وڭ-سولىمدى تانىپ قالعان بالا كۇنىم. بىردە اجەمە ەرىپ, اۋىلداعى تويعا باردىم. جادىراعان جاز. ۇلكەندەرگە دەپ ءۇي اۋلاسىنا التى قانات اق بوز ءۇي تىگىپتى. اجەم ەكەۋمىز سول ۇيگە كىردىك. توردە ءتىزىلىپ وتىرعان قاريالار ەل ىشىندەگى وتكەن-كەتكەن وقيعالاردى ايتىپ, اڭگىمەنى قىزدىرا ءتۇستى. سول قىزۋ اڭگىمەمەن ەت جەلىندى, شاي ءىشىلدى. اقساقالدار قىزىلكۇرەڭ قويۋ شايعا قانىپ العاننان كەيىن كۇلدىرگى اڭگىمە ايتىپ, ءبىر-ءبىرىن قاجاي باستادى.
سول كەزدە ەسىمسەيىت قارت ەسىك جاقتا وتىرعان جاقسىلىق اعاعا قاراپ, ء«اي, جاقسىلىق, جۇرت سەنى جىرشى دەپ ايتادى, بۇگىنگى تويدا, سول ونەرىڭدى كورسەتشى, كانە, شىرقاپ جىبەر», دەپ مانادان بەرى اق تەر, كوك تەر بولىپ, قوناقتارعا سۋ قۇيىپ, ەت تۋراپ, قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ىنىسىنە قولقا سالدى. ول كىسى بولسا, ء«يا, ءيا, ەسەكە ءبىر ءسوزىڭ عوي», دەپ مولداسوقىنىپ, مىعىم وتىرىپ الدى دا, ءبىر ۇزاق جىردى دومبىراسىز قوڭىر داۋىسىمەن باستاپ كەتتى. جازدىڭ تىمىق ءتۇنى. كيىز ءۇيدىڭ تۇندىگىنەن جۇلدىزدار جىمىڭدايدى. ىرگەدەن سامال جەل ساۋلايدى. مانادان بەرگى كۇبىر-كۇبىر اڭگىمە ساپ تىيىلعان. قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق ورناعان. جاقاڭنىڭ اۋەزدى داۋىسى وتىرعانداردى بىردەن تولقىنداي ءۇيىرىپ اكەتتى. داستاننىڭ ماقامى دا وزگەشە. ءبارى دە ايرانداي ۇيىپ قالعان. ءبىرازدان كەيىن جىر دا اياقتالىپ, جينالعاندار وعان قۇمارى قانباعانداي, ءالى دە ايتا تۇسسە دەگەندەي بولدى. سونى سەزدى مە, شايقىستان اقساقال جۇمساق داۋىسىمەن اقىرىن ءسوز باستادى: «بۇل اتاقتى نۇرحاننىڭ «قارعا» داستانى عوي. پاي, پاي نە دەگەن جىر, نە دەگەن تەڭەۋ؟ ءسوز دەگەن سارقىراپ اعىپ جاتقان بۇلاق سەكىلدى. جاقسىلىق ءىنىم جارادىڭ, جىرعا شولدەپ ءجۇر ەدىك, كوڭىلىمىزدى كوتەرىپ, قۇلاق قۇرىشىمىزدى قاندىردىڭ» دەپ, ءدان ريزا بولىپ, ىنىسىنە ءىلتيپاتىن جەتكىزدى. نۇرحان اقىننىڭ ەسىمىن بالا كۇنىمدە العاش وسىلاي ەستىدىم. سودان بەرى دە دوپتاي دوڭگەلەپ ءبىراز جىل ءوتتى. وسىنداعى ءسوز بولعان اتالارىمنىڭ ءبارى بۇل كۇندە جوق. نۇرحاننىڭ جىرىن توگىلتىپ ايتقان جاقسىلىق اعا دا و دۇنيەلىك بولعالى قاشان. بىراق مەنىڭ ەسىمدە سول كۇنگى توي, سونداعى عاجاپ كورىنىس, كەشە بولعان سەكىلدى كوكىرەگىمدە ءالى سايراپ تۇر.
