ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاق قۇشاعىنا وزەگىن جارىپ شىققان ءوز ينۆەستورىن سىيدىرا المادى. ىشكى نارىقتان شىققان ورتانقول ينۆەستورلاردىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىپ, شەتەلدىكتەرگە باسىمدىق بەردى.
ينۆەستورلارعا جايلى مەملەكەت اتانۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالامىز دەپ وزىمىزگە دە كوز قىرىن سالىپ ءجۇرۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ەستەن شىعاردىق. سودان با, قازاق بيزنەسىنىڭ كەي وكىلدەرى اراسىندا «بىزگە دەر كەزىندە دەم بەرىپ جىبەرگەندە, بيزنەس الامانىنىڭ قۇلاگەرلەرى ءوز ارامىزدان شىعار ەدى» دەگەن اششى وكىنىش ارا-تۇرا ايتىلىپ قالىپ جاتادى...
ال بۇگىندە «ۇندىستاندىق-بريتاندىق ميللياردەر لاكشمي ميتتالدىڭ كومپانياسى قازاقستاننان شىعىپ, اكتيۆتەرىن مەملەكەتكە وتكىزەدى» دەگەن حابار اقپارات كەڭىستىگىنىڭ بەلىن قايىستىرۋىنداي-اق قايىستىرىپ تۇر. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, قازىرگى جاعداي – جيىرما جىلدىق تاريحى بار تۇيتكىل. ۇكىمەت تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تاراتۋ ءۇشىن لاكشمي ميتتال ۇسىنعان «Arcelor Mittal» كومپانياسىمەن كەلىسىمگە قول قويدى. ونىڭ ناتيجەسىنىڭ قانداي بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار.
قوعامنىڭ بەتالىسى دا, ءتىپتى ۇكىمەت تە ىشتەن شىققان ينۆەستورلاردى قۇپ كورىپ وتىر. باسىنان باستاساق, «ۇندىستاندىق ينۆەستوردىڭ يەلىگىندەگى كومپانيا ەلدەن كەتەدى» دەگەن حابار «وعان كىم يەلىك ەتەدى؟» دەگەن ساۋالمەن قاتار شىقتى. كەيىنىرەك قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋدى» قازاقستاننان شىعارۋ تۋرالى ساياسي شەشىم قابىلدانعانىن, اكتسيونەرلەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار دا ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الاتىن, ءوندىرىستى دامىتۋعا قاجەتتى قاراجاتى بار ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. سودان كەيىن بولجالدى ساتىپ الۋشىلاردىڭ ءبىرى «سەۆەرستال» رەسەيلىك تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كومپانياسى بولۋى مۇمكىن دەگەن اڭگىمە تارادى, بىراق كەيىن سكليار مىرزا بۇل اقپاراتتى جوققا شىعاردى.
ادەپكىدە ۇكىمەت «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىن مەملەكەت مەنشىگىنە بەرۋ جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سودان كەيىن ميتتالدىڭ كومپانياسىن ساتىپ الۋعا بيۋدجەت قاراجاتى جۇمسالمايتىنىن مالىمدەدى. وتكەن اپتادا ونى شەتەلدىك ەمەس, وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ ساتىپ الاتىنى ايتىلعان كەزدە ولاردىڭ كىم ەكەنىن دولبارلاعان پىكىرلەر قاپتاپ كەتتى. پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ 1 قاراشادا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اكتيۆتەرىن بەرۋ بويىنشا زاڭدى راسىمدەر ايدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالاتىنىن ايتتى. اكتيۆتەر باسقا شەتەلدىك ينۆەستورعا بەرىلمەيتىنىنە سەندىردى. بولاشاق ينۆەستورعا قويىلاتىن تالاپ – ءۇش جىلدا ءۇش ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيالاۋ. بۇل تالاپقا كىمدەردىڭ جاۋاپ بەرە الاتىنى قاراشانىڭ اياعىنا دەيىن بەلگىلى بولادى.
