الماتى: باس جوسپاردان «شي شىقتى»

الماتى اكىمدىگى مەن ۇكىمەت الما­تى­نىڭ باس جوسپارىنا جوسپاردان تىس وزگەرىستەر ەنگىزۋ سەبەبىن وسىلا­ي ءتۇسىن­دىرىپ وتىر. ال تاۋەلسىز ساراپ­­شى­لار بۇل پىكىرگە كەلىسپەيدى. ولار الماتىنىڭ جاڭا جوباسى قۇرى­لى­س سالاسىنداعى مىڭداعان زاڭ بۇزۋ­شى­لىق­تار­عا جول بەرەتىن بولاشاق جوبالاردى اق­تاپ الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىنىن ايتىپ جاتىر.

وسىعان دەيىنگى جيىنداردا باس جوسپاردىڭ اۆتورى تامارا زالوگينا الما­تىلىقتاردىڭ باسپاناعا مۇقتاج­دى­عىن وتەۋ ءۇشىن 2040 جىلعا دەيىن 45,6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقان.

2040 جىلعا ارنالعان جالپى سانى 3 ملن ادام بولاتىن الماتىنىڭ وڭ­تۇس­تىك-باتىس جوسپارلاۋ ايماعىندا 1,3 ملن ادام (44,6%), 0,5 ملن ادام (18,1%) تۇرا­دى. ورتالىق جوسپارلاۋ ايماعىندا جانە 0,45 ملن ادام (15,2%) شىعىس جوسپارلاۋ ايما­عىندا قونىستاندى.

«STOP زاسترويكە» توبىنىڭ مۇشەسى مۇرات قاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, باس جوس­پار قالاداعى زاڭسىز قۇرىلىستارعا بەرىلگەن بارلىق ەگجەي-تەگجەي جوسپارلاۋ جوبالارىن زاڭداستىرۋ ماقساتىندا عانا جاسالعان, «بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى» بۇزا وتىرىپ قابىلدانعان. باسقاشا ايتقاندا, قۇرىلىس بيزنەسىمەن بىتە قاينا­­سىپ كەتكەن جەمقورلىق ارەكەتتەرىن جاسىرىپ, زاڭسىزدىقتارعا جول اشاتىن قۇجات. قازىرگى قولدانىستاعى باس جوسپار وسىدان 21 جىل بۇرىن بەكىتىلگەندىكتەن, كوپتەگەن ماسەلەلەر ەسكەرىلمەي قالعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قالا اۋماعى 33 898 گەكتاردان 70 348 گەكتارعا دەيىن ءوسىپ, حالقى 2,1 ملن ادامعا دەيىن كوبەيدى. قالانىڭ ەكى ەسە ۇلعايۋى اۋدانداردىڭ الەۋمەتتىك, ينجەنەرلىك, كولىكتىك جانە وزگە دە ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيىنە كەرى اسەرىن تيگىزدى.

بىراق سوعان قاراماستان يندۋستريا جا­نە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيس­تر­­­­لىگى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­­­نالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ بۇيرىعىمەن قۇرىلعان 27 ادامنان تۇراتىن ساراپتاما كوميسسياسى باس جوسپاردى «تۇزەتۋ» جوباسىنا ساراپتاما جۇرگىزىپ, وسى جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە ساراپتامالىق جيىنتىق قورىتىندىنى بەكىتىپ تاستاپتى.

بىراق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قوعام­دىق تالقىلاۋلاردا ايتىلعان ۇسى­نىس­تار قالالىق ءماسليحات بەكىتكەن باس جوس­پاردىڭ نۇسقاسىندا كورسەتىلمەگەن. باس­قاشا ايتقاندا, باس جوسپاردى كەلىسۋ, بەكى­تۋ جانە بەكىتۋدىڭ مىندەتتى راسىمدەرىن بۇزۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. باس جوسپار جوبا­سىنىڭ مازمۇنىنىڭ ءوزى دە كوميسسيا مۇشە­لەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ەكولوگتەردىڭ, جەتەك­­شى قالا ساۋلەتشىلەرىنىڭ, زاڭگەر­لەر­دىڭ, ينجەنەرلەردىڭ قولداۋىنا يە بولا الماپتى.

ساۋلەتشى, الماتى ساۋلەتشىلەر ودا­عى­نىڭ باسقارما توراعاسى سەرگەي مار­تەميا­نوۆ قازىر ەسكى الماتى مەن جاڭا الما­تىنىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىرتالاستار قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, باس جوسپاردىڭ شيكى تۇستارى كوپ بولسا دا ساراپتامادان ءوتىپ, قورىتىندى كوميسسيا ودان ەشقانداي كەمشىلىكتەر تاپپاي, ءبىر­اۋىزدان ماقۇلداپ جىبەرگەنىن ايتادى.

