ەل نەسىبەسى – اۋىلدا

ولاردىڭ قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلى­عى تەحنيكالارىن ليزينگكە بەرۋ, اگرارلىق سەكتوردى مونوپوليادان ارىلتۋ, سۋ ۇنەمدەيتىن ءتيىمدى تەحنولوگيالار ەنگىزۋ, سۋعارىلاتىن ايماقتار كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسى بار. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جاقىن ارادا سۋعارىلاتىن ايماق كولەمى ەكى ەسە كوبەيىپ, جالپى اۋماعى 2,2 ملن گەكتارعا جەتكىزىلمەك. 3,5 مىڭ شاقىرىم سۋارۋ كانالىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, 25 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ, 16 قازىرگى سۋ قويماسىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ دە – ىرگەلى مىندەت. سۋ قويمالارىنىڭ سالىنۋى جانە قايتا جاڭعىرۋى 4 تەكشە مەتر شاقىرىم سۋدى قوسىمشا جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«ۇلكەن قالالارعا قاراعاندا اۋىلدىق جەردە تۇرۋدىڭ جانە جۇمىس ىستەۋدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اگرارلىق سەكتوردى قايتا جاڭعىرتامىز. فەرمەرلەر ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ جاڭا قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى. مەملەكەت اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە قاتىستى اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرادى. كووپەراتيۆتەر ءونىمدى ەگىستىكتەن الىپ دۇكەن سورەلەرىنە اپاراتىن تىكەلەي جەتكىزۋشى بولادى. ءتيىمسىز دەلدالداردان ارىلۋعا ءتيىسپىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ دەرەگى بويىنشا ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەر سانىنىڭ ءوسۋى بايقالادى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ولاردىڭ سانى 3284 بىرلىككە جەتكەن. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 137-گە كوپ. كوو­پەراتيۆتەردىڭ باسىم بولىگى تۇركىستان (794), جامبىل (363) جانە باتىس قازاقستان وبلىس­تارىندا (270) ورنالاسقان. كووپەراتيۆتەردە ەڭبەك ەتەتىن ادام سانى – 7,3 مىڭ جانە ءبىر جىل ىشىندە ولاردىڭ سانى 2 پا­يىزعا ازايىپتى. بىلتىر كوو­­پەراتيۆتەر 27,6 مىڭ توننا بيداي, 8,8 مىڭ توننا جۇگەرى, 14,6 مىڭ توننا ارپا, 26,4 مىڭ توننا جەمدىك داقىل, 110 توننا بال جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساتتى.

«اۋىل» پارتياسى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى تولەۋتاي راحىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كووپەراتيۆ جوباسىن جەتىلدىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ – كەزەك كۇتتىر­مەيتىن جۇمىس.

«بۇۇ-عا مۇشە 196 ەلدىڭ 175-ءى كوو­پەراتيۆتەر حالىقارا­لىق وداعىنا كىرەدى. بىراق سول وداقتىڭ ىشىندە ءبىز جوقپىز. سوندىقتان كووپەراتيۆ قۇرۋدى حالىقارالىق تاجىريبە دەپ ايتساق بولادى. بۇل جولمەن دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر قاتارىن­دا اقش, جاپونيا, گەرمانيا, فرانتسيا, شۆەتسيا, دانيا, يزرايل, قىتاي بار. كورشىلەس قىرعىزستان مەن وزبەكستان دا وسى تاجىريبەگە قاتتى كوڭىل ءبولىپ جاتىر. وكىنىش­كە قاراي, بىزدە بۇل جاعداي اڭگى­مەدەن ءارى قاراي جىلجىپ جاتقان جوق. ەندى وسى ماسەلەگە پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە دەن قويىپ وتىرعانى قۋانتادى. ءۇش اۋماقتى الىپ, ءۇش قاناتقاقتى جوبانى ىسكە اسىرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا جاقسىلاپ جەتكىزدى. حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ كووپەراتسيا جولىمەن ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت تاپسىرما بەرۋىن بەرەدى, بىراق ونى بەر جاقتاعى شەنەۋنىكتەردىڭ قالاي ىسكە اسىراتىنى, باسقا ماسەلە», دەيدى ت.راحىمبەكوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە كووپەراتسيا مۇلدە دامىماي وتىر دەۋگە بولمايدى. اقمولا, جامبىل, اقتوبە وبلىستارىندا ءارتۇرلى فورمادا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بىراق بۇل شارۋاعا ەشكىم كەشەندى تۇردە كىرىسپەي وتىر. كىرىسۋدى تەجەپ تۇرعان بىرنەشە تۇيتكىلدى سانامالادى. 

«ەڭ ءبىرىنشى پروبلەما – وتكىزۋ پروبلەماسى. فەرمەر ءوز ءونىمىن لايىقتى ساۋدالاپ, پايدا تابا الماي وتىر. ساتقان كۇندە دە ادىلەتتى باعامەن ساتىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان ولاردىڭ تابىسى تومەن. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ دا جاعدايى وسىنداي. زاڭدى تۇلعالار, ياعني اكتسيونەرلىك قوعامدار, جشس-لار, وندىرىستىك كووپەراتيۆتەردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. كووپەراتيۆ ءبىرىنشى كەزەكتە وسى وتكىزۋ پروبلەماسىن شەشەر ەدى. ايتپەسە, وندىرگەن ءونىمىن ءار فەرمەر جەكە ءجۇرىپ, قايدا بارىپ ساتادى؟ كابينەتتە وتىرعان شەنەۋنىكتەر «بازارعا بارىپ ساتسىن, سول جەردەن ورىن بەرەمىز» دەيدى. فەرمەر تاڭنان كەشكە دەيىن بازاردا تۇرسا, اۋىلداعى مالىن كىم باعادى, ەگىستىگىنە كىم قارايدى؟ سويتسەم ولار «ايەلى مەن بالاسى بارسىن» دەيدى. جارايدى, ءسويتسىن. بىراق ول اۋىل قالادان 5-6 شاقىرىم جەردە تۇرسا جاقسى. ال اۋدان ورتالىعىنان 200-300 شاقىرىم شالعاي ورنالاسقان بولسا شە؟! كۇندەلىكتى ەكى شەلەك ءسۇتى مەن ەكى قاپ كارتوبىن اۆتوبۋسپەن تاسيتىن بولسا, ءسۇتتىڭ باعاسى ءوسىپ كەتەدى عوي. سوندىقتان بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى تا­ۋار وندىرۋشىلەرىن ءبىر جەرگە جيناپ, ونىمدەردى باستاپقى قايتا وڭدەۋدەن (سالقىنداتۋ, تازالاۋ, جۋ) وتكىزىپ, سول جەردەن ۇلكەن كولىكپەن ساتۋ ورنىنا الىپ كەتۋدى ۇيىمداستىرۋ كەرەك. تاۋار ءوندىرۋ ءۇشىن جانار-جاعارماي, تۇقىم, تىڭايتقىش, تەحنيكا كەرەك بولادى. سونىڭ ءبارىن اۋىل تۇرعىندارىنا اكەلىپ بەرەتىن كىم بار؟ ونداي جۇيە جوق بىزدە. قاتارداعى كاسىپ­كەرلەر ەڭ ءبىرىنشى پايداسىن ويلايدى. ال مىنا كووپەراتيۆ دەگەنىمىز – كوممەرتسيالىق ەمەس جۇيە. ولار پايدا قۋمايدى, تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تالا­بىن ورىنداۋعا تىرىسادى. ياعني قاجەتتى كەرەك-جاراقتى ادى­لەتتى باعامەن اكەلەدى. فەر­مەردىڭ وزىنە جانە ونىمگە قىز­مەت كورسەتىلۋگە ءتيىس. شارۋا قوجا­لى­عىندا 50-60 سيىر بار, قوسالقى شارۋاشىلىقتا 5-6 سيىر بار دەلىك, سولارعا ۆەتەرينا­ريا قىزمەتى كورسەتىلۋى كەرەك. ەگىس­تىكتەگى ونىمدەردى قورعاۋ جۇمى­سىن كىم جاسايدى؟ بىلىكتى, ءبىلىمدى اگرونوم بار ما؟ 5-6 گەكتار جەردى جىرتۋ ءۇشىن دەربەس تراكتور ۇستامايدى عوي. ارينە, مۇنىڭ ءبارىن كووپەراتيۆ ۇيىمداستىرا الار ەدى», دەيدى ول.

ايتۋىنشا, شارۋالارعا ءبىلىم ۇيرەتۋ, كونسۋلتاتسيا بەرۋ فۋنك­تسياسىن دا كووپەراتيۆ ات­قارسا يگى.

«مەملەكەتتىك قولداۋ, ارزان­داتىلعان سۋبسيديا مەن كرەديت تە وسى كووپەراتيۆتەر ارقىلى ۇسىنىلۋعا ءتيىس. شەنەۋنىكتەر ەرەجە بار, فەرمەر قۇجات جيناپ, اۋدانعا بارسىن دەيدى. تاعى دا ايتامىز, ول كابينەت ارالاپ, قۇجات جيناپ جۇرگەندە كاسىبى قاراۋسىز قالادى. ونى ەشكىم ەسكەرىپ جاتقان جوق. مەنىڭشە, مەملەكەتتىك قولداۋ فەرمەردىڭ ۇيىنە دەيىن, فەرمەردىڭ قوراسىنا دەيىن بارۋى كەرەك. ونى اپارىپ بەرەتىن – كووپەراتيۆ. ەگەر وسىنىڭ ءبارى رەتىمەن ورىندالسا, وندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسى كەم دەگەندە 3-4 ەسە ارتۋشى ەدى. سايكەسىنشە, ونىمدىلىك وسەدى. ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز باياعى كولحوز سەكىلدى وندىرىستىك كووپەراتيۆ ەمەس, سەرۆيستىك كووپەراتيۆ. بۇل جەردە دە تا­ۋار وندىرۋشىلەردىڭ دەڭگەيىنە قاراي, كووپەراتيۆتىڭ ءوزى ەڭ از دەگەندە ءۇش تۇرگە بولىنگەنى ءجون. بىرەۋى – ءار اۋىلدىق وكرۋگتە (قازاقستاندا ەكى مىڭنان اسا وكرۋگ بار) ءبىر-ءبىر كووپەراتيۆ قوسالقى شارۋاشىلىقتار ءۇشىن قۇرىلۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, مايدا شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن اۋداندىق كووپەراتيۆ  كەرەك. 166 اۋدان بار بولسا, 166 كووپەراتيۆ قاجەت دەگەن ءسوز. ۇشىنشىدەن, ءىرى شارۋا قوجالىقتارى, زاڭدى تۇلعالارعا بولەك كووپەراتيۆ قىزمەت كورسەتسىن. بۇلارعا ارناپ 17 وبلىستا 17 كووپەراتيۆ قۇرىلسىن. سوندا ەل بويىنشا ەڭ از دەگەندە ەكى جارىم مىڭداي كووپەراتيۆ قاجەت ەكەن. سويتسەك عانا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىسى العا باسادى», دەيدى.

پرەزيدەنت سايلاۋالدى باع­دار­لاماسىندا شارۋالارعا سۋ جەتكىزۋ ماسەلەسىن دە كوتەر­گەن. ۇكىمەت ەسەبىنشە, قازىر فەرمەر­لەردىڭ جەرىنە سۋدىڭ 60 پا­يىزى عانا جەتىپ وتىر. ينفرا­قۇ­رىلىمنىڭ جوقتىعى سۋارۋ ما­سەلەسىنە وراسان تەجەۋ جاساي­دى. وسى بەتىمەن كەتە بەرسە, 2040 جىلعا تامان ەلدەگى سۋ تاپشى­لىعى 15 ملرد تەكشە مەترگە جەتپەك.

ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكولو­گيا­لىق ورتالىعىنىڭ مالىم­دەۋىن­شە, ورتالىق ازيانىڭ كوپ بولىگى ىلعالدىڭ جەتىسپەي­تىن ايما­عىندا ورنالاسقان. سون­دىق­تان بۇل ولكەدە, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا اۋىل شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ سۋارمالى ەگىنشىلىك ارقىلى عانا مۇمكىن بولماق. قازىر سۋارىلاتىن اۋماق كولەمى – 2,2 ملن گەكتار. بۇل – بارلىق وڭدەلەتىن جەردىڭ 7,6 پايىزى. ارينە, كورسەتكىش كوڭىل كونشىتپەيدى. كەرىسىنشە, كورشىلەرىمىزدىڭ احۋالى ءبىرشاما تاۋىرلەۋ ەكەن. وزبەكستاندا بۇل كورسەتكىش – 96, تۇرىكمەنستاندا – 90, قىر­عىزستاندا – 75, ال تاجىك­ستان­دا 73 پايىزدى قۇراي­دى. كلي­ماتتىڭ جىل سايىن قۇر­عاپ, سۋ رەسۋرستارى تاپشى­لىعى­نىڭ ۇلعايا بەرۋى ازىق-تۇ­لىك قاۋىپ­سىزدىگىنە, حالىقتى جۇمىس­پەن قامتۋعا جانە كەدەي­لىكتى ازاي­تۋعا ۇلكەن قاتەر توندىرەدى.

«وزگەرىپ جاتقان كليماتقا بەيىمدەلۋ ءۇشىن قازاقستان جاڭا يرريگاتسيالىق جۇيە مەن تەحنولوگيانى دامىتۋى كەرەك. پرو­ب­لەمالاردى شەشۋ ءۇشىن يرري­گاتسيالىق ينفراقۇرىلىم مەن جابدىقتاردى مودەرنيزاتسيالاۋ, سۋ جانە جەر ساپاسى ەسەبىن جۇر­گىزۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇ­رى­لىمىن وڭتايلاندىرۋ وتە ما­ڭىزدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قار­جىلاندىرۋىمەن ءبىز تۇركى­س­تان وبلىسىندا 19 تىك درەناج­دى ۇڭعىمانى قالپىنا كەلتىر­دىك جانە سۋمەن جابدىقتايتىن اۆتوماتتى جۇيەنى, ارنايى ەسەپتەۋ قۇرىلعىلارىن ورناتتىق. بۇل جۇيە كەلىپ تۇسەتىن جەراستى سۋلارى مەن جاۋىن-شاشىن­نىڭ مولشەرىن ەسەپتەيدى جانە ەگىس­تىك القاپقا تۇسەتىن سۋدىڭ مول­شەرىن انىقتايدى. وسىلايشا, سۋدى ۇنەمدەۋگە بولادى», دەيدى ورتا­لىقتىڭ باس ەكونوميسى فيرۋز يبروحيموۆ.

قازاق سۋ شارۋاشىلى­عى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, ءبىر گەكتار جەردى كۇتىپ-باپتاۋ ءۇشىن 800 مىڭ تەڭگەدەن اسا قارجى قاجەت بولادى.

«كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جانە انتروپوگەندىك اسەرگە بايلا­نىستى سۋ رەسۋرستارى ۇنەمى ازايا­دى. الداعى ۋاقىتتا جام­بىل وب­لى­سىنداعىداي سۋ رەسۋرس­تارى­مەن قامتاماسىز ەتۋدەگى وسىن­داي كۇردەلى جىلدار ءجيى قايتا­لانادى. بۇدان شىعۋدىڭ بىر­دەن-ءبىر جولى – سۋدى ۇنەم­دەيتىن سۋارۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ», دەيدى ينستيتۋت باسشى­سىنىڭ ورىنباسارى تۇرسىن يبراەۆ.

مەملەكەت باسشىسى اگرو­سەك­تورعا ۇلكەن ءمان بەرەدى. الداعى ءۇش جىلداعى مىندەت – اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسىن 70 پايىزعا جەتكىزۋ. جاقىن جىلداردا 115 سۋ-تاۋارلى فەرماسى, 15 ءىرى قۇس فابريكاسى سالىنباق. ودان بولەك, الداعى بەس جىلدا جالپى سوماسى 2,7 ترلن تەڭگە بولاتىن 900-گە جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبا قولعا الىنادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.