قازىر قارمەت پەن ۇكىمەتتىڭ اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ باعىتى جانە ناتيجەسى تۋرالى قوعامدىق پىكىر ەكىگە جارىلىپ تۇر. مۇناي-گاز ساراپشىسى ولجاس ءبايدىلدينوۆ ميتتالدان قالعان كاسىپورىن كۆازيسەكتورعا بەرىلۋى مۇمكىن دەپ تۇسپالدايدى. ساراپشى اپتا باسىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق-نىڭ جىلدىق ەسەبىن قاراپ شىعىپ, وسىنداي ويعا توقتاعانىن ايتىپتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ 2022 جىلعى كىرىسى 14,8 تريلليون تەڭگەنى نەمەسە شامامەن 31,5 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. تازا تابىس – 1,9 ترلن تەڭگە نەمەسە 4 ملرد دوللار. اقشا قاراجاتتارى مەن ولاردىڭ بالامالارى – 2,9 ترلن تەڭگە نەمەسە 6,2 ملرد دوللار. ياعني ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ ەسەپشوتىندا, دەپوزيتتەرىندە وسىنشاما اقشا بار. «تەوريالىق تۇرعىدان ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى بۇل اكتيۆتى 1,5-1,8 ميلليارد دوللارعا ساتىپ الا الادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ترانزاكتسيانىڭ ناقتى سوماسى. بىراق ءىس جۇزىندە زاڭدى تۇلعانىڭ شوتتارىندا مۇنداي سوما جوق. قمگ-نىڭ 2022 جىلعا ارنالعان جىلدىق ەسەبىنە سايكەس كەزەڭ سوڭىندا قولما-قول اقشا 4,3 ملرد دوللاردى قۇرادى, سوندىقتان ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىندا «قولما-قول اقشا» تۇرىندە ساتىپ الۋعا قاراجات جوق. اقشانى تارتۋ ءۇشىن وبليگاتسيالار نەمەسە باسقا فورمالار شىعارۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.
«مەملەكەتتىك كومپانيا قانشالىقتى ءتيىمدى؟» دەگەن ساۋالدىڭ وزەكتىلىگى قاقاعان قىستا ەكىباستۇز جىلۋسىز قالعاندا قاتتى سەزىلدى. قازىر دە بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. سول كەزدەردە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىساندار مەملەكەتتىڭ يەلىگىندە بولۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىستار ءجيى ايتىلدى. بۇگىندە بۇل پىكىردى ۇكىمەتتىڭ ءوزى قۇپ كورىپ وتىر.
ساراپشى زامير قاراجانوۆتىڭ سوزىنشە, دامىعان نارىقتاردا ءبىزدىڭ قارمەت ءتارىزدى نەمەسە ەكىباستۇزداعى قيۋى قاشقان كاسىپورىنداردى نارىقتىق قۇنىنان ارزان باعاعا ساتىپ الىپ, قارجى سالىپ, ونى نارىقتىق قۇنىمەن ساۋدالاۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار بار. ال بىزدە بۇل مىندەت كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىڭ موينىندا. سەبەبى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرىپ الۋعا دايىن تۇرعان ينۆەستور از.
ۇكىمەت ۇلتتىق ينۆەستوردىڭ الەۋەتىنە سەنبەي كەلدى...
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدە وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ بولاشاعىنا سەنبەيتىن, ءسويتىپ, بار تاپقانىن وفشورداعى جاسىرىن ەسەپشوتتارىنا تىعىپ ۇستايتىن وليگارحتار دا, قارجىلىق كاپيتالى 1 ملن دوللارعا جەتپەيتىن ورتا جانە شاعىن بيزنەس وكىلدەرى بار. قازاق بيزنەسىنىڭ دە قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى سياقتى قىرىق ءۇش كۇندىك كەمدىگى بار. ول انىق. ءۇندى ينۆەستورىنىڭ ارتىندا قالعان كاسىپورىن ۇكىمەتكە وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. كوپ جۇمىس ىستەپ, ينۆەستيتسيا سالۋ, داعدارىسقا قارسى بايىپتى مەنەدجمەنت بولۋى كەرەك. ءبىر جىلدا بارلىعىن تۇزەتۋ ايتۋعا عانا وڭاي.