قۇلان عۇمىرلى قالامگەر

قازاقتا «تەكتىدەن تەكتى تۋادى» دەگەن ءسوز بار. وسى ناقىلدى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر كەشكەن اقان نۇرمانوۆقا قاراتىپ ايتۋعا بولادى. جازۋشىنىڭ اتاسى نۇرمان تورعاي وڭىرىندە ءدىن جولىن ۇستاعان مولدا بولسا, اكەسى شايداحمەت 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باس ساردارى امانگەلدى يمانوۆتىڭ سەنىمدى ساربازدارىنىڭ ءبىرى بولعان. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ەل ىشىندەگى داۋلەتتى, اۋقاتتى ادامداردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەپ, وزدەرى مەن وتباسىلارىن قۋعىنداپ, جەر اۋدارعانى بەلگىلى. وسى ناۋبەت نۇرمان اۋلەتىن دە شارپيدى. ءبىر جاعىنان, شولاق بەلسەندىلەر الاش قوزعالىسىنا قاتىسى بار دەپ شايداحمەتتى باۋىرلارىمەن بىرگە قۋعىنعا سالادى. بۇدان اۋلەتىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ول ءالىبي جانكەلديننىڭ كومەگىمەن تورعايدان قيان شەتتە جاتقان جەتىسۋ ولكەسىنە باس ساۋعالاپ بارادى. ءسويتىپ, اقان نۇرمانوۆ 1933 جىلى قازىرگى جەتىسۋ وبلىسى اقسۋ اۋدانىندا تۋعان. بىراق زاماننىڭ بۇرالاڭ جەلى شامالى باسىلعاننان كەيىن اتا-­بابا مەكەنى – باتپاققاراعا ورالىپ, اقان اۋدان ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتى ءتامام­داپ, الدىمەن قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتى­نا تۇسكەنىمەن, بىراق بالا كۇنىنەن كور­­كەمسوز ونەرىن ءپىر تۇتىپ وسكەن ورەن ونى اياقتاماي, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلو­لوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا بولى­مىنە قايتادان وقۋعا قابىلدانادى.

جيىن شىمىلدىعى دارىندى سۋرەت­كەردىڭ جاسىنداي جارق ەتكەن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەردەلەگەن «اقان دا اققان جۇلدىز ارقاداعى» دەپ اتالعان بەينەبايانمەن اشىلدى. ودان كەيىن كونفەرەنتسيا مودەراتورى قازاقستان جازۋشىلار وداعى استانا قالالىق فيليالىنىڭ دي­رەكتورى, بەلگىلى اقىن داۋ­لەتكەرەي كاپ ۇلى قابىرعالى قالام­گەردىڭ مەرەي­تويىنا ارنالعان ءىس-شارا­نىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, الدىمەن ءسوز كەزە­­گىن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تولەن ابدىككە بەردى.

– ادەتتە جازۋشىنى وقىرمان شىعار­ماسى ارقىلى تانيدى. بىراق ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ءوزى – ءبىر شىعارما. ادام­نىڭ مىنەز-قۇلقى, ومىردەگى ءجۇرىس-تۇرىسى, قوعامداعى ورنى تۋرالى ونى كوزى كورگەندەر عانا ايتادى. اقان مەنەن سەگىز جاس ۇلكەن بولعانىمەن زامانىمىز ءبىر بولدى, – دەپ باستادى ءسوزىن تولەن اعا.

– ءبىز ادەبي ورتاعا 1966 جىلدان باس­تاپ ارالاسا باستادىق. اقان ول كەزدە ءبىر-ەكى پروزالىق جيناعى جارىق كورگەن جاس جازۋشى ەدى. بىراق ءوزى كوپ سويلەمەيتىن, وتە تۇيىق بولاتىن. وزىمەن بىرگە جۇرگەن قاليحان ىسقاقوۆ, رامازان توقتاروۆ, اكىم تارازي سەكىلدى دوستارى اشىق-جارقىن سويلەپ, جارقىلداپ ك ۇلىپ جۇرگەندە ول تومەن قاراپ, ءۇنسىز وتىراتىن. سول جىلدارى اقاننىڭ ءبىر جيناعى شىقتى دا, سوعان ەنگەن ءبىر پوۆەسى ماعان ونشا ۇنامادى. وندا ماعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى باسا ايتىپ, ادامنىڭ جان-دۇنيەسى اشىلماي قالعان سەكىلدى كورىندى. شىنى كەرەك, سودان با بىلمەيمىن, مەنىڭ اقانعا دەگەن ۇلكەن ىقىلاسىم بولمادى. جاقىن ارالاسقان جوقپىز. قازىر سوعان وكىنەمىن. ۇمىتپاسام, 1968 جىلى اقان قايتىس بولدى. 34 جاستاعى جاپ-جاس جىگىت ەدى. ۇيىنە بارىپ, كوڭىل ايتتىق. شىن مانىندە, اقان ومىردەن تۇك كورگەن جوق. كوزى تىرى­سىندە قالامداستارىنان جاقسى لەبىز دە ەستىمەدى. سودان كەيىن «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى شىققان كەزدە, ءبىز اقاندى ادەبيەتتە ابدەن ورنىققان ءوز بيىگىنە جەتكەن ساقا جازۋشى رەتىندە جاڭا قىرىنان تانىدىق. شىعارما العاشقى بەتىنەن باستاپ, وقىرماندى جەتەلەي جونەلەدى. وقيعاسى قانداي تارتىمدى. ءاربىر سوزىنەن شىنايىلىق, قاراپايىمدىلىق ەسىپ تۇرادى. كەيىپكەرلەردىڭ مىنەزى, سەزىمى, جان-دۇنيەسى تولىق اشىلعان. ءسويتىپ, اقان­نىڭ ەكىنشى رۋحاني ءومىرى باستالدى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كەيكى مەر­گەن تۋرالى كوپتەگەن دۇنيە جازىلدى. بىراق سولاردىڭ بىرەۋى اقان تۋرالى ايتقان ەمەس. شىندىعىندا, سوناۋ 60-جىلداردىڭ وزىندە-اق كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاھارىنان ىقپاي, كەيكىنى ءتىرىلتىپ, ونىڭ قايتالانباس وبرازىن جاساعان اقان بولاتىن. سول ۋاقىتتا ۇندەمەي ءجۇرىپ, وسىنداي عاجايىپ شىعارمانى جازۋ – ەرلىك. ءبىر جاعىنان, بۇل شىعارمانىڭ ەكى-ءۇش تاراۋى ورىسشا جازىلىپ, سوڭعى نۇكتەسى قويىلماي قالعان ەدى. ونى دوسى قاليحان ىسقاقوۆ قازاقشالاپ, سوڭىن اياقتادى. بىراق سوعان قاراماستان وسى شىعارمانىڭ قازاق ادەبيەتىندە الاتىن ورنى وتە ۇلكەن. ول كەزدە ءدال وسىنداي كوركەمدىك دەڭگەيدە جازىلعان تۋىندىلار وتە سيرەك بولاتىن. قازىر كوزقاراس وزگەردى, رومانعا دا باسقاشا قاراۋ كەرەك, الايدا ماعان وسىنداي سۇيەكتى شىعارما جازعان اقان نۇرمانوۆقا دەگەن قۇرمەت ءالى دە ءوز دەڭگەيىندە ەمەس سەكىلدى. اقاندى كەڭىرەك دارىپتەۋ, ونىڭ ادەبيەتىمىزدەگى ورنىن انىقتاۋ بولاشاقتىڭ ءىسى سياقتى كورىنەدى, – دەپ قالامگەر پاراساتتى وي قورىتتى.

ارقالى اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سەرىك تۇر­عىنبەك جاس كۇنىندە الماتىدا جازۋ­شى­نىڭ ۇيىندە تۇرىپ, ونىمەن جاقىن ارالاسقانىن ايتتى.

– اقان اعا كوپ ۇندەمەيتىن, ەشكىمگە سىر اشا قويمايتىن ادام ەدى. وتە ءبىلىم­دى بولاتىن. وقىماعان كىتابى جوق. مەك­تەپتە وقىپ جۇرگەندە اۋداندىق كىتاپحا­ناداعى كىتاپتاردى وقىپ تاۋىسقان. اقان­نىڭ ادەبيەتكە بىرگە كەلگەن دوستارى دا شەتىنەن مىقتى. قاليحان ىسقاقوۆ, رامازان توقتاروۆ, سايىن مۇراتبەك, اكىم تارازي اعالارىمىز ادەبي باسىلىمداردا اقاننىڭ شىعارمالارىن جوعارى باعالاپ, دارىپتەدى. ولاردىڭ دوستىعىنا, سىيلاستىعىنا ءالى كۇنگە دەيىن ءتانتىمىن. مۇنداي دوستىق جازۋشىلار اراسىندا سيرەك بولادى. مەنىڭ كەيكى مەرگەن تۋرالى داستان جازۋىما اقان اعامىز سەبەپ بولدى. بىراق مەن ونىڭ كىتابىندا ايتىلعان دەرەكتەرگە جولاعان ەمەسپىن. ەل ىشىنەن ەستىگەن اڭىزدارداردىڭ جەلىسىمەن جازدىم, – دەپ جىلى ەستەلىگىمەن ءبولىستى.

ال قارىمدى قالامگەر, اباي اتىندا­عى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى ­سا­ۋىت­بەك ابدراحمانوۆ ءبىرتۋار سۋرەت­كەر­دىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» روما­نىنىڭ الەم ادە­بيەتىندەگى ۇزدىك ۇلگىلەردىڭ دەڭ­گە­­يىندە جا­زىلعان جاڭاشىلدىعىنا توقتالدى.

– جاڭا قالامگەر تۋرالى بەينەباياندا «ەسەنبەرليننىڭ ەرلىگىن قايتالادى» دەگەن ولەڭ شۋماقتارى بولدى. وسى جەردە ءبىر سىني پىكىر ايتا كەتەيىن. اقان نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى 1968 جىلى جارىق كورسە, ىلەكەڭنىڭ «قاھارى» 1969 جىلى شىقتى. سوندا ا.نۇرمانوۆ ەسەنبەرليننىڭ ەرلىگىن قالاي قايتالايدى؟ ايتەۋىر ادەبيەتتەگى كەيبىر اڭىزداردى ىلەكەڭە تەڭەگىمىز كەلىپ تۇرادى. شىنىندا, 1968 جىل قانداي جىل ەدى؟ بۇل جىلدارى جازۋشى تاحاۋي احتانوۆتىڭ «بوران» رومانى ەندى جارىق كورگەن. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ العاشقى كىتابى دا سول جىلدارى باسىلدى. وسىعان قاراپ, اقان نۇرمانوۆتىڭ وتىزدان ەندى اسا بەرە باس-اياعى جيناقى, وقيعاسى شىمىر رومان جازۋى – ادەبيەتىمىزدەگى پروزا جانرى ءۇشىن رەزونانس ەدى. بۇل شىعارمانىڭ ءوز كەزەڭىندەگى جاڭاشىلدىعى, باتىلدىعى, ستيلدىك ەرەكشەلىگى, تازالىعى, شەبەرلىگى مۇلدە بولەك. ەگەر اقان قۇرىعاندا 60 جاسقا جەتىپ, «قۇلاننىڭ اجالى» سەكىلدى وسىنداي ءۇش رومان بەرگەندە عاجايىپ ولجاعا كەنەلەر ەدىك. « وتتى كۇن ءوزىنىڭ اۋماس, اينىماس جولىمەن باتىسقا قاراي قۇلديلاپ بارادى. قوعالى وتكەل باسى تىپ-تىنىش ەدى. كەنەت الىستان ات ءدۇبىرى ەستىلدى. سول ءسات وزەن بويىن قاۋمالاعان توعاي ءىشى ايداھار جورعالاپ وتكەندەي يزەڭ-يزەڭ ەتە قالدى دا, جاس تال جاپىراعى ءبىراز بۇلاڭداپ تۇرىپ باسىلدى. وتكەل باسى تاعى تىنشىدى». نەگە دە­گەن سۋرەت, نە دەگەن ىرعاق. شىعارمانى ءبىر دەممەن ۇستاپ وتىرىپ, روماننىڭ وقي­عا­سىن الدىمىزعا جايىپ سالادى. ءبىر جەردەن ءمۇدىرىس كورمەي­سىز. پەيزاج دەيسىز بە, پورت­رەت دەيسىز بە, ديالوگ دەيسىز بە – ءبارى رەت-رەتىمەن ورنىندا تۇر. ديالوگتەردى دە سول كۇيىندە قابىلدايسىز. وقيعانى قۇ­راۋى دا شەبەر. قىسقاسى, روماننىڭ تىلدىك جاعىنان بولسىن, سيۋجەت جاعىنان بولسىن, سوي­لەمدەگى ەكپىن, ىرعاق جاعىنان بولسىن ايتار جاڭا­لىعى كوپ. وتىز جاستاعى قالام­گەردىڭ كەي­بىر تۇتاس تاراۋلارىن «ورىسشا جاز­سام, ارتىق نارسە جازبايمىن» دەگەن ۇستا­نىممەن ورىس تىلىندە توگىلتىپ جازۋى, ءوزىن ءسويتىپ تەجەۋى, ارتىق بوياۋلارعا بارماۋى – ەرەكشە ايتۋعا تۇرارلىق دۇنيە. قا­زىر اتالعان تۋىندىعا جاڭاشا قاراي­تىن كەز كەلدى. مەنىڭشە, وسى شىعارمانى قا­لي­حان اعامىز اياقتاعانىمەن, سوڭعى تا­راۋى سول كۇيىندە قالعاندا الدەقايدا جۇم­باق بولار ەدى دەپ ويلايمىن. باستىسى, اقان نۇر­مانوۆتىڭ وسى رومانىنان الاتىن, ۇي­رەنەتىن ونەگەنىڭ ءبىرى – ءبىلىم مەن مادەنيەت, – دەپ ادەبيەتكە ەندى كەلگەن جاستارعا وي سالارلىق تاعىلىمدى اڭگىمە ءوربىتتى.

ا.نۇرمانوۆ ومىردەن ەرتە وزسا دا, ونىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە ساقتاۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, شىعارمالارىن ۇنەمى ناسيحاتتاپ, دارىپتەگەن دوستارىنىڭ ورنى بولەك. ول تۋرالى قاليحان, اكىم اعالارىمىز كەرەمەت ەستەلىك جازدى. تانىمال جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى روزا مۇقانوۆا ولاردىڭ وسى دوستىعى تۋرالى بايىپتى وي قوزعادى.

– قاليحان, سايىن, اكىم اعالاردىڭ اڭگى­مەسىن تىنداعاندا ولار ومىردەن ەرتە كەت­كەن ەكى دوسى – اقان نۇرمانوۆ پەن تەل­مان جانۇزاقوۆ تۋرالى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. اكىم اعالارىڭىز 1985 جىلى جازعان كۇندەلىگىندە: ء«بىر كەزدە اقان قايتىس بولعاندا, ءبىز دوستان ايىرىلدىق دەپ كۇيىندىك, ەندى قاراسام, بۇكىل قازاق ۇلكەن تالانتىنان ايىرىلعان ەكەن, ۇلكەن ءبىر ۇمىتىنەن ايىرىلعان ەكەن» دەپ جازىپتى. جانە ول كىسى اقان نۇرمانوۆتىڭ «اققۋ شوعىرى» اتتى پوۆەسىن كلاسسيكا دەپ باعالادى. «قانداي ادەمى قوڭىر مۇڭ, وسىنداي مۇڭمەن قالاي ءومىر ءسۇردى ەكەن», دەيدى دوسىم. سوعان مەن قىزىعىپ, كەشە اتالعان تۋىندىنى قايتالاپ وقىپ شىقتىم. بۇل شىعارمادا ءبىر اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى عانا ءسوز بولمايدى. قىستاۋداعى جالعىز شوپاننىڭ ءۇيى. بولات ەسىمدى كەيىپكەردىڭ اكەسى قايتىس بولادى. اناسى اۋدان ورتالىعىنا كەتكەن. اكەسىن جەرلەيىن دەسە جالعىز ءوزى. ۇيدە اكەسىنىڭ ءمايىتى جاتىر, ءوزى جاپان دالادا مال باعىپ ءجۇر. وسىعان قاراپ, سول قوعامداعى ادامنىڭ قۇنىن, قادىرى قانداي بولعانىن بىلەسىز. ەگەر ءدال وسى سيۋجەتتى قارابايىر قالام ۇستاعان ادام جازسا, سونداي ءىش پىستىرارلىق دۇنيە بولار ەدى. ال اقان اعامىزدىڭ شەبەرلىگى سونداي, ەلىتىپ اكەتەدى. بۇل كىسىنىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى فيلمگە بەرگىسىز. ويتكەنى كادرلاردى كورىپ وتىراسىڭ, – دەپ تالانتتى تۇلعانىڭ ءاربىر ءسوزدى مۇسىنشىدەي قاشاپ ورنەكتەيتىن شەبەرلىگىنەن سىر شەرتتى.

سونداي-اق ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى راقىمجان تۇرىسبەك كوركەم ءسوز زەرگەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحىندا الاتىن ورنى تۋرالى ءسوز ساباقتاسا, ايتۋلى سىنشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى امانگەلدى كەڭشىلىك قالامگەرگە «قازاق ادەبيەتىندە جاڭاشا جازۋدىڭ سۇرلەۋىن سالعان سۋرەتكەر» دەپ باعا بەردى.

– اقان اعامىزدىڭ سوڭىندا توم-توم ادەبي مۇرا قالماسا دا ءبىز بىلەتىن ءبىر رومانى, بىرنەشە پوۆەسى مەن اڭگىمەسى عانا بار. بىراق وسى از دا بولسا ساز دۇنيەنىڭ وزىمەن, اسىرەسە «قۇلاننىڭ اجالى» سىندى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدەگى تىڭ جاڭالىق بولعان رومانىمەن ا.نۇرمانوۆتى كلاسسيك دەپ اي­تۋعا بولادى. بۇل رومان – ادەبيەتىمىز­دىڭ التىن قازىناسىنا قوسىلعان جاۋھار تۋىندىلاردىڭ ءبىرى. سەبەبى روماننىڭ ءماتىنى, جازىلۋ فورماسى, بايانداۋ مانەرى, سول كەزدەگى قالام تەربەگەن پروزاشى­لار­دىڭ شىعارمالارىنىڭ ەشقايسىنا ۇقسامايدى. نەگە دەسەڭىز, جازۋشى بۇل تۋىن­دىسىن الەم ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندەگى باتىس ادەبيەتىندەگى جاڭالىقتاردى جان-جاقتى زەرتتەپ, سونداي نەگىزدە جازعان. قۇلان – كەيكى باتىردىڭ ءپروتوتيپى, بىراق بۇل تاريحي شىعارما ەمەس. سوندىقتان ونى شاتاستىرۋعا بولمايدى. وسىعان قاراپ, كەيكى ومىردە نۇرمانوۆ سۋرەتتەگەن قۇلان سەكىلدى بولدى دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى كوركەم شىندىق پەن تاريحي شىندىقتىڭ ايىرماشىلىعى ەكى بولەك. بۇل جەردە جازۋشى كوركەم شىندىق ارقىلى قوعامداعى ۇلكەن ماسەلەنى كوتەردى, – دەدى ول.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى اۋدانى اقان نۇرما­نوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قۋاندىق شوڭعالوۆ, جازۋشىنىڭ جاقىن تۋىستارى اتىنان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانيداتى ايتجان نۇرمانوۆا مەن جومارت نۇرمانوۆ ءسوز الىپ, وسى ءىس-شارانى وتكى­زۋگە ۇيىتقى بولعان ازاماتتارعا العىسىن ايتىپ, قوناقتارعا اقان نۇرمانوۆتىڭ بەي­نەسى باسىلعان توسبەلگىنى تارتۋ ەتتى.