شەتەلدەردە مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ بار ما؟ الەم تاجىريبەسىندە مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭ جوبالارى مەن باسقا دا قۇجاتتاردى قاي تىلدە ازىرلەيدى؟ جالپى, قاي ەلدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى نەگىزگى زاڭدارىندا رەسمي تۇردە بەكىتىلگەن؟ كوپتى قىزىقتىرعان وسى سۇراقتارعا ناقتى مىسالدارمەن جاۋاپ بەرىپ كورسەك.
بىرىنشىدەن, شەت مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىندا زاڭ جوبالارى مەن باسقا دا قۇجاتتار تەك مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنەدى. ماسەلەن, گەرمانيادا, ۇلىبريتانيادا, اقش-تا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى ماسەلە جوق. مىسالى, گەرمانيا كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى نورما كورسەتىلمەگەن. بىراق بۇدان نەمىس ءتىلى ءوز مەملەكەتىنىڭ جالعىز رەسمي ءتىلى رەتىندەگى ءرولىن جوعالتقان ەمەس, ويتكەنى بۇل – ونسىز دا ايقىن ءارى داۋسىز قاعيدات. ونىڭ ۇستىنە 90-جىلدارى گەرمانياعا باسقا ەلدەردەن كوشىپ كەلگەن نەمىس وتباسىلارىنا قويىلعان تالاپتىڭ ءبىرى – نەمىس ءتىلىن ۇيرەنۋ ەدى. بۇل تالاپ اسىرەسە مەملەكەتتىك ورگاندارعا قىزمەتكە ورنالاسۋ كەزىندە مىندەتتى شارت رەتىندە قاراستىرىلادى. كەيىنگى كەزدە بۇل ەلگە ميگرانتتار اعىنىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى دەپۋتاتتار كونستيتۋتسياعا مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى نورمانى ەنگىزۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن. الايدا بۇرىنعى كانتسلەر انگەلا مەركەل نەمىس ءتىلى نەگىزگى زاڭدا مارتەبەنى قوسىمشا بەكىتۋدى قاجەت ەتپەيتىنىن ايتىپ, بۇل ۇسىنىستى قولدامادى.
ال فرانتسيا فرانتسۋز ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن قورعاۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى بايىپتى شارا قابىلداپ كەلەدى. كەيىنگى جارتى عاسىردا ەلدە اعىلشىن ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى ءتىل ساياساتىن زاڭنامالىق رەتتەۋ كۇشەيتىلدى. 1972 جىلدان باستاپ فرانتسۋز ءتىلىن بايىتۋ ماقساتىندا ارنايى ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. ۇيىم ايىنا ءبىر رەت جالپىعا بىردەي مىندەتتى قولدانۋ ءۇشىن جاڭا تەرميندەردىڭ ءتىزىمىن بەكىتەدى. فرانتسۋز ءتىلىن قورعاۋ تۋرالى ءبىرىنشى زاڭ 1975 جىلى قابىلدانعان, ال قازىر وسىنداي ەكىنشى زاڭ ىسكە قوسىلعان. فرانتسۋز ءتىلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامدار, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ جانە ازاماتتىقتى الۋدا مىندەتتى بولىپ سانالادى. ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرى حاتتامامەن رەسىمدەلىپ, رەسپۋبليكا پروكۋرورىنا جولدانادى. جىل سايىن ۇكىمەت پارلامەنتكە ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ قولدانىلۋى تۋرالى ەسەپ بەرەدى. فرانتسۋز ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ساقتاۋ ءۇشىن فرانتسۋز ءتىلى بويىنشا باس دەلەگاتسيا دا (DGLF) قۇرىلعان. جاقىندا فرانتسيانىڭ مادەنيەت ءمينيسترى ازاماتتاردى تاعى دا فرانتسۋز تىلىندە سويلەۋگە شاقىردى.
رەسەيدە ورىس ءتىلى فەدەراتسيا سۋبەكتىلەرىنىڭ تىلدەرىنە قاتىستى باسىم بولىپ تانىلادى. ورىس ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى مارتەبەسى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن (68-باپتىڭ 1-تارماعى), ال ونى قولدانۋ ەرەجەلەرى «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» فەدەرالدىق زاڭدا بەلگىلەنگەن. فەدەراتسيا سۋبەكتىلەرىندە رەسپۋبليكالاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىن وقىتۋ مەن ۇيرەتۋدە ورىس تىلىنە زيان كەلتىرىلمەۋى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلگەن («رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ءبىلىم تۋرالى» فەدەرالدىق زاڭنىڭ 14-بابى). سونىمەن قاتار ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قولدانۋ كەزىندە قازىرگى ورىس ادەبي ءتىلىنىڭ نورمالارى مەن ورىس ءتىلىنىڭ ەملە جانە تىنىس بەلگىلەرىنىڭ ەرەجەلەرىن ساقتاۋ تالاپ ەتىلەدى. وسىعان قاراماستان رەسەيلىك عالىمدار ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالاعان كونستيتۋتسيا مەن زاڭنىڭ 15 جىلدان اسا ۋاقىت بويى ءوز نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەنى تۋرالى ايتىپ كەلەدى.
