ساياساتىنىڭ ۇيلەسىمدى تەتىگى بولار ەدى. قازىرگى كەزەڭدە دياسپورا ساياساتى قازاق حالقىن عانا ەمەس, رەسپۋب­ليكانىڭ ءاربىر ازاماتىن بەكەم بىرلىككە ۇندەيتىن ادىلەتتى قازاقستاننىڭ دامۋ جولىنداعى ماڭىزدى مىندەتى ەكەنى ءسوزسىز.

ءبىز باۋىرلارىمىزدى ەلگە شاقىرۋ­مەن شەكتەلىپ قالماي, ولاردىڭ وزگە ەلدە­گى تىنىس-تىرشىلىگىنە تەرەڭ زەيىن قويۋىمىز قاجەت. ولارمەن رۋحاني-ما­دەني, ىسكەرلىك بايلانىستاردى نى­عايتىپ, تۋىستىق قارىم-قاتىناس­تار­­دىڭ رۋحىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. بۇ­گىنگى الماعايىپ زاماندا ەتنوستىق بىرە­گەي­لىكتى نىعايتۋ – ۋاقىت اعىسىنا توتەپ بەرۋ­دىڭ ەڭ ۇلكەن جولى. بەرەكەنى ىسپەن تابايىق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ارمان وكتيابر,

«Egemen Qazaqstan»