اتوم ەلەكتر ستانساسى: جاۋاپتى تاڭداۋ

رەاكتورلاردىڭ العاشقى بۋىنى ءوزىن اقتادى

جيىندا بولعان «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس باسشىسى تيمۋر جانتيكيننىڭ ايتۋىنشا, قۋاتى 8,1 گۆت-قا دەيىنگى ەلەكتر ستانسالارى 2035 جىلعا قاراي توقتاتىلۋى مۇمكىن. ناتيجەسىندە 2035 جىلعا قاراي ەلىمىز 3,2 گۆت تاپشىلىققا تاپ بولادى. ال قازاقستان 2030 جىلعا قاراي بالامالى كوزدەردەن ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ 30 پايىزىنا قول جەتكىزۋ جونىندە مىندەتتەمە العان. بۇل مىندەتتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن 1000-نان 1400 مۆت-قا دەيىنگى ەكى بلوكتان تۇراتىن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت.

«قارجىلاندىرۋ سحەماسىنىڭ مۇمكىندىگىن دە قاراستىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى مۇنداي ءىرى جوبالاردىڭ كوپشىلىگى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى دامىماعاندىقتان ساتسىزدىككە ۇشىراپ جاتادى. بىزدە ۋران تابلەتكاسىن شىعاراتىن زاۋىت بار, اەس-كە قاجەت وتىندى سول جەردەن العىمىز كەلەدى. بۇل ماسەلە الدا قابىل­داناتىن كەلىسىمشارتتاردا جان-جاقتى تالقى­لانۋعا ءتيىس», دەدى ت.جانتيكين.

تالقىلاۋ باراسىندا يادرولىق رەاك­تور­لاردىڭ ەسكى جانە جاڭا بۋىندارى تۋرالى دا ءسوز بولدى. بۇل رەتتە ساراپ­شى جوعارىدا اتالعان ءتورت كومپانيا دا ءىس جۇزىندە بىردەي دەگەندى العا تارتتى.

ت.جانتيكيننىڭ ايتۋىنشا, 1950 جىل­دارى شىعارىلعان ءبىرىنشى بۋىن رەاك­­تورلارىندا بىرقاتار كەمشىلىك بول­عانىمەن, ولار ءوز مىندەتتەرىن ورىنداپ شىق­تى. بۇگىندە ولاردىڭ كوپشىلىگى جا­بى­لىپ, قولدانىستان شىعارىلعان. رەاك­تور­لاردىڭ ەكىنشى بۋىنى 1970 جىل­دارى سالىنا باستادى. بۇل ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن ءتيىمدى وندىرۋگە باعىتتالعان كوم­مەر­تسيالىق رەاكتورلار بولدى. ءۇشىنشى بۋىن قازىردىڭ وزىندە جەتىلدىرىلگەن رەاكتور­لار بولىپ سانالادى, ولاردى جوبالاۋ كەزىندە اپاتتار مەن وقىس وقيعالار ەسكە­رىلدى. ال رەاكتورلاردىڭ ءتورتىنشى بۋىنى ءالى جوبالاۋ كەزەڭىنەن اسقان جوق. ءۇشىن­شى بۋىن جانە 3+ بۋىن رەاكتور­لارى, ياعني قازاقستاندا قۇرىلىسى جوس­پار­لانعان رەاكتورلار ءپاسسيۆتى جانە بەل­سەندى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىمەن جاب­دىق­­تالعان. باسقاشا ايتقاندا, قازىرگى قول­­جە­تىمدى تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىمەن جاراق­تاندىرىلعان. ىشكى اپاتتار مەن سىرت­قى اسەرلەردەن قورعايتىن قورشاۋ قابى­عى, قالىڭدىعى 200 ميلليمەتر بولات­تان جا­سالعان, بۇل رەاكتور ىدىسىنان جانە باس­تاپقى سالقىنداتقىشتان ءبولى­نۋ ونىم­دەرىنىڭ سىرتقا شىعۋىنا جول بەرمەيدى.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەوريالىق جانە يادرولىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور مەدەۋ ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەمو­تسياعا بەرىلىپ, راديوفوبيانى العا شى­عار­ساق, ەنەرگەتيكا داعدارىسىنا تاپ بو­لامىز.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