رەسەيدە ورىس ءتىلى باسىم تۇردە قولداناتىنىنا قاراماستان, زەرتتەۋشىلەر زاڭنامادا مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ەرەجەلەردى بۇزۋشىلارعا قارسى سانكتسيالاردىڭ جوقتىعىن, باقىلاۋ ورگاندارى, ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرى مەن ىسكە اسىرۋ تەتىگى انىقتالماعانىن اتاپ ءوتتى.
ارميان ءتىلى ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بولىپ جاريالاندى (كونستيتۋتسياسىنىڭ 20-بابى). ۇلتتىق جينالىستىڭ دەپۋتاتتارى, سۋديالار, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى ارميان ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتى. كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتار ارميان ءتىلىن بىلەتىندىگىن راستايتىن قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن نەمەسە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەرگەن انىقتامانى ۇسىنۋى قاجەت.
گرۋزيا دا گرۋزين ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالادى (كونستيتۋتسياسىنىڭ 8-بابى), سوت ءىسى تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى, ال سوت ءىسى جۇرگىزىلەتىن ءتىلدى بىلمەيتىن ادام اۋدارماشىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. حالىق مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن ايماقتاردا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى (كونستيتۋتسياسىنىڭ 85-بابىنىڭ 2-تارماعى).
لاتۆيادا باسقا ۇلتتىڭ ادامدارى مەملەكەتتىك تىلدە ەمتيحان تاپسىرۋ ارقىلى ازاماتتىق قابىلداۋدان ءوتۋى كەرەك. باس تارتقان جاعدايدا مۇنداي ادامدار, مىسالى, داۋىس بەرۋ جانە باسقا قۇقىقتاردى يەلەنە المايدى. 2012 جىلى كونستيتۋتسياعا ورىس تىلىنە ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكەن, بىراق حالىقتىڭ 75 پايىزى بۇل وزگەرىسكە قارسى داۋىس بەردى. 2019 جىلى 1 قىركۇيەكتە «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, ەلدىڭ باستى قۇجاتىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قورعاۋ باسىمدىق رەتىندە قالدىرىلدى.
ەستونيا رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 6-بابىندا ەستون ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالادى. وزگە ۇلت وكىلدەرى ازاماتتىق قابىلداۋ ءۇشىن ەستون ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتى. ەستون ءتىلىنىڭ قولدانىلۋىن مەملەكەتتىك قاداعالاۋدى ارنايى ورگان جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, سونداي-اق مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى, نوتاريۋستار, سوت ورىنداۋشىلار, اۋدارماشىلار ەستون ءتىلىن بىلۋگە جانە پايدالانۋعا مىندەتتى.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا 2023 جىلى 17 شىلدەدە «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. وعان سايكەس, مەملەكەتتىك ءتىل مىندەتتى تۇردە كەلەسى سالالاردا قولدانۋعا جاتادى: مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, بارلىق مەنشىك نىسانىنداعى كاسىپورىنداردىڭ, مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىندە; سوت وندىرىسىندە, قارۋلى كۇشتەرى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا; نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋدە, ءىس جۇرگىزۋدە جانە قۇجات اينالىمىن جۇرگىزۋدە; تاۋارلار مەن قىزمەتتەر تۋرالى اقپاراتتا; نوتارياتتىق قىزمەتتە; ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت, تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ, باق, كىتاپ شىعارۋ, كومپيۋتەرلىك باعدارلامالار مەن ۆەب-سايتتاردىڭ پايدالانۋشى ينتەرفەيستەرى, بۇقارالىق ءىس-شارالار, جارناما, كولىك, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا, ت.ب.
قازاقستاننان ايىرماشىلىعى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا «مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات تۇپنۇسقا بولىپ سانالادى», ياعني قىرعىز جانە ورىس تىلىندەگى ماتىندەردىڭ سايكەسسىزدىگى انىقتالعان كەزدە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنىڭ قىرعىز تىلىندەگى ءماتىنى نەگىزگە الىنادى.
