گازەتىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى نومىرىندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ ۆيزاسىز رەجىم كەلىسىمىن كۇشىنە ەنگەنىن حابارلاعان ەدىك. قوعامدا ءبىراز پىكىرتالاس تۋعىزعان ماسەلە جونىندە ءتۇرلى اڭگىمە ءالى باسىلار ەمەس. وسى ورايدا بىرقاتار ساراپشىمەن سويلەسىپ, قانداستاردىڭ دا پىكىرىن سۇراپ كوردىك.
ساياساتتانۋشى ءادىل كاۋكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىعى تىم تەرەڭدە. ەكونوميكانىڭ بۇكىل سالاسىن قامتىعان. مۇنى ءتىپتى تاۋار اينالىمى كورسەتكىشتەرىنەن دە كورۋگە بولادى. «Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قىتاي قازاقستانعا جالپى تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا جەتىنشى ورىندا (2022 جىلعا 1,4 ملرد دوللار).
«قىتاي – سىرتقى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ اراسىندا كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. اتالعان ەلدەن ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتىلىكتەردەن جوعارى تەحنولوگياعا دەيىنگى تاۋارلاردى عانا ساتىپ الىپ قويمايمىز. سونداي-اق قازاقستان ونىمدەرىنە دە سۇرانىس جوعارى. ماسەلەن, مۇناي, گازعا, پايدالى قازبالار, سونداي-اق ماي, ەت, سويا سەكىلدى ازىق-ت ۇلىككە قىزىعادى. قازاقستاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەردىڭ باستى ماقساتى – مىسالى, قىتايدىڭ الكوگول مەن سۋ نارىعىنا شىعۋ. ونىڭ ۇستىنە قىتاي تاراپى دا بۇعان كەتارى ەمەس. دەگەنمەن ازىرگە وتاندىق وندىرۋشىلەر مۇنىڭ ءتاسىلىن بىلمەي وتىر. سەبەبى ديزاينعا, قاپتاماعا جانە باسقا دا تالاپتار وتە كوپ», دەيدى ءا.كاۋكەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق ونىمدەرگە ەڭ الدىمەن ەكولوگيالىق تازا, ەرەكشە جانە تابيعي دامىنە بايلانىستى قىزىعادى. الايدا بۇكىل حالىق حابارسىز. قازاقستان ونىمدەرىن ەلىمىزگە قاتىسى بارلارى عانا بىلەدى. سالانىڭ الەۋەتى جوعارى.
«الماتى ماڭىندا ءىرى مۋلتيبرەندتى اۆتوموبيل زاۋىتى ورنالاسقان. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە تاعى ءبىر زاۋىت جۇمىس ىستەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كوپتەگەن بىرلەسكەن ءوندىرىس بار. قازاقستان قىتايمەن يادرولىق ونەركاسىپتە تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان. وتانداستارىمىزدىڭ قىتاي اۋماعىنا وڭاي بارۋى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى ساياحاتتاۋ, ەمدەلۋ جانە وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق قىتاي ستۋدەنتتەرىمىزدى قىزىقتىرادى. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر قىتاي زاۋىتتارى مەن كورمەلەرىن ارالاي الادى. ەندى ءبىز قىتايلىق يننوۆاتسيالار مەن وزىق عىلىمي جاڭالىققا جىلدام قول جەتكىزە الامىز. قازىر قىتاي ەلەكتروموبيلدەرىمەن تانىمال, ولاردىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىندا كوپتەگەن نوۋ-حاۋى بار», دەيدى ءا.كاۋكەنوۆ.
نەگىزى, قازاقستان قىتاي ازاماتتارىنا 2017 جىلى 72 ساعاتقا ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزگەن بولاتىن. بۇل جولى قىتاي تاراپى قازاق حالقىنا جوعارى سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە مۇنداي مۇمكىندىككە يە جالعىز ەل ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
«ۆيزاسىز رەجىمگە قول جەتكىزۋ وتە قيىن. قىتاي تاراپى بارلىق ۇدەرىستى رەتتەدى. سوندىقتان مامىر ايىندا كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن اۋقىمدى جۇمىس ىستەلدى. شەكارالىق پۋنكتتەرىندە قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى وسىنىڭ ءبارى قالاي ءوتۋى كەرەكتىگى تۋرالى كەلىسىمدەر ەنگىزىلىپ, ۇيلەستىرىلدى. وسىلايشا, بۇل كەلىسىم بولاشاقتا شەتەل ازاماتتارىن قابىلداۋىنا جانە ەسەپكە الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تولىق جۇمىسقا قوستى دەي الامىز. قىتايدىڭ وتە ۇلكەن مەملەكەت ەكەنىن ەسكەرسەك, التى ايدىڭ ىشىندە ءبارىن جەدەل رەتتەدىك. قازاقستان – قىتاي سەرىكتەستىگى جان-جاقتى, مۇندا حالىقتار دوستىعى عانا ەمەس, وڭىرلەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا نىعايا تۇسەدى. قىتايلىق ءتۋريزمنىڭ نەگىزگى اعىمى اقش, جاپونيا, ەۋروپا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى باتىس ەلدەرىنە باعىتتالعان. ازىرگە قازاقستان – قىتاي ازاماتتارى ءۇشىن باسىم تۋريستىك باعىت ەمەس. الايدا بۇل وزگەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى ءا.كاۋكەنوۆ.