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۇكىمەت سينديكات بانكتەردىڭ كومەگىمەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا نيەت تانىتقان. 2014 جىلى قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى (قدب) ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى وسى جۇيە بويىنشا قارجىلاندىرۋدى ۇسىنعان. بىراق بانكتەر بۇل باستاماعا ىقىلاس تانىتا قويمادى.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, مۇنى باسقارۋدىڭ ەشقانداي قيىندىعى جوق. باستاپقىدا ەڭ اۋىر ماسەلەلەر كەنشىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگى, قارىزدار مەن سالىقتاردى تولەۋ جاعى شەشىلۋى كاسىپورىننىڭ بۇرىنعى قوجايىندارىنىڭ ەسەبىنەن رەتتەلۋى كەرەك. ء«بىز ءوز ىشىمىزدەن شىققان ينۆەستورلاردىڭ مۇمكىندىگىن قاجەتتى دەڭگەيدە پايدالانا الماي وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلدە بىرەۋدىڭ بيزنەسىن تارتىپ الاتىن باعىت قانا كولەڭكەلى جولمەن دامىپ جاتىر. بيزنەستى ساۋىقتىرۋ ارقىلى پايدا تابۋ تەتىگىن بيزنەستىڭ وزىنە تاپسىرساق, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ازايادى», دەيدى ز. قاراجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىڭ «ارسەلورميتتال» نەمەسە ەكىباستۇز بەن ريددەردەگى جىلۋ ورتالىقتارىن ساتىپ الۋعا نيەت تانىتۋىن نارىقتىق قۇبىلىس دەپ باعالاۋعا بولادى. بىراق ول ءۇشىن ونىڭ بۇرىنعى قۇرىلتايشىلارىمەن اراداعى كەلىسىمشارتى, مەملەكەتتىڭ كاسىپورىنعا قانشا ۋاقىت يەلىك ەتەتىنى جانە جاڭا قۇرىلتايشىمەن كەلىسىمشارتتارداعى كەلىسىمدەر اشىق بولۋى قاجەت.
قىسقاسى, «قارمەت» سياقتى قيۋى كەتكەن كومپانيالاردى مەملەكەتتىڭ يەلىگىنە قايتارۋدى جاقتايتىندار دا, جەكە ينۆەستوردىڭ باسقارۋىنا بەرۋدى قۇپ كورەتىندەر ماسەلەنى ينۆەستوردىڭ قاي ەلدەن كەلگەنى نەمەسە ونىڭ ۇلتى ەمەس, ونىڭ مەملەكەتپەن اراداعى كەلىسىمشارتى شەشەتىنىن ايتادى. ۇكىمەت ميتتالعا قاتىستى شەشىم قابىلداماستان بۇرىن ونىڭ بۇرىنعى قارمەتتى قانداي باعامەن ساتىپ العانى تۋرالى شىندىعى اشىپ ايتىلسا, كوپ كوڭىلىندەگى كۇمان سەيىلەدى.
ميتتالدىڭ بىزدەن وزگە ەلدەردەگى كاسىپورنىندا جارىلىس بولا قالسا, ولار وتەماقىنى كومپانيا يەلەرىن شىرىلداتىپ وتىرىپ, شىعارىپ الاتىنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جاتىر. ال ءبىزدىڭ جاعدايدا جاردەماقىنىڭ قاي تاراپتان بەرىلەتىنىن ۇكىمەت ايتا الماي وتىر. سەبەبى وسىعان دەيىن تەمىرتاۋلىق جۋرناليست ولەگ گۋسەۆ تە 2019 جىلى «InBusiness» پورتالىندا ميتتالدىڭ قازاقستانداعى اكتيۆتەردى «دەرلىك تەگىن» العانىن جازعان. گۋسەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن نارىقتىق باعادان ونداعان ەسە تومەن باعاعا, 225 ميلليون دوللارعا ساتىلعانى كوپ ايتىلدى. باق بەتتەرىندە ميتتال قارمەت ءۇشىن بيۋدجەتكە ءتورت ترانشپەن تولەگەنىن ايتقان مالىمەتتەر كوپ. ءبىرىنشى تولەم – 1996 جىلى 17 مامىردا 22,5 ميلليون دوللار, ەكىنشى تولەم – 17 قاراشادا 112,5 ميلليون دوللار, ءۇشىنشى تولەم – 1997 جىلى 17 مامىردا 22,5 ميلليون دوللار, ءتورتىنشى تولەم – 67,5 ميلليون دوللاردى 1999 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا تولەگەن. باسقاشا ايتقاندا, قارمەتتىڭ شىعارعان ونىمدەرىن ساتىپ, قارىزدى سونىڭ ەسەبىنەن وتەپ وتىرعان.
وسى رەتتە ساراپشى ەلدە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ۇركە قاراۋ ءتارىزدى قاۋىپتى كوزقاراس پايدا بولا باستاعانىن, سوعان الاڭدايتىنىن, بۇعان 90-جىلدارى قول قويىلىپ كەتكەن كەلىسىمشارتتاردىڭ جۇمباقتىعى سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ بەردى. قازىر الەمدىك ەكونوميكانىڭ ىشەك-قارنى ارالاسىپ كەتكەن زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. زاڭ سولقىلداق بولماسا, نان تاۋىپ جۇرگەن ەلىنىڭ زاڭىن بەلدەن باسا المايدى. «مەن وتاندىق مەنەدجەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرمەيمىن. بىراق بۇرىنعىداي بولات قۇيىپ, شاحتالاردا جۇمىس ىستەپ, باسقارۋشى مەنەدجەر دەڭگەيىنە جەتكەن ينۆەستورلار از. «ERG» (Eurasian Resources Group), «قازاقمىس» كومپانيالار توبى ۇسىناتىن مەتاللۋرگيالىق كومپانيالار ناقتى وندىرىسكە ماماندانباعان. مۇنداي كاسىپورىنعا ستراتەگيالىق ينۆەستور جانە باسقارۋشى كومپانيا قاجەت. بىزگە باسقارۋشى كومپانيانى شەتەلدەن جالداۋعا تۋرا كەلەدى. مەندەگى مالىمەت بويىنشا «ارسەلورميتتالداعى» قۇرال-جابدىقتىڭ 70 پايىزى ەسكىرگەن. ونى جاڭارتۋعا وتاندىق كاسىپكەردىڭ شاماسى كەلەر-كەلمەسىن ءبىز بىلمەيمىز. ەگەر دايىن ونىمدەردى ساتىپ, سونىڭ ەسەبىنەن جاڭارتامىز دەگەن كەلىسىم بولسا, شاحتاداعى جارىلىس جالعاسا بەرەدى. بۇل ءۇشىن بولات قۇيۋعا ماشىقتانعان ينۆەستورلار كەرەك. مۇنداي ينۆەستور اقش-تا, قىتايدا. قارمەت – قازاقستانداعى ەڭ ۇلكەن كەن ورنى. ونى ءبىر ينۆەستور باسقارا المايدى. سول سەبەپتى كەلىسىمشارتقا وتىرعان كەزدە باسقارۋشى قۇرامنىڭ بىلىكتىلىگىنە, ولاردىڭ كەلىسىمدەردى جۇرگىزە الاتىن ىسكەرلىگىنە, قازاقتىڭ بولاتىن الەمدىك بيرجالاردا ساۋدالاي الاتىن ابجىلدىگىنە نازار اۋدارۋ كەرەك», دەيدى قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ.
ر.رىسمامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى جاڭا ينۆەستوردىڭ اتى-ءجونى نەمەسە ۋادەسى ەمەس, ۇكىمەت پەن ميتتالدىڭ ەكى تاراپتىڭ اراداعى كەلىسىمىنىڭ قانداي شارتتارمەن باستالىپ, نەمەن اياقتالعانى تۋرالى مالىمەتتەر اشىق جاريالانۋى, ەكى تاراپتىڭ دا شىندىقتى بۇگىپ قالۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك. 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە Aرسەلورميتتال تەمىرتاۋدا» قازاقستان ۇكىمەتىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. ونىڭ شارتتارىنا سايكەس كومپانيا الداعى 10 جىل ىشىندە كەمىندە 3 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيالاۋعا ءتيىس بولاتىن. ءۇش جىل ىشىندە ۋادەدەگى قارجىنىڭ قانشا پايىزىنىڭ قۇيىلعانى دا اشىق ايتىلۋى كەرەك.
«بۇل رەتتە قوعام ميتتالدىڭ قازاق نارىعىنا قالاي كەلگەنى, وعان كىمدەردىڭ جول اشقانى, كىمدەرگە پرەفەرەنتسيا بەرگەنىن ءوز اۋزىمەن ەستىگىسى كەلەدى. بۇل بىزگە ورنىمىزدان تۇرىپ, قايتا العا ءجۇرۋىمىز ءۇشىن كەرەك. قوعامدىق سانانى ميتتال نەمەسە وزگە شەتەلدىك ينۆەستورلار نارىققا ەنگەن جىلدارمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ەكى تاراپتىڭ مالىمدەمەسى ەلدەگى شەتەلدىك ينۆەستورلار تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشادى», دەپ ءسوزىن اياقتادى ر. رىسمامبەتوۆ.
الماتى