نيدەرلاندتاعى نانعىسىز ناتيجە

كەيىنگى كەزدە قارت قۇرلىقتا وڭشىل جانە اسىرە-وڭشىل باعىتتا پارتيالار كوپشىلىكتىڭ قولداۋىن يەلەنىپ كەلەدى. نيدەرلاندتاعى احۋال سونىڭ جالعاسى ىسپەتتى. دەگەنمەن «ازاتتىق پارتيا­سى» سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەنىمەن, گ.ۋيل­دەرستىڭ پرەمەر-مينيستر كرەسلوسىنا وتىرا سالۋى ەكىتالاي.

ساياسي دودا قورىتىندىسى بويىنشا «ازاتتىق پارتياسى» 23,61 پايىز داۋىس جيناپ, پارلامەنتتە 37 ماندات يەلەندى. ال بىرىككەن «جاسىلدار پارتياسى» مەن «جۇمىسشىلار پارتياسىن» حالىقتىڭ 15,67 پايىز قولداپ, زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ 25 ورنى بۇيىردى. «ازاتتىق پەن دەموكراتيا» حالىقتار پارتياسى (VVD) 15,22 پايىز داۋىسپەن 24 مانداتقا قول جەتكىزدى. «جاڭا الەۋمەتتىك كەلىسىم» پارتياسى 20 وكىلىن پارلامەنتكە ۇكىلەپ قوسپاقشى.

ۋيلدەرستىڭ جەڭىسى نيدەرلاندتى قيىن جاعدايعا قالدىرىپ وتىر. بۇعان دەيىن اتالعان ەلدى تسەنتريستىك كوزقاراس­تاعى VVD باسقارىپ كەلگەن ەدى. ەندى باسقا پارتيالار كواليتسيا قۇرۋ ءۇشىن ۋيل­دەرسكە قوسىلۋعا دايىن با؟ ساراپشى­لاردىڭ پايىمداۋىنشا, سايلاۋدا جەڭىس­كە جەتكەنىمەن, «ازاتتىق پارتياسى» كوپ­شىلىكتى قۇرايتىنداي كواليتسيا قۇرۋىنا كۇمانمەن قارايدى.

بۇعان نەگىز جەتەرلىك. گ.ۋيلدەرس – ني­دەر­­لاندقا دا, شەتەلگە دە تانىمال ساياسات­­كەر­لەردىڭ ءبىرى. ونىڭ جالىندى سوز­دەرى, يمميگرانتتار مەن يسلامعا قارسى ما­لىمدەمەلەرى بارشاعا بەلگىلى. سىرت كەلبەتى مەن پىكىرىنىڭ ۇقساستىعىنا قاراپ, ونى «گوللانديالىق ترامپ» اتاپ كەتكەن. ساراپشىلار وسىعان بايلانىستى سايلاۋدا PVV-نىڭ جەڭۋىنە سەنبەگەن-ءدى. الايدا داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بارشانى تاڭعالدىردى.

يسلامعا قارسى ءۇزىلدى-كەسىلدى ۇستانىمى سەبەبىنەن باسقا پارتيالار گ.ۋيلدەرسكە قىرىن قارايدى. ال ەكسترەميستەر ونى باستى نىساناسى سانايتىندىقتان, ول ءاردايىم پوليتسيا قورعاۋىنا جۇگىنۋگە ءماجبۇر. ءتىپتى 2009 جىلى ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى ونىڭ تۇماندى البيونعا كەلۋىنە تىيىم سالعان-تۇعىن.

سايلاۋداعى جەڭىسىنەن كەيىن گ.ۋيل­دەرس جاقتاستارىمەن كەزدەسىپ, ني­دەرلاند حالقىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىنىن تاعى ءبىر مارتە مالىمدەدى. سونداي-اق «يمميگرانت تولقىنا» جول بەرمەيتىنىن, تۇر­عىنداردىڭ قاراجاتىن قاۋىپسىزدىكتى ساق­تاۋعا بولەتىنىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك, باسقا پارتيالارعا ۇندەۋ جاريالاپ, بىر­لەسە جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىت كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەتتى جاساقتاۋ ءۇشىن يسلامعا قارسى كوزقاراسىنان باس تارتىپ, ىمىراعا كەلۋگە دايىن ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

ونىڭ يسلامعا قارسى ريتوريكاسى PVV پارتياسىنىڭ ۇكىمەت باعدارلاماسىندا ايقىن كورىنىس تاپتى. پارتيا مەشىتتەر مەن قۇرانعا تىيىم سالۋدى, ۇكىمەتتىك عيماراتتاردا ورامال تاعۋعا تىيىم سالۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ تۋرالى Nexit رەفەرەندۋمىن وتكىزۋدى دە مالىمدەگەنى بەلگىلى. گ.ۋيلدەرس شەتەلدەرگە كومەك كورسەتۋگە دە قارسى شىعىپ, «نيدەرلاند قاراجاتى بريۋسسەلگە, يتالياعا, افريكاعا نە باسقا مەملەكەتكە كەتپەۋگە ءتيىس» دەپ ايتقان-دى.