مۇنداي ەركىندىك بارىنە بەرىلە بەرمەيدى. مىسالى, پاكىستان – ۇلكەن مەملەكەت. بىراق پاكىستاندىقتار ۆيزاسىز باراتىن ەلدەر ءتىزىمى وتە از, بۇل ءىس جۇزىندە بىرنەشە ارال. تاعى ءبىر الپاۋىت مەملەكەت ءۇندىستاندا دا وسىنداي جاعداي بار. بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىك پەن تاياۋ شىعىستاعى بىرقاتار مەملەكەتكە, كىشى ازيادان – تۇركيا, يران, شىعىس ازيا – قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, مالايزياعا وتانداستارىمىز ەركىن بارا الادى. وسىلايشا, قازاقستان تولقۇجاتىنىڭ قۋاتى ارتا ءتۇستى.
قىتاي اۋماعىنا قاراستى ءور التاي جەرىندە – ەرتىس وزەنى جاعاسىنداعى شىرىكشي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن قانداسىمىز, جازۋشى ءجادي شاكەن ۇلى ۆيزاسىز رەجىم كەلىسىمىنىڭ ەكونوميكالىق پايداسى مول ەكەنىن العا تارتادى. دەگەنمەن بۇل ماسەلەگە مۇقيات ءمان بەرگەن ءجون دەپ سانايدى.
«ۆيزاسىز رەجىم كوپتەگەن ەلدە بار. باستى باعىتى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى جولعا قويىلعان. اتاپ ايتقاندا, ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ونىڭ ءتيىمدى جاقتارى وتە كوپ. الايدا الپاۋىت ەل قىتاي تۋرالى ايتقاندا ونىڭ «بەيبىت جولمەن جاۋلاۋ» سىندى ىشكى ساياساتىن دا جوققا شىعارا المايمىز. ەندەشە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى «بارماق باستى, كوز قىستى», بالىق ۇندەس, باقا تىلدەس بولاتىن ساياسي ىمىرالىقتان, جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتان اۋلاق بولۋى كەرەك. وزگەنىڭ قاڭسىعى مەن تاڭسىعىنا بولا ەل مۇددەسىن ساتاتىن الاياقتاردان ساق بولعان ءجون. وزىڭە ءوزىڭ ساق بول, وزگەنى ۇرى دەمە دەگەن اتالى ءسوز وسىندايدا ايتىلادى», دەيدى ج.شاكەن ۇلى.
وسى ورايدا قانداسىمىز قىتايدان تىكەلەي قاۋىپ كۇتپەگەنىمەن, ءجىتى ارەكەت ەتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, شىعىستاعى كورشىمىز شەتەلدەن كەلگەندەردى مۇقيات قاداعالايدى.
«تاريحي كورشىمىز ءۇشىن العاندا جاۋلىق, جات كوزقاراس ەمەس, ىشكى ساقتىق بارىنشا ماڭىزدى. قىتاي شەتتەن بارعان ءار ەل ازاماتتارىنا ەرەكشە ساقتىقپەن قارايدى, باقىلاۋعا الادى. ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ءوزىنىڭ ىشكى قاتال ساياساتىن وزگەگە ايبار قىلادى. ءبىز دە كورشى رەتىندە تاتۋ بولا وتىرىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى, ىشكى قورعانىستى ەرەكشە ەسكەرۋىمىز كەرەك. شاعىن ەل قازاقستان تۋرالى ايتقاندا قىتايدىڭ ءبىر قالاسىنا دە جەتپەيمىز. سوناۋ داۋىرىندەگى تۇركى وعلاندارى دا شاعىن ەكەنىنە قاراماي باسقاعا پاتشالىق مەنمەندىكپەن, تەڭ تەرەزەلى كوزقاراسپەن قاراي ءبىلدى. ەشكىمگە ەلىن, جەرىن ساتپادى. كورشىلەر ولارمەن, ولار كورشىلەرمەن ساناستى. تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى دە الەم ەلدەرى الدىندا بيىك بولۋعا ءتيىس», دەيدى ج.شاكەن ۇلى.