1960-2000 جىلدار اراسىندا الماتى قۇرى­لىسىندا قولتاڭباسى قالعان ساۋلەت­شى­لەر جوبانى ءبىراز وزگەرىستەرمەن قا­بىل­داۋ قاجەتتىگىن ايتقان. بىراق سوڭىندا ءۇش-اق رەت تالقىلانىپ, ەشبىر وزگەرىسسىز قابىلدانىپ كەتكەنىن ەستىگەن.

ۆ.مارتەميانوۆ باستاعان ساراپتا­ما­لىق توپ جوبانى قاراۋعا رۇقسات سۇراپ­تى, ۇسىنىستارىن قۇجاتتاپ, قاراۋعا جىبەر­گەن, بىراق جاۋاپ جوق. تاۋەلسىز ساراپشى جوسپاردا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە دە ءتيىستى كوڭىل بولىنبەي, 2002 جىلعى جوسپارداعى قاتەلىكتەر تاعى دا قايتالانىپ وتىرعانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن ەلدىڭ قۇرىلىس-ساۋلەتى زامان اعىمىمەن مىڭ قۇبىلسا دا, باستاپقى قالپىن ساقتاپ قالۋعا باسىمدىق بەرەدى. قالانىڭ وتكەن ومىرىنەن سىر شەرتەتىن تاريحي عيماراتتار قالانىڭ جۇرەگى رەتىندە قابىلدانادى. پاريج مەن بەيجىڭ عانا ەمەس, رەسمي اكىمشىلىك ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن ماسكەۋدىڭ, وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى تۇگەلدەي قيراپ, قۇرىلىسى قايتا سالىنعان تاشكەنت قالاسىنىڭ دا وتكەن تاريحتان حابار بەرىپ تۇراتىن جۇرەگى بار. باس جوس­پاردا الماتىنى باسقا قالالاردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن تاريحي كەلبەتى كومەسكىلەنىپ, تەك پاتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە عانا باسىمدىق بەرىلىپ كەتىپتى. سونىمەن قاتار جاڭا الماتى مەن ەسكى الماتىنىڭ اراسىندا التىن ارقاۋداي ەسىلىپ تۇراتىن ساباقتاستىق تا ەستەن شىعىپ كەتكەن.

سونداي-اق ول جاڭا الماتىنىڭ باس جو­س­پارىندا 2002 جىلدان بەرى قولدا­نىلىپ كەلە جاتقان الدىڭعى جوسپاردىڭ قاتەلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

«2002 جىلعى باس جوسپاردىڭ پروبلەمالارى 11 جىل ىشىندە بىرنەشە ەسە كوبەيىپ كەتتى. ونى قالانىڭ تۇرعىندارى, سول جوسپاردى دايىنداۋعا قاتىسقان ساۋلەتشىلەردەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى. دەمەك, جاڭا جوسپاردا قاتەلىكتەردەن ساباق الۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك», دەدى س.مارتەميانوۆ.

الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ ءباسپا­سوز قىزمەتى تاراتقان حابارلامادا باس قۇجاتتا تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك, ينجە­نەر­لىك, كولىكتىك, تسيفرلىق, كوممەرتسيالىق جانە رەكرەاتسيالىق ينفراقۇرىلىم قامتىلعانى ايتىلعان. «مادەني-تاريحي ماڭىزدىلىعى ساقتالاتىن تاريحي ورتا­لىققا دا نازار اۋدارىلىپ, كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعان شاعىن اۋدانداردى جانداندىرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلادى», دەلىنگەن حابارلامادا.

الماتى اكىمدىگى ساراپتاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى وزدەرى قاراعان «تۇزەتۋلەر» بولىمدەرى بو­يىنشا ەسكەرتۋ بەرگەنىن ايتىپ وتىر. باس جوسپار اۆتورلارى قارسى پىكىر ايتۋشىلارعا بيىلعى 1 مامى­ردا جاۋاپ بەرىپ, قابىلدانعان ەسكەرتۋلەر ەسكەرىلگەنىن ايتقان. اكىمدىك وكىلدەرى ايتىپ وتكەندەي, ساراپ­تا­مالىق كوميسسيانىڭ كەڭەسشى مۇشە­لەرىنىڭ ۇسىنىستارى كون­سۋل­تا­­تيۆتىك سيپاتتا بولىپتى. ەسكەر­تۋ­لەرگە جاۋاپتاردى قابىلداۋ نەمەسە قابىل­داماۋ تۋرالى شەشىم ولاردىڭ جەر­گىلىكتى قورىتىندىلارىن ازىرلەۋ كەزىندە ­ساراپتاما كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ اتتەستاتتالعان ساراپشىلارىنا تيەسىلى ەكەن.