«ەنەرگەتيكانىڭ مۇمكىندىگىن ءارتا­راپ­­تاندىرۋ قاجەت. گەس جانە جەراستى ەنەرگيا كوزدەرى, سونىڭ ىشىندە اەس-ءتى قامتىعانىمىز دۇرىس. بۇلاردى جۇيەلى تۇردە قولدانۋعا بىزدە بارلىق مۇمكىندىك بار. اەس جوباسىنا قارسى توپ «جاپونيا اەس سالۋدان باس تارتتى» دەگەن پىكىردى العا تارتادى. ولار باس تارتقان جوق, ويلانىپ جاتىر. ەنەرگەتيكالىق داعدارىس عالامدىق پروبلەماعا اينالىپ كەتتى. قارسى توپ اەس-ءتىڭ ەكولوگيالىق اسەرىنە باسا نازار اۋدارادى», دەدى عالىم.

ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ مامانى اسەت ناۋرىزباەۆ اەس-ءتىڭ قاجەتتىلىگىن دا­لەل­دەي الاتىن بىردە-ءبىر اگرۋمەنت جوق ەكە­نىن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدە­رى­نەن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋ الدەقايدا جىل­دام, ارزان جانە قاۋىپسىز ەكەنىن ايت­قان ەدى.

«مەن مۇنى بىرنەشە رەت دالەلدەدىم جانە نەگىزگى دالەلدەردىڭ ءبىرى – قازاق­ستاندا كۇن جانە جەل كوزدەرىنەن الىناتىن ەنەرگيانىڭ باعاسى ءبىر جەردە 1 كۆت/ساع ت13-16 دەڭگەيىندە بولسا, اتوم ەلەكتر ستانساسى 1 كۆت ءۇشىن ت60 شاماسىندا بولادى. ياعني كۆت/ساعات – ءتورت ەسە قىمبات. ال ەكى بلوكتان تۇراتىن اەس سالىنسا, قازاقستان بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن 1,5 ملرد دوللاردى ارتىق تولەيمىز», دەيدى ءا. ناۋرىزباەۆ.

ال م.ءابىشوۆ باسقاشا ويلايدى ەكەن: «بىرىنشىدەن, اەس ەنەرگەتيكالىق كوزدەردى جاڭارتادى. ەكىنشىدەن, قوعام داميدى. ءوزىمىز دە سول دامۋشى مەملەكەتتەر قاتارىندامىز. مەملەكەتتى دامىتۋ ءۇشىن قوسىمشا كوزدەردىڭ ءبىرى رەتىندە اەس جوسپارلانىپ وتىر. اەس جوباسىنا قارسىلار كۇن, جەل ەنەرگياسى ارقىلى اەس-ءتى الماستىرۋعا بولاتىنىن ايتادى. جاسىل ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ديۆەرسيفيكاتسياسى دا, اەس-تە ماڭىزدى. جالپى, راديوفوبيا دەگەن جاقسى نارسە ەمەس, ءبىز اەس ارقىلى ەنەرگەتيكالىق, ۋران ديپلوماتياسىنىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرامىز».

اەس جوباسىنا قاتىستى اڭگىمە بولسا, اتوم فوبياسى رەسەيلىك كومپانيالارمەن قاراستىرىلىپ, تالقىلانادى. ەل ىشىندە بۇل جوبا تازا رەسەيلىك جوبا دەگەن دە پىكىر بار. بۇرىنعى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ ءبىزدىڭ ەلدىڭ اەس قۇرىلىسىن تازا رەسەيلىك جوبا رەتىندە قاراستىرمايتىنىن ۇزدىك تەحنولوگيالاردى تاڭدايتىنىن ايتقان. بىراق رەسەيدىڭ يادرولىق تەحنولوگيالارى قازىر قاۋىپسىز, تيىمدىرەك جانە قۇرىلىسى ارزانىراق ەكەنىن اشىق ايتۋ كەرەك ەكەنىن دە جاسىرماعان.