قارت تورعايدىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحىن سول ولكەدە تۋعان تەكتى تۇلعالار جاساعانى بەلگىلى. ۋاق جۇمابايدان باستالعان تورعاي اقىندىق مەكتەبى – سەيداحمەت, ابىقاي, ەسەنجول, قۇباشا, كۇدەرى سەكىلدى ازۋىن ايعا بىلەگەن جىر جۇيرىكتەرىمەن جالعاسىن تاۋىپ, وتكەن عاسىردا ونى نۇرجان, احمەتقان, فايزوللا, الماعامبەت, ومار, ءسات, قۇتجان اقىندار ودان ءارى بيىككە كوتەردى. وسى مەكتەپتىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرحان احمەتبەكوۆ. ارقالى اقىن ون جاسىندا اكەدەن, ون ەكى جاسىندا شەشەدەن ايىرىلىپ, جەتىمدىكتىڭ قامىتىن موينىنا ەرتە كيدى. اۋىل مولداسىنان ساباق الىپ, حات تانىدى. بالا كۇنىنەن ءان سالىپ, كۇي شەرتتى. تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ, قيسسا-داستان ايتاتىن جىرشى اتاندى. ون ءۇش جاسىندا اقىندىعىمەن اتى شىقتى. نۇرحانعا اقىندىق اناسى ابىشتەن دارىعان دەيدى. ول كىسى قارا سوزگە شەبەر, ايتىستا ەشكىمنەن جەڭىلىپ كورمەگەن ازۋلى اقىن بولعان. كەزىندە تورعايعا باسىقارانىڭ قاناپياسى الىستان ات ارىتىپ كەلىپ, ءابىش قىزبەن ايتىسىپتى. ەگەر وسى ايتىستا ونى جەڭسەم, سوعان ۇيلەنەمىن دەگەن ءۇمىتى بولىپتى. بىراق ءسوز سايىسىندا اتاقتى اقىن ءابىش قىزدان جەڭىلگەنىن مويىنداپ, كەشىرىم سۇراپتى.
نۇرحان احمەتبەكوۆ قازاقتىڭ جازبا پوەزياسىن كلاسسيكالىق شىعىس ۇلگىسىمەن جازىلعان شۇرايلى شىعارمالارىمەن جاڭاشا بايىتقان اقىن. ونىڭ داستاندارىنداعى, ولەڭ-تولعاۋلارىنداعى ايشىقتى ورنەگى مەن قورعاسىنداي قۇيىلىپ تۇسكەن كوركەمدىگىنە تاڭعالاسىز. «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىسىنىڭ جەلىسىمەن ورگەن «قامارلى زامان», «البان جۇپار حانىم», سونداي-اق تاريحي وقيعالاردى بايانداعان «ەسىم سەرى», «قارعا» جانە 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باس ساردارىنىڭ ەرلىك جولىن تولعاعان «امانگەلدى» اتتى سۇيەكتى تۋىندىلارىنداعى وقيعانىڭ تارتىمدىلىعى, ءسوز سازدىلىعى, شەبەرلىگى, شىنايىلىعى وقىرماندى ءجىپسىز بايلاپ تاستايدى. اتالعان شىعارمالاردى جۇرتشىلىق ءالى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتادى. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قاھارىنان قورىقپاي, وتىزىنشى جىلدارداعى الاپات اشتىقتىڭ شىندىعىن «كۇلاندام» داستانى ارقىلى كوركەم باياندادى. بۇل تۋىندى العاش جازىلعاندا ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين سەكىلدى ادەبيەت الىپتارى وقىپ, جوعارى باعالاعان. بىراق سول كەزدەگى جاعدايعا بايلانىستى اتالعان تۋىندى ەلۋ جىلدان اسا قولجازبا كۇيىندە جاتىپ, 1987 جىلى عالىم ساپابەك ءاسىپتىڭ ۇسىنۋىمەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كوردى. ال كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ كوتەرىلىسىن قولداپ جازعان «جاساۋىل قىرعىنى» داستانىنىڭ ءجونى مۇلدە بولەك. ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىندا قۇربان بولعان قوس اسىل ەردىڭ ەرلىگىن جىرلاعانى ءۇشىن ءبىراز قۋعىن كورەدى. سودان قۇتىلۋ ءۇشىن داستاندى سول كەزدەگى يدەولوگياعا يكەمدەپ, قايتادان جازدى. بۇگىندە اقىننىڭ باسپا بەتىن كورگەن تۋىندىلارى عىلىمي اينالىمعا ەنگەن. ول تۋرالى بىرقاتار ادەبي, عىلىمي ەڭبەك جازىلدى. بەلگىلى قالامگەر, عالىم ساپابەك ءاسىپ ن.احمەتبەكوۆ شىعارماشىلىعىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
سونداي-اق نۇرحان اتامىز بالا كۇنىنەن ايتىسقا ءتۇسىپ, جەر تارپىعان تۇلپارداي تالاي اقىندى شاڭ قاپتىرعان. وتكەن عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى رەسپۋبليكالىق ايتىستاردا يسا بايزاقوۆ, مولداحمەت تىربيەۆ, ءسات ەسەنباەۆ سەكىلدى حالىق اقىندارىمەن ساحنادا ءسوز قاعىستىرىپ, «تورعايدىڭ توپجارعانى» اتاندى. 1958 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسىپ, سونداعى ۇلكەن تەاتر ساحناسىندا ماسكەۋلىكتەرگە جىردان شاشۋ شاشتى. ونىڭ سىرتىندا تالانتتى تۇلعا تۋعان ءوڭىرىنىڭ ونەرىن دامىتۋعا دا زور ۇلەس قوستى. 1936-1946 جىلدارى تورعايدا كولحوز-سوۆحوز تەاترىن ۇيىمداستىرىپ, سونىڭ العاشقى ديرەكتورى بولدى. ەلدەگى ونەرلى جانداردى توپتاستىرىپ, حالىققا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەڭلىك – كەبەك», «اقان سەرى – اقتوقتى», «مازاسىز مەيمان», «جالبىر» تاعى باسقا كۇردەلى قويىلىمداردى ساحنالاپ, سونىڭ نەگىزگى رولدەرىن ءوزى وينادى.
اقىننىڭ ۇرپاقتارى دا اتا داڭقىنا ساي بولعانىن ايتا كەتەيىك. تۇڭعىشى تۇڭعىشباي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا كەتىپ, سودان العان جاراقاتىنان ەلگە كەلىپ, قايتىس بولادى. اسكەري ۇشقىش بولعان. ەكىنشى ۇلى – مالىكزادا دا اكە جولىن قۋىپ, ونەرگە جاقىن بولىپ ءوستى. جاسىنان اقىندىعىمەن, دومبىراشىلىعىمەن, انشىلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. ءبىر وكىنىشتىسى, جاسىنداي جارقىراعان ابزال ازامات ومىردەن ەرتە وزدى. ءبىز وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا اقىننىڭ نەمەرەسى, استاناداعى ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى جوعارى كوللەدجىنىڭ پەداگوگيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عاينەش مالىكزاداقىزى احمەتبەكوۆامەن جولىعىپ, اتاسى مەن اكەسى تۋرالى ايتقان ەستەلىكتەرىنە قانىقتىق.
