قوسىلعان قۇن سالىعى: مولشەرلەمە تراەكتورياسىن ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك

قازان ايىنىڭ باسىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى قازاقستاندا قارجى جەتكىلىكتى بولعانىمەن ونى كادەگە جاراتۋ مودەلى كۇمان تۋدىراتىنىن ايتقان ەدى. ەندى ۇكىمەت قولداعى ققس-نىڭ جاڭا دەڭگەيى ارقىلى ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن ۇنەمدەمەككە بەل بايلاپ وتىر.

مينيستر الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە يمپورتتىق تاۋارلارعا قاتىستى ققس مولشەرلەمەسى وسەدى, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ جەڭىلدىكتەرى ساقتالادى. ققس مولشەرلەمەسىنىڭ وزگەرۋى تەك 121 821 تولەۋشىگە قاتىستى بولماق. بۇل – ەلدەگى سالىق تولەۋشىنىڭ تەك 5,5 پايىزى عانا. سول بەس جارىم پايىزدىق توپتى قانداي ەرەكشەلىكتەرمەن ىرىكتەپ الاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بەلگىلىسى – ءبىرىنشى كەزەكتە يمپورتتىق تاۋارلار ققس مولشەرلەمەسى وسەدى. وتاندىق تا­ۋار وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ جەڭىلدىكتەرى ساقتالادى. بىراق جەڭىلدىكتەر قانداي تەتىكتەر ارقىلى جانە قانداي پايىزبەن ساقتالاتىنىن مينيسترلىك ازىرگە ايتپاي وتىر. «ۇلتتىق قورعا تاۋەل­دى­لىكتى قالاي تومەندەتەمىز؟» دەپ ابدەن باسى قاتقان ۇكىمەت ققس-داعى وزگەرىستەرگە ۇمىتپەن قارايدى. «قوسىمشا كىرىستەر وسى ترانسفەرتتەردىڭ مولشەرىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تيىسىنشە ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتەدى. ال تۇسكەن قاراجات الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالادى», دەيدى مينيستر.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدە شىعارىلعان تاۋارعا 20 پايىز كو­لەمىندەگى ققس قوسىلادى. تاۋار ەلىمىزدە ەكسپورتتالعان كەزدە نولدىك مولشەرلەمە قولدانىلىپ, الدىندا 20 پا­يىز كولەمىندە تولەنگەن ققس ەكسپورتتاۋشىعا قايتارىلادى. قازاقستان تەرريتورياسىندا ونداي تاۋار ءۇشىن 12 پا­يىز كولەمىندە ققس تولەنەدى. رەسەيدە 8 پايىز كولەمىندە قايتارىلعان ققس-نىڭ قالعان بولىگى تاۋار يەسىنىڭ «قالتاسىندا» قالىپ, تاۋاردى جارنامالاۋعا, جاقسى ورىن الۋعا, دەمپينگكە جۇمسالادى. ياعني ققس-داعى 8 پايىزدىق ايىرماشىلىق رەسەيلىك وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارىنا ارتىقشىلىق بەرىپ وتىر. ققس مولشەرلەمەسى كوتەرىلسە, يمپورتتىق تاۋارلارعا جۇكتەمەنى ارتتىرۋ ارقىلى قازاقستان ۇتادى. قازاقستان بيۋد­جەتىنە 12 پايىز ەمەس, 16 پايىز سالىق تولەنە­دى. بۇل مولشەرلەمە 2025 جىلدان باستاپ قول­دانىلادى دەپ بولجانىپ وتىر.

ققس مولشەرلەمەسى 12 پايىز بولعانىنا قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلدەگى كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيى ەۋروپا ەلدەرىنە, ءتىپتى ەاەو-عا مۇشە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى, سوڭعىسىمەن سالىستىرعاندا تومەن. بۇگىندە بىزدە ققس مولشەرلەمەسى 12 پايىزدى قۇرايدى. ال بۇل كورسەتكىش رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيامەن سالىستىرعاندا تومەن. بۇل ەلدەردە سالىق مولشەرلەمەسى 20 پايىزعا تەڭ. وزبەكستانداعى ققس 2023 جىلعى 1 قاڭتار­دان باستاپ 15 پا­يىزدان 12 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا دا مولشەرلەمە – 12 پايىز.

ساراپشىلاردىڭ ءبىر توبى ءبىزدىڭ ەلگە ققس مولشەرلەمەسىنىڭ تراەكتورياسىن ءار­تاراپتاندىراتىن كەزدىڭ كەلگەنىن ايتادى. سوڭعى ۋاقىتتا سالىق ساياساتى بارلىق قيىن­شىلىق­تان قۇتقاراتىن قۇرالعا اينالعانى دا ءجيى ءسوز بولادى. بىراق نارىق زاڭى ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار ارقىلى عانا شەشىلمەۋى كەرەكتىگىن تالاي رەت دالەلدەگەن. بۇل ءۇشىن بارلىق سالادا ءبىر-بىرىنە مۋلتيپليكاتيۆتى تۇردە اسەر ەتىپ وتىراتىن شەشىمدەر قاجەت.