تۇرىكمەنستاندا تۇرىكمەن ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جاريالانۋىمەن ءتىل ساياساتىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, تەك زاڭ ءتىلى ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل ءبىلىم سالاسى تۇرىكمەن تىلىنە تولىعىمەن اۋدارىلدى.
وزبەكستاندا 1995 جىلدان باستاپ وزبەك ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ بەلگىلەندى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر عانا ەمەس, سونداي-اق قىزمەتىنىڭ سيپاتى بويىنشا حالىققا قىزمەت كورسەتۋمەن بايلانىستى ادامدار ءۇشىن وزبەك ءتىلىن ءبىلۋ – مىندەتتى تالاپ. مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ ورگاندارىندا بارلىق ۇيىمداستىرۋشىلىق, ساياسي, عىلىمي, قوعامدىق جينالىستار, وتىرىستار, ماجىلىستەر تەك وزبەك تىلىندە وتكىزىلەدى جانە ىلەسپە اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
تاجىكستاندا كونستيتۋتسياسىنىڭ 2-بابىندا تاجىك ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ بەلگىلەنىپ, «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭىندا ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, عىلىمي جانە مادەني ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتى دەپ تانىلعان; زاڭنامالار مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنەدى جانە قابىلدانادى, ال زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايلاردا باسقا تىلدەرگە اۋدارىلادى (كونستيتۋتسياسىنىڭ 6-بابى).
فرانتسيادا 1995 جىلدان باستاپ تۋبون زاڭىنىڭ ەرەجەلەرىن ساقتاماعانى ءۇشىن ايىپپۇل ەنگىزىلگەن. بۇل رەتتە ءتىل زاڭناماسىن بۇزۋ تۋرالى حاتتامالاردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ۋاكىلەتتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جاساي الادى. وسىلايشا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا شەت تىلىندەگى ماتەريالداردى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارماي تاراتۋ 750 ەۋرو كولەمىندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوققان. 2006 جىلى امەريكالىق «Gems» كومپانياسىنا فرانتسۋز قىزمەتكەرلەرىنە فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلماعان قۇجاتتارى ءۇشىن 570 مىڭ ەۋرو تولەۋگە مىندەتتەدى. «Nextiraone» جانە «Europ Assistance» ۇقساس بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن ايىپپۇل تولەگەن.
1997 جىلى ارمەنيانىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسى 1892-1896 باپتارمەن تولىقتىرىلدى, وندا ارميان ءتىلىن ۇيرەتۋدى نەمەسە وقىتۋدى, ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى, بەلگىلەردى, بلانكىلەردى, مورلەردى, شتامپتاردى, پلومبالاردى, حالىقارالىق پوشتا كونۆەرتتەرىن جانە جارنامانى ارميان تىلىندە رەسىمدەمەۋ, وزگە تىلدەگى سوزدەردىڭ ىلەسپە اۋدارماسىن قامتاماسىز ەتپەۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن; حالىقارالىق ۇيىمداردا ارمەنيا اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ادامداردىڭ وزگە تىلىندە ەمەس, رەسمي سوزدەرى; قىزمەتتىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردىڭ ارميان ءتىلىن بىلمەۋى دە ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىككە كەلتىرەدى. 2018 جىلدىڭ وزىندە ارمەنيا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن سانكتسيالاردى كۇشەيتۋ ماسەلەسىن تاعى دا كوتەرگەن ەدى.
ەستونيادا ءتىل ينسپەكتسياسى جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە تەستىلەۋ جۇرگىزىپ, اكىمشىلىك شارالار قولدانادى, ال ۇيىمداردىڭ باسشىلىعى ونى جەتكىلىكتى تۇردە بىلمەيتىن قىزمەتكەرلەردى جۇمىستان شىعارادى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەنى ءۇشىن ايىپپۇل 70 ەۋرونى قۇرايدى.
لاتۆيادا مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتكىلىكسىز بىلمەگەنى نەمەسە قولدانباعانى ءۇشىن 50-دەن 400 دوللارعا دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. لاتىش ءتىلىن جەتكىلىكسىز مەڭگەرگەنى ءۇشىن داۋگاۆپيلس قالاسىنىڭ مەرىنەن دە ايىپپۇل ءوندىرىلىپ, وعان ءتىلدى ۇيرەنۋگە 6 اي ۋاقىت بەرىلگەن بولاتىن.
سارا يدرىشەۆا,
م.نارىكباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى