تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى – كەيىنگى كۇندەرى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپتىڭ ءبىرى. بۇل دەرتپەن دەر كەزىندە كۇرەسپەسە, كەلەڭسىز وقيعالار تىزبەگى كۇن ساناپ كوبەيە بەرەتىنىن العا ۇستاعان ساراپشىلار بۇل باعىتتا ناقتى مەحانيزمدەر قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قولداۋىمەن, قازاقستانداعى حالىق سالاسىنداعى بۇۇ قورى (يۋنفپا) ۇيىمداستىرعان ەكى كۇندىك سەميناردا وسى ماسەلەلەر كەڭىنەن سارالاندى.
الماتىعا ارنايى كەلگەن حالىقارالىق ساراپشىلار مەن وتاندىق ماماندار «گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا ءتيىمدى ۆەدومستۆوارالىق جاۋاپ بەرۋدى قالاي قامتاماسىز ەتۋگە بولادى؟», «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ جۇيەسى اياسىندا زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن باعدارلامالارى قانداي؟», «زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ باعدارلامالارىنىڭ وزىق تاجىريبەسى نەنى كورسەتەدى؟» دەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ ىزدەدى.
يۋنفپا-نىڭ قازاقستان بويىنشا وكىلى ءارى قىرعىزستان مەن تۇرىكمەنستانداعى ەلدىك ديرەكتورى رونني ليندستروم اسىرەسە, كەيىنگى جىلداردىڭ بەدەرىندە بۇل ماسەلە تەك ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, كوپتەگەن ەلدە شيەلەنىسىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنشە, وتباسىندا ويران سالعان اكەلەردى قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك ساناتقا جىكتەۋگە بولمايدى. مۇنداي قادامعا باراتىنداردىڭ ىشىندە, اۋقاتتى ادامدار دا, الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتار دا, ءتىپتى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مەن اسا تانىمال تۇلعالار دا بار.
ء«بىز ماسەلەنىڭ وزىمەن ەمەس, ونىڭ سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتەردىڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ ماڭىزدى. ءار ەلدىڭ بۇل سالاداعى وزىق ماماندارى ورتاق ماسەلەنى بىرلەسە شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ۇسىنىپ, ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزۋ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, الىمجەتتىككە الىپ باراتىن ءاربىر فاكتورعا توسقاۋىل قويۋ سىندى نەگىزگى مىندەتتەردى اتقارىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا يۋنفپا بۇۇ-نىڭ گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى جەتەكشى اگەنتتىگى رەتىندە اتالعان تەڭسىزدىكپەن كۇرەس جولىندا ماڭىزدى مىندەتتەرىن جالعاستىرۋدا», دەيدى ول.
پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, قۇقىق قورعاۋشى ايمان وماروۆا سەمينار قاتىسۋشىلارىنا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ لەبىزىن جەتكىزدى. ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى كەزەكتى سەمينار ماماندارعا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ قاعيداتتارىن جانە زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلارمەن جۇمىس ستاندارتتارىن قولدانۋ سالاسىنداعى بىلىمدەرىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. سونداي-اق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەر ءۇشىن قاۋىپسىز, ءتيىمدى جانە قاجەتتىلىكتەرىنە باعدارلانعان, وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق جاساعان ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە كەشەندى نەگىز قۇرۋعا باستى نازار اۋدارىلادى.
– گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەڭ تارالۋى تۋرالى دەرەكتەردى ەسكەرسەك, بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ وزەكتىلىگى وتە جوعارى. مۇنداي قيىندىقتى وتكەرگەن ادامداردى قورعاۋ شارالارى وتە ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز, بىراق زورلىق-زومبىلىقتىڭ بۇل تۇرىمەن كۇرەسۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىس زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلارعا دا قاتىستى بولۋى كەرەك. زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ باعدارلامالارى ولاردىڭ اگرەسسيۆتى مىنەز-قۇلقىن توقتاتۋ ارقىلى زورلىقتان امان قالعان ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيا مەن الدىن الۋ شارالارىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ سانالادى, – دەيدى ايمان وماروۆا.
ساراپشىلار, قازىرگى تولاسسىز اقپاراتتار اعىنى ماسەلەنىڭ ۋشىعۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىرعانىن دا اتاپ ءوتتى. سەبەبى, ءتۇرلى ارنالار مەن جەلىدەگى پاراقشالاردا زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ادام ايتسا نانعىسىز وقيعالار ءورىپ ءجۇر. بۇل ادام پسيحولوگياسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. «جاعا ۇستاتار جاڭالىقتار, قالىپتى جايعا اينالىپ كەتسە, باسقالاردىڭ دا سانا-سەزىمىن تۇمشالاپ, ەلىرۋىنە اسەر ەتەدى», دەيدى ماماندار.
– ەلىمىزدە ءاربىر ءۇشىنشى ايەل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولادى. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. مۇنىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە, حالىقارالىق اۋقىمدا كۇرەسۋىمىز قاجەت. بيىلعى شىلدەدەن باستاپ زاڭ قاتايتىلىپ, وزگەرىستەر ەندى. بۇرىن بۇل ءىس تەك ارىز بويىنشا قارالاتىن بولسا, قازىر ونىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ وتىر. كەز كەلگەن ازامات زورلىق-زومبىلىق جايلى ءتيىستى ورىندارعا حابارلاي الادى. دەگەنمەن تەك زاڭدى قاتايتۋ ارقىلى ماسەلە شەشىلمەيدى. ءبىز ءاربىر ءۇشىنشى اكەنى ۇستاپ تۇرمەگە جابا بەرسەك, بۇل ماسەلەدەن قۇتىلامىز با؟ البەتتە, جوق. ەڭ الدىمەن وتباسىلىق قۇندىلىقتار دەگەن دۇنيەنى العا ۇستاپ, ءتالىم-تاربيەنى جولعا قويۋىمىز قاجەت. بۇل ەڭ الدىمەن ادام قۇقىنىڭ بۇزىلۋى. ءبارى وسكەن ورتادان, وتباسىندا العان تاربيەدەن باستاۋ الادى. ءاربىر اتا-انا بالاسىنا ادامنىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىق ەكەنىن, جاقىنداردى قادىرلەۋ, قۇرمەتتەۋ قاجەتتىگىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسىرۋگە ءتيىس. قوعامدا توزۋشىلىك بولماۋى كەرەك ءارى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. تاعى ءبىر ماسەلە, بىزدە زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ستاتيستيكا جۇيەلى جولعا قويىلماعان. ءار مينيسترلىكتىڭ سايتىندا ءارتۇرلى, ياعني, بىرىزدىلىك جوق. وسى جايعا نازار اۋدارىپ, ورتاق دەرەكتەر قورىن قالىپتاستىرۋ دا ارتىقتىق ەتپەيدى, – دەيدى بۇۇ حالىق قونىستانۋ قورىنىڭ كەڭەسشىسى ساعادات ءسابيتوۆا.
سەمينار ناتيجەسىندە قاتىسۋشىلار زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلارمەن وزىق تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن وڭىرلىك پلاتفورما قۇرماق. ءىس-شارا بارىسىندا تاقىرىپقا قاتىستى وڭىرلەردەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءىس-قيمىلدارى ايقىندالدى.
الماتى