تاعى دا نازار اۋداراتىن جايت, وسى ماسەلە كوتەرىلسە, «ماماندى قايدان الامىز» دەگەن ماسەلە قوسا شىعاتىن. ساراپشىلار بۇل ماسەلە شىن مانىندە, وزەكتى ەكەنىن ايتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق تەحگولوگيامەن اينالىساتىن ادامدار بار, بىراق ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى «بولاشاق» باعدارلاماسى نەمەسە ءبىلىم گرانتىن كوبەيتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. بۇل رەتتە 1990 جىلداردان بەرى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىندا وسى سالانىڭ ماماندارى دايارلانىپ كەلەدى.

ەنەرگيا تاسىمالداۋشى جۇيەلەر كسرو كەزىندە سالىنعان

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دە­ميگى, كومىر جاعۋ سالاسىنداعى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بىرلەس ال­دياروۆ كەيىنگى ەكى جىلداعى پىكىرىن قايتا قاراپ شىقتى. اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە ەنەرگيانى وسى قالپىندا ءوز كۇشىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بار. بىراق ەنەرگيا تاسىمالداۋشى جۇيەلەردىڭ ءبارى كسرو كەزىندە سالىنعان. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول جۇيەنىڭ شىرماۋىنان شىققان جوقپىز, توك كوزدەرىن وزىمىزگە بەيىمدەپ, ارتىعىن ساتىپ الىپ وتىراتىن جاڭا جەلىلەر جۇيەسىن قالىپتاستىرا المادىق. ەندى بۇل مىندەت – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.

اكادەميك وسى جولى بىزبەن اڭگىمە­سىندە ەۋروستاندارتتارعا بەيىمدەلۋدىڭ كەزى كەلگەنىن, ولار اتموسفەراعا كومىر­قىش­­قىل گازىن شىعارۋ ماسەلەسىن تۇ­­بەگەيلى شە­شۋدى تالاپ ەتىپ جات­قا­نىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىن­شا, تەحنولو­گيالىق ەگەمەندىگىمىزدى قام­تا­­ما­سىز ەتۋدىڭ كۇردەلىلىگىن ەل سەزىپ وتىر. ال اەس ءبىزدى وسى تىعىرىقتان الىپ شىعا­دى. قازاقستىڭ سايىن دالا­سىنا اەس-تە, جاسىل ەنەرگەتيكا دا, كومىر دە كەرەك. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇتىنۋدىڭ شارىقتاۋ شەگىندە ءبىز رەسەيدەن كەلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا 8% تاۋەلدى بولدىق. 2022 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا قازاق­ستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 113 ملرد كۆت/ساع تۇتىنۋمەن 112,8 ملرد كۆت/ساع قۇرادى. وندىرىستەگى باسىم ۇلەس ءالى دە كومىرگە تيەسىلى – 66,7%, تابي­عي گاز – 21,5%, ءىرى سۋ ەلەكتر ستانسالارى – 7,3%, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى – 4,5%. 2024 جىلى تاپشىلىق بيىل­عى كولەمنەن 10-15 پايىزعا ارتادى دەگەن بولجام بار. بۇل دەرەكتەر ەنەر­گەتيكالىق داعدارىستىڭ بىزگە دە تاياپ قالعانىن سەزدىرىپ تۇر. باسقا جول جوق, گاز تاپشىلىعىنان گاز ءوندىرۋدى ارتتىرا المايمىز, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنان كوبىرەك ەنەرگيا ءوندىرۋ فيزيكالىق تۇرعىدان مۇمكىن ەمەس.

ء«ۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا ۋراندى ءوندىرۋ جانە وتىنعا اينالدىرۋ تەحنولوگيالارى تولىق ازىرلەنگەن. مۇنداي ەلەكتر قۋاتىن ساتۋ وتىننىڭ وزىنەن ءتورت ەسە قىمبات تۇراتىنى بەلگىلى جانە ونى ساتاتىن جەرىمىز بار. ەكىنشىدەن, بىزدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا دايىن ورىندار بار. اەس تاعدىرى دا, ونى سالاتىن ورنى دا ءالى ناقتىلانعان جوق. ءبارى – تالقىلانۋ دەڭگەيىندە. مەن ونى ەكىباستۇز گرەس-3 ورنىندا سالۋدى جاقتايمىن, باسقالارى ەلىمىزدەگى ەڭ جاقسى كومىر ەلەكتر ستانساسى ورنالاسقان بالقاشتا سالۋ قاجەت دەيدى. بىرىنشىدەن, ءبىز كومىر ەنەرگەتيكاسىنان تولىق باس تارتا المايمىز, ەكىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ كادرلاردىڭ جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, بىزگە ىقشام, جىلدام تۇرعى­زىلاتىن, وزىق تەحنولوگيالارى بار اتوم ەلەكتر ستانسالارى كەرەك ەكەنىنە سەنىم­دىمىن», دەدى اكادەميك ب.الياروۆ.

ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك قورىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى يگور يۋشكوۆ وسىعان دەيىنگى قازاقستانعا اەس قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اەس وتىن-ەنەرگەتيكالىق بالانستى ءار­تاراپتاندىرۋدى جانە گازدى شىعارۋدى قامتيدى. باستى كەدەرگى – قوعامنىڭ ساياسي رەاكتسياسى. يادرولىق قوندىرعىلارعا جانە ونىڭ قاي ەلگە تيەسىلى ەكەنىنە بايلانىستى قوعامدىق پىكىردە ۇلكەن الاڭداۋشىلىق بار. بيلىك حالىقتىڭ پىكىرىمەن ساناساتىنىن كورسەتۋگە تىرىسىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ پىكىرى ەسكە­رىلمەيدى دەپ ويلاماۋى ءۇشىن ەل باسشى­لىعى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ىن­­تىماقتاستىقتىڭ جاڭا سيپات الا باس­تاعانىن كورسەتەدى.

بۇل رەتتە ول پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بولعان ادامدار كەيدە ءىرى رەسەيلىك كومپا­نيالاردىڭ كەلۋىنەن قورقاتىنىنا نازار اۋداردى. دەگەنمەن ونىڭ ويىنشا, ەلىمىزدە اقپارات ساۋاتتى تۇردە جەتكى­زىلسە, ستانسا قۇرىلىسىنا قاتىستى ازاماتتار تاراپىنان قارسىلىق بولمايدى.

«ەل باسشىلىعى قوعامدىق پىكىرمەن نەعۇرلىم ۇزاق جۇمىس ىستەسە, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ساياسي تۇرعىدان وڭايىراق بولادى. بىراق بۇل جەردە ماسەلەگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراۋىمىز كەرەك. ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ايازداي قارىپ بارادى», دەيدى ساراپشى.

اەس جوباسىن جاقتاۋشىلاردىڭ بۇي­رەگى قۇرىلىسقا ءبىر ەمەس, بىرنەشە ەل­دىڭ قا­تىسقانىن قۇپ كورىپ تۇر. ما­مان­دار شارت­تى تۇردە تاڭداۋدى ەكى باعىت­تا قا­راستىرىپ وتىر. بيۋدجەت نەمەسە جەرگى­لىكتى ينۆەستور قۇرىلىستى, جابدىق­تى ءون­دىرۋدى جانە جەتكىزۋدى, پەرسونالدى وقى­تۋ­دى تولىعىمەن قارجىلاندىرادى. بۇل جاع­دايدا قازاقستان ەكى رەاكتورى بار اتوم ەلەكتر ستانساسى ءۇشىن 15 ملرد دول­لار­عا جۋىق قاراجات تابۋى كەرەك. ال مەم­­لەكەتتىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتى شامامەن 45-50 ملرد دوللاردى قۇرايدى. جوعا­رىدا ايتقان سوما ۇلتتىق قورعا دا وڭاي ەمەس. ەكىنشى – جەكەلەگەن ينۆەستورلار قا­رىزدى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى ەسەبى­نەن وتەيدى دەگەن شارت. بۇل نۇسقادا تاريف, ءسوز جوق, كوتەرىلەدى. تاڭداۋ وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. كەز كەلگەن شەشىمنىڭ قۇنى قىمبات.

الماتى