– اكەم 1970 جىلى 41 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. ول كىسىدەن سەگىز بالا بارمىز. قازىر ءبارىمىز دە ەرجەتىپ, ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ يەسىمىز. مارقۇم اكەم «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» جان ەدى. دومبىرامەن ءان سالىپ, كۇي تارتاتىن. ايتىسقا دا قاتىسقان. تۋعان ەلىندە ءتۇرلى قىزمەتتەردى اتقاردى. مەكتەپ ديرەكتورى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, سونداي-اق سول كەزدەگى قوستاناي وبلىستىق «كوممۋنيزم جولى» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولدى. اكەم دۇنيەدەن وزعاندا ۇلكەن اعام تويعانبول 10-سىنىپتى ەندى ءبىتىرىپ جاتقان ەدى. وسى اعام كىشكەنتاي كۇنىنەن نۇرحان اتامنىڭ باۋىرىندا ءوسىپ, سول كىسىنىڭ بالاسى اتانعان. سوندىقتان اعام اتام تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتى, ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەردى جاقسى بىلەدى. انامنان دا اتام تۋرالى كوپ اڭگىمە ەستىدىم. ماسەلەن, اتامنىڭ ارۋاقتى ادام ەكەنىن, ونىڭ ءپىرى بولعانىن, كەيدە دومبىراسىنىڭ وزىنەن-ءوزى كۇمبىرلەپ, كۇي وينايتىنىن ايتاتىن. كەيىن سەيىتباتتال ەسىمدى كىشى ءىنىم ەسەيىپ, اتامنىڭ اسپابىن قولىنا العاننان كەيىن دومبىرانىڭ وزىنەن-ءوزى داۋىس شىعارۋى ساپ تيىلدى. اتامنىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا سەيىتباتتال ءىنىم ەكەۋمىز عانا دومبىرا تارتىپ, ءان سالامىز. كىشى ءسىڭلىم رايحان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى. ول اتام شىعارمالارىن ۇنەمى ناسيحاتتاپ, ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ جۇرەدى. قازىر شوبەرەلەرى دە اتامنىڭ جىرلارىن جاتقا ايتادى, – دەدى ول.
عاينەش مالىكزاداقىزىنىڭ ايتۋىنشا, اقىن شىعارمالارىن توتە جازۋمەن جازعان. سول تۋىندىلارىنىڭ ءبىرازىن كەزىندە مالىكزادا اۋدارعان. ول كىسى قايتىس بولعاننان كەيىن كەيبىر شىعارمالارى اۋدارىلماي قالعان. قازىر قولجازبالار قوستاناي وبلىسى جانگەلدين اۋدانىنداعى اقىن مۋزەيىندە تۇر. نۇرحان اتامىزدىڭ الپىس جىلدىعى كوزى تىرىسىندە تۋعان ەلىندە اتالىپ ءوتىلدى. سوندا اۋىر دەرتتەن ءتىل-اۋزى بايلانعان اقىننىڭ اقىرعى «سوڭعى ءسوز» دەگەن ولەڭىن بالاسى مالىكزادا جينالعان قاۋىمعا وقىپ بەرگەن. بەلگىلى قالامگەر, ەتنوگراف سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن 2010 جىلى سوڭعى رەت ەكى كىتابى وقىرمانعا جول تارتتى. بۇل جيناققا اقىننىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر, فوتوسۋرەتتەر ەنگەن. كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە ەرمەك احمەتبەكوۆ دەمەۋشىلىك جاساعان.
«اتامنىڭ مەموريالدى مۋزەيى 1983 جىلى 80 جىلدىعىنا وراي اشىلدى. مۋزەيدىڭ ءبىر جاعى ءۇي. قازىر سول قاراشاڭىراقتا سەيىتباتتال ءىنىم تۇرادى. مۋزەيدىڭ بارلىق شارۋاشىلىعىن ءوزىمىز قارايمىز. وسىدان 7-8 جىل بۇرىن اتامنىڭ ۇرپاقتارى جينالىپ, ءوز قارجىمىزعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزدىك. بيىل تاعى اتامنىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى مۋزەيگە ءىشىنارا وزگەرىس ەنگىزىپ, جاڭالادىق. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان ەشقانداي كومەك, قارجى بولعان جوق. بۇل مۋزەيدى انام تۇراعال ءوز قولىمەن جاساقتاپ, وعان اتامنىڭ بارلىق تۇتىنعان زاتتارىن قويدى. قازىر مۋزەيدە اقىننىڭ ءوزى ۇستاعان دومبىراسى, قولجازبالارى, جەكە قۇجاتتارى, قالامسابى, حاتتارى ساقتالعان», دەدى اقىن نەمەرەسى.