ءبىزدىڭ ەلدەگى باسەكەلەستىك دەڭگەيى رەسەي­مەن سالىستىرعاندا تومەن, ول ەلدىڭ ەكونو­ميكاسى ءبىزدىڭ ەلدەگى كورسەتكىشتەن 8 ەسە ۇل­كەن ەكەنىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اشىپ ايتىپ وتىر. كودەكستىڭ جاڭا جوباسى 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا پارلامەنت تالقىسىنا ۇسىنىلىپ, 2025 جىلدان باستاپ ەنگىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان.

2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ققس-نىڭ مينيمالدى شەگى 20 مىڭ اەك (1 اەك – 3450 تەڭگە) بولىپ بەكىتىلگەن ەدى. بيىل 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 15 377,7 ملرد تەڭگە تۇسكەن. ەكونو­مي­كالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپتاماسىندا بۇل كورسەتكىشتىڭ وتكەن جىلدىڭ وسى مەزگىلىمەن سالىستىرعاندا 1 981,5 ملرد تەڭگەگە ارتىق ەكەنى ايتىلعان. كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ (كتس) مولشەرلەمەسىنىڭ ءوسۋى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى. قولدانىستاعى شەكتەۋلەرگە بايلانىستى ازىرگە ققس ماسەلەلەرىن شەشىپ, كتس جانە باسقا سالىقتار ماسەلەلەرىن كەيىنگە قالدىرىپ وتىر. قازىر قازاقستاندا ققس مولشەرلەمەسى 12 پايىزدى قۇرايدى. سالىستىرۋ ءۇشىن وزبەكستاندا 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قوسىلعان قۇن سالىعى 12 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. رەسەيدە ققس مولشەرلەمەسى 20 پايىز, پولشادا – 5-تەن 23 پايىزعا دەيىن, (تاۋارلار توبىنا بايلانىستى), بەلارۋستە – 20 پايىز. ال ەۋروپا ەلدەرىندە ققس مولشەرلەمەسى 15-23 پايىز ارالىعىندا. بۇل كورسەتكىشتەرگە قاراساق, قازاقستاندا ققس مولشەرلەمەسى نارىقتىق ەكونوميكا قاجەتتىلىكتەرىنەن تۋىنداپ وتىر.

ساراپشىلار اۋىلىنداعى پىكىرتالاستىڭ باعىتى ءارتۇرلى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بيزنەسكە تۇسەتىن بيۋدجەتتىك جۇكتەمەنىڭ مول­شەرىنە نازار اۋدارىپ وتىر. ۇسىنىس-جوبا­نىڭ اۆتورلارى شەتەلدەردەن كەلەتىن تاۋارلاردى قىمباتتاتىپ, وتاندىق ءونىمنىڭ باعاسىن ولاردان قاراعاندا ارزانىراق ەتىپ, ەلدەگى وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تارتىمدى ەتەمىز دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. مۇنىڭ سوڭى باعانىڭ وسۋىنە, تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ تومەندەۋىمەن اسەر ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بيزنەستىڭ, اسىرەسە شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىن دە ءبىر قارىپ ءوتۋى مۇمكىن. شوب وكىلدەرى اراسىندا «اشىق جۇمىس ىستەگەن كاسىپكەرلەر ءارى قاراي دا اشىق جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولىپ, كولەڭكەدە جۇمىس ىستەگەندەر سول جەردە قالىپ قويىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ شاعىن بيزنەستىڭ ورتا بيزنەسكە اينالۋىنا قاتىستى تاپسىرماسى ورىندالماي قالادى» دەگەن قاۋىپ بار. كاسىپكەرلەر بۇل قادامعا بالاما رەتىندە ءتيىمسىز مەملەكەتتىك شىعىنداردى وڭتايلاندىرىپ, باسقا دا نورماتيۆتەردى قاراستىرۋىمىز كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر. كولەڭكەلى ەكونوميكاداعى بيز­نەس­تى شىعارىپ, زاڭداستىرۋ جايلى ءجيى اي­تىل­عانمەن, ناتيجە از.

قازاقستان سالىق تولەۋشىلەر مەن ەسەپ­شىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى سارا ءجۇنىسوۆانىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەردىڭ شىعىنى ونسىز دا جوعارى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ماسەلەسى وزەكتى تاقى­رىپ. شوب-تى قولداۋ تۇسىنىكتى سالىق زاڭنا­ماسى بولماسا مۇمكىن ەمەس. بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن كوپتەگەن ماسەلە