ال وسى جولعى جيىنعا قاتىسقان تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرى باسقاشا. ولار جاڭا قۇجاتتا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر ەسكەرىلمەگەنىن اشىپ ايتىپ وتىر. ءتىپتى الماتىمەن بىرگە ء«ومىر ءسۇرىپ» جاتقان جول جيەكتەرىندەگى سۋ اعارلارعا ورىن قالدىرۋ دا ۇمىت قالىپتى. الماتىنىڭ ورتالىعىنداعى حايۋا­ناتتار پاركىنىڭ شاھاردىڭ سول­تۇستىك-باتىس اۋماعىنا كوشىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى دا ساراپشىلار قۇپ كورمەي وتىر. سەبەبى الماتىنىڭ ءاربىر اۋدانىنىڭ ەكولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى ءارتۇرلى بولعاندىقتان, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن كەيبىر اڭدار «جاڭا جەردى» جەرسىنبەي قالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

سوڭعى ونجىلدىقتاردا الماتىدا اللەرگيا, ەنتىكپە ءتارىزدى دەرتكە شال­دىق­­قاندار قاتارىنىڭ ەسەلەپ وسۋىنە ىشۋگە جارامدى سۋ قاباتتارىنىڭ تەرەڭگە شوگىپ كەتۋى, الەۋمەتتىك ينفرا­قۇ­رىلىم مەن ينجەنەرلىك جەلىلەرگە اۋىر جۇك­تەمە, توقتاۋسىز كەپتەلىستەر دە سەبەپ بولىپتى.

تاۋەلسىز ەكولوگ-ساراپشى اباي ەرەكە­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, «قالا ەكولو­گيا­لىق اپات جاعدايىندا» دەپ دابىل قاعىلا باستاعانىنا شيرەك عاسىر بولعان. الماتىنىڭ ناق ورتاسىندا بوي تۇزەپ تۇرعان 800-دەن استام تۇرعىن ءۇي كەشەنى زاڭسىز سالىنعان, ونىڭ جۇزدەن استامى گەولوگيالىق تالاپ­تارعا ساي كەلمەيدى. ەكولوگتىڭ ويىن­شا, قالانى دامىتۋدىڭ باس جوسپارى مەن الماتىنىڭ 2040 جىلعا دەيىنگى باس جوس­پارىنا تۇزەتۋلەر قولدانىستاعى زاڭسىز عيماراتتاردى زاڭداستىرۋ ءۇشىن عانا دايىندالعان. «الماتىنىڭ باس جوس­پارىن قايتا دا­يىنداۋ نەمەسە تۇزەتۋلەر ەنگىزبەستەن بۇرىن توتەنشە جاعدايلار تۋرالى زاڭ قابىلداپ, قالا قۇرىلىسىنا قاتىس­تى كەيبىر تالاپتاردى سول زاڭعا قاراپ بەيىمدەۋىمىز كەرەك», دەيدى ەكولوگ.

 تاۋەلسىز ساراپشىلار ەسكەرتكەن ەڭ باستى ماسەلە – قۇجات توتەنشە جاع­دايلار تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, بارىپ قارالۋعا ءتيىس ەدى. ساۋ­لەتشى, الماتى ساۋلەتشىلەر وداعىنىڭ باس­قارما مۇشەسى پاۆەل ساۆرانچۋكتىڭ ايتۋىنشا, وسى جىل­دار­ ىشىندە الماتىنىڭ ءاربىر باس جوس­پا­­رىنىڭ وزىنە ءتان يدەياسى بولاتىن, قا­لا­نىڭ كەلبەتىنە ءار بەرىپ تۇرعان ءار­بىر قۇرىلىس ءانسامبلى سول يدەيانىڭ توڭىرە­گىندە العا جىلجيتىن, داميتىن. 60-جىلدارى جوباعا پوليتسەنترلەر جۇيەسى ەنگى­زىل­دى. ساراپشىلار قازىرگى باس جوس­پاردان «تۇعىرلى يدەيانى» تابا الماپتى.

پ.ساۆرانچۋك باس جوسپاردا قالا كولە­مى ەكى ەسەگە ۇلعايعاندىقتان, تۇرعىن ءۇي كولە­مىنە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن دە ايتىپ ءوتتى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قالا جىلى­نا ورتا ەسەپپەن 50 مىڭ ادامعا ءوسىپ كەلە­دى. بىراق حالىقتىڭ ءوسىمى قالانىڭ كەل­بەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەۋى كەرەك. «حالىق­تى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتەمىز دەپ الماتىنىڭ تاريحي كەلبەتىن بۇزىپ الۋعا بولمايدى. قالانىڭ كەز كەل­گەن نۇكتەسىندەگى قۇرىلىس نىسانى ءبىر-بىرى­مەن ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرۋعا ءتيىس. ال باس جوسپاردا تەك تۇرعىن ءۇي سا­نىن كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر», دەي­دى ساۋلەتشى.

الماتىنىڭ ميگراتسيالىق تارتىلىس نۇكتەسى ەكەنىن بىلەمىز. بىزگە ميگراتسيالىق تولقىندى تىنىشتاندىرۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى. «بۇل ءۇشىن قالا ماڭىنداعى اۋماق­تار­دى اگلومەراتسيانىڭ «پولي­ورتا­لىق­تارى» رەتىندە دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋى­مىز كەرەك ەدى. مەن باس جوسپار وسى يدەيانىڭ كاتاليزاتورىنا اينالادى دەپ ۇمىتتەنگەن ەدىم. مەملەكەتتىك-جەكە­مەن­شىك ارىپتەستىكتىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, قۇرىلىس قىزمەتىن قالانىڭ شەت­كەرى ايماقتارىنا باعىتتاۋ كەرەك. بۇل كۇن سايىن قالاعا كوپتەگەن كولىكتىڭ كى­رۋىن ازايتادى, بۇل ءوز كەزەگىندە اۋانىڭ لاس­تانۋىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى», دەي­دى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, گەوگرا­فيا­لىق تۇرعىدا قالا شەكاراسىندا ورنالاسقان اۋدانداردى «قالا» ساناتىنا جاتقىزۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىرتۇتاس ساۋلەتتىك-جوسپارلاۋ ەرەكشەلىگى جوق. الماتىنىڭ تاريحي كەلبەتىنەن ايىرىلىپ بارا جاتقانىن قالانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى ءجيى ايتادى. قاپتاعان قۇرىلىس قالانىڭ اۋا باسسەينىنىڭ تازالىعىنا سىزات ءتۇسىردى. قالانىڭ ەڭ تازا دەپ تانىلعان بولىگىنىڭ ءوزى كولىك كەپتەلىسىنەن كوزىن اشا الماي قالدى. ەكولوگيالىق تەڭگەرىمسىزدىكتەن جەر-انا لاس, اعىن سۋدى بويىنا ءسىڭىرىپ الاتىن قابىلەتىنەن ايىرىلىپ بارادى. «باس جوسپاردا وسى ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەدى. بىراق بۇل قۇجات ترانسفورماتسيالىق ارەكەتتەرگە جول بەرمەي, تاۋ بوكتەرلەرىن ودان ءارى يگەرۋگە تىيىم­ سالۋ ۇسىنىسىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, جوسپار كەرىسىنشە قالا ىشىندە تۇرعىن ءۇي جانە ونەركاسىپتىك قۇرىلىستىڭ قارقىندى ءوسۋىن جانە سونىڭ ناتيجەسىندە قالاعا كەلەتىن تۇراقتى تۇرعىنداردىڭ شامادان تىس ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق قوعامدىق كولىك پاركىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگىنەن ءارى اسا الماي قالعان», دەيدى پ.ساۆرانچۋك.

ال ينجەنەر ۆاسيلي مارتىنوۆ الماتىداعى قۇرىلىستىڭ بەتالىسى جويقىن جەر سىلكىنىسى بولعان جاعدايدا ۇيىندىلەر استىندا قالاتىن ادامداردى قۇتقارىپ قالۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر. سەبەبى ءبىر-بىرىمەن ءيىن تىرەسىپ تۇرعان ۇيلەردىڭ تىعىزدىعى قۇتقارۋ ماشينالارى جۇرەتىن جولدى جاۋىپ تاستاعان. سول سەبەپتى تاۋەلسىز ساراپشىلار 2023 جىلدىڭ 28 ءساۋىر كۇنگى «الماتى قالاسىنىڭ باس جوسپارىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ» جوباسىنىڭ جيىنتىق ساراپتامالىق قورىتىندىسى جانە «الماتى قالاسىنىڭ 2040 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارى» جوباسى بويىنشا №1 قوعامدىق تالقىلاۋ حاتتاماسىن, الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ 2023 جىلعى 21 ساۋىردەگى «الماتى قالاسىنىڭ 2040 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارى» جوباسىن بەكىتۋ تۋرالى № 6 شەشىمى, «الماتى قالاسىنىڭ باس جوسپارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2023 جىلعى 3 مامىرداعى №349 قاۋلىسىن بەكىتۋ زاڭسىز دەپ تانىلسىن», دەگەن بايلامعا كەلىپ وتىر.

الماتى