نۇرحان اقىن تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ قۇرداسى, دوسى, شەشەن, ءانشى, اقىن, دومبىراشى, ايتقىش, شەجىرەشى, قىسقاسى, ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ونەر توعىسقان احمەتقان ابىقاي ۇلىنا سوقپاي كەتە المايمىز. تورعايدا عۇمىر كەشكەن وسى ەكى تارلان تۇلعانىڭ ءومىرى مەن ونەرى اڭىزعا تولى. ەل ىشىندە مىناداي ءسوز بار. «احمەتقاندى ءۇش كۇن كورمەسەم ساعىنامىن» دەپتى نۇرحان اقىن. «نەگە؟» دەگەن سۇراققا: «اڭگىمەنى ونداي جەتكىزىپ ايتاتىن ادام قايدا؟» دەيدى ەكەن. «احمەتقان قاسىمدا ءۇش كۇن وتىرسا, قاشىپ قۇتىلا المايمىن» دەيدى ەكەن تاعى دا. «نەگە؟» دەگەن سۇراققا, «احمەتقان اڭگىمە ايتقاندا ۇيىقتامايدى, تاماق ىشپەيدى, دەمالمايدى, ءبىزدى دە سولاي شارشاتادى», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. نۇرحان اتامىز ۇزەڭگىلەس سەرىگىن وسىلاي باعالاپتى. احمەتقان دا كوزى تىرىسىندە قيماس دوسى تۋرالى كەيىنگى ۇرپاققا ءبىراز ەستەلىك قالدىرعان.
نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ بيىلعى 120 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ءبىراز ءىس-شارا اتقارىلدى. ارقالىق قالاسىندا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا وبلىستىق ايتىس ءوتتى. ودان كەيىن جاسى ۇلكەن اقىنداردىڭ قاتىسۋىمەن ايماقتىق ايتىس ۇيىمداستىرىلدى. قوستاناي قالاسىنداعى ل.ن.تولستوي اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحاناسىندا «تورعايدىڭ توپجارعانى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى ءوتىپ, وعان قاتىسۋشىلار اقىن تۋرالى ەستەلىك ايتىپ, جىر-تولعاۋلارىن ورىندادى. وسى تويدىڭ ءتۇيىنى قاراشانىڭ 10-11 كۇندەرى تورعايدا وتكەن اقىننىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان مازمۇندى ءىس-شارامەن قورىتىندىلاندى.
ارداقتى تۇلعانىڭ اقىندىق جولى وزىنەن كەيىن تورعاي توپىراعىندا تۋعان اقىندارعا ۇلگى بولدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى سىرباي ماۋلەنوۆ پەن عافۋ قايىربەكوۆ ونىمەن جاقىن ارالاسىپ, اعالى-ىنىلىدەي سىيلاستى. ءشامىل مۇحامەدجانوۆ, نازاربەك بەكتەمىسوۆ, سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, سەرىكباي وسپان, كەڭشىلىك مىرزابەك ۇلى, باقىتكەرەي ىسقاقوۆ سەكىلدى ايتۋلى اقىندار ونىڭ شىعارماشىلىعىنان ءنار الدى. قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى قونىسباي ءابىل نۇرحاندى ءپىر تۇتىپ, ۇستاز سانادى. بالاسىنا اقىننىڭ ەسىمىن بەردى.