قازىرگى تاڭدا PVV پارتياسى سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا 37 ماندات يەلەندى. دەگەنمەن ۇكىمەت جاساقتاۋ ءۇشىن كوپشىلىك ورىنعا, ياعني 76 مانداتقا قول جەتكىزۋى كەرەك. بىراق بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ساياسي دودادا جەڭىسكە جەتكەنىمەن, گ.ۋيلدەرس ۇكىمەت باسشىسى مىندەتىن اتقارا الماۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى.

قازىرگى پرەمەر-مينيستر ريۋتتە وتس­­تاۆ­كاعا كەتەتىنىن جاريالاعاننان كەيىن, ونىڭ «ازاتتىق جانە دەموكراتيا» حالىق­تىق پارتياسىن شىققان تەگى تۇرىك ديلان يەشيلگوز-زەگرەۋس باسقاردى. ساي­لاۋ الدىنداعى سوڭعى ساۋالدامادا ونىڭ پارتياسى 18 پايىز داۋىسپەن ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان. ءىس جۇزىندە «ازاتتىق جانە دەموكراتيا» نەبارى 24 دەپۋتاتپەن ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى.

دودا الدىندا يەشيلگوز-زەگرەۋس «ازات­تىق پارتياسىمەن» تىزە قوسىپ جۇ­مىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىرگەن. بىراق گ.ۋيلدەرستىڭ قاراماعىندا ەمەس, ونى ءوزىنىڭ كواليتسياسىنا قوسۋدى كوز­دەگەنى انىق. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بەلگىلى بول­عان سوڭ, يەشيلگوز-زەگرەۋس حانىم پىكىرىن وزگەرتىپ, باسىندا كواليتسيا ما­سە­لەسىندە اسىقپايتىنىن ءبىلدىردى. مۇنى ارىپتەستەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشەتىنىن جەتكىزگەن. كەيىننەن مۇنداي كواليتسياعا قوسىلمايتىنىن اشىق ايتتى.

قازىرگى تاڭدا «ازاتتىق پارتياسىن» جاقتايتىن ەكى ۇيىم پارلامەنتكە ەندى. ياعني «فەرمەرلەر مەن ازاماتتار قوزعالىسىنىڭ» جەتى, اسىرە-وڭشىل «حريستيان وداعىنىڭ» ءۇش مانداتىن قو­سۋىنا مۇمكىندىك مول. بىراق ءبارىن قوسقاندا 47 داۋىس دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگىن قۇرامايتىنى تۇسىنىكتى.

ەۋروپالىق وداقتىڭ بۇرىنعى كوميسسارى فرانس تيممەرمانس باسقاراتىن «سولشىل اليانس» پارلامەنتتە 25 ورىن يەلەنىپ, سايلاۋدا ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. ايتسە دە, گ.ۋيلدەرس پەن اتالعان پارتياسىنىڭ جۇلدىزى قارسى. سايلاۋعا دەيىن-اق سولشىلدار «ازاتتىق پارتياسىمەن» كەلىسىمگە مۇلدەم كەلمەيتىنىن مالىمدەگەن. سونداي-اق نيدەرلاند دەموكراتياسى مەن زاڭ ۇستەمدىگىن قورعاۋدى جالعاستىرا بەرەتىنىن, ونى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا كۇرەسەتىنىن حابارلادى. سولشىلدار شىققان تەگىنە قاراماستان ەلدىڭ بۇكىل تۇرعىنىن تەڭ دەپ ەسەپتەيدى.

ەندى گ.ۋيلدەرستىڭ جالعىز مۇمكىندىگى قالىپ وتىر. سايلاۋدا پيتەر ومزيگت باسقاراتىن جاڭادان قۇرىلعان «جاڭا الەۋمەتتىك كەلىسىم» پارتياسى 20 مانداتپەن ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتاعان. دەمەك, كواليتسيا قۇرۋعا ابدەن بولادى. پ.ومزيگت ساياسي دودا الدىندا گ.ۋيلدەرسپەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستە­مەي­تىنىن جەتكىزگەن. الايدا داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى شىققاننان سوڭ, كەلىسس­وز­دەرگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.

ساياساتتانۋشى توم ۆان دەر مەەردىڭ پايىمداۋىنشا, نيدەرلاند ۇلكەن وزگەرىستىڭ الدىندا وتىر. ول گ.ۋيلدەرستىڭ جەڭىسىن ءۇش ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ كورسەت­كەنىن العا تارتادى. بىرىنشىدەن, تسەنتريستىك باعىتتاعى ۇكىمەت 11 جىل بويى ەل باسقاردى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە سايلاۋشىلار ءبىر باعىتتى تاڭداۋعا كوشكەن.

«ەكىنشىدەن, كوشى-قون قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. وسى ماسەلەگە كەلگەندە حالىق PVV جاعىنا شىعىپ كەتتى. ۇشىنشىدەن, VVD جەتەكشىسى يەشيلگوز كواليتسيا سەرىكتەسى رەتىندە «ازاتتىق پارتياسىن» تاڭداعان. بۇعان دەيىن ەل حالقى ۇكىمەتتى باسقارا الاتىن, VVD-گە قاراعاندا اشىق پارتيا ىزدەپ جۇرگەن ەدى. ەندى, ولارعا مۇمكىندىك بەرىلگەندە, تۇرعىندار وڭاي قولداپ شىعا كەلدى», دەيدى ت.مەەر.

نيدەرلاندتاعى سايلاۋ ناتيجەسى باسقا پارتيالاردى عانا ەمەس, ەۋروپالىق وداقتى دا الاڭداتىپ وتىر. ويتكەنى «ازاتتىق پارتياسى» بۇعان دەيىن قارت قۇرلىقتان شىعۋدى قولدايتىنىن مالىمدەگەن. سون­داي-اق جەر-جاھاندى الاڭداتقان جاھان­دىق جىلىنۋعا قاتىستى كەرەعار پىكىر بىلدىرگەن-تۇعىن.

پارتيا سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا مۇنى انىق اڭعارتتى. «كليمات ءاردايىم وزگەرىپ وتىرادى. احۋال قيىنداسا, سوعان بەيىم­دەلەمىز. قاجەت بولسا, جاعالاۋعا بوگەت سالامىز. كومىرقىشقىل گازى شىعا­رىلىمىن ازايتۋعا قاتىستى داۋ-دامايدى توقتاتۋ قاجەت», دەگەن سىڭايداعى پىكىر ءبىلدىردى.

سونداي-اق PVV ەلدەگى قورشاعان ورتاعا قاتىستى «كليمات تۋرالى» زاڭنىڭ كۇشىن جويۋدى كوزدەيدى. پاريج كەلىسىمىنەن دە باس تارتقىسى كەلەدى. «كليمات تۋرالى زاڭ, [جاھاندىق] كليماتتىق كەلىسىم جانە باسقا دا كليماتتىق شارالار جوق­قا شى­عارىلادى», دەلىنگەن پارتيا ماني­فەستىندە.

بۇدان بولەك, اتوم ەلەكتر ستانسالارىن كوپتەپ سالۋدى جاقتايدى. بىراق جەل ەنەرگياسى مەن اۋقىمدى كۇن پانەلدەرىنە قارسى. كومىر جانە گاز ەلەكتر ستانسالارىن اشىق قالدىرىپ, سولتۇستىك تەڭىزدە مۇناي مەن گاز ءوندىرۋدى كۇشەيتۋدى ماقسات ەتكەن.

بۇعان دەيىن نيدەرلاند ەۋروپالىق وداقتاعى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستى جاقتايتىن مەملەكەتتىڭ ءبىرى سانالاتىن. ەندى «ازاتتىق پارتياسى» بيلىككە كەلگەن سوڭ, اتالعان ەلدىڭ ۇستانىمى وزگە­رۋى بەك مۇمكىن. دەمەك, بريۋسسەلدەگى شە­نەۋنىكتەردى مازالايتىن تاعى ءبىر باس اۋرۋ­ى پايدا بولدى.

نەگىزى, قىزعالداقتى ەلدە ۇكىمەت جاساق­تاۋعا, كواليتسيا قۇرۋعا پارتيالارعا ءبىر ايعا مۇرسات بەرىلەدى. دەگەنمەن وسى مەرزىم ىشىندە شارۋا شەشىلەدى دەپ ايتۋ قيىن. ماسەلەن, سوڭعى رەت پارلامەنت سايلاۋىنان كەيىن مينيسترلەر كابينەتىن جاساقتاۋعا 299 كۇن كەتكەن-تۇعىن. ەندەشە, پارتيالار ءوزارا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, كىم قانداي لاۋازىم اتقاراتىنىن كەلىسەمىن دەگەنشە ءبىراز ۋاقىت وتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

نيدەرلاند – قازاقستاننىڭ ەۋرو­پاداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلى 10 قىركۇيەكتە ورنادى. قازىرگى تاڭدا ءوزارا تاۋار اينالىمى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەكونوميكالىق-ساۋدا بايلانىس 2021 جىلى 4,2 ملرد دوللاردى قۇراسا, 2022 جىلى 5,7 ملرد دوللارعا كوبەيدى. قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيا سالۋ جونىنەن نيدەرلاند كوش باستاپ تۇر. بۇگىنگە دەيىن قىزعالداقتى ەلدىڭ ورەندەرى ۇلى دالاعا 110 ميلليارد دوللاردان اسا قاراجات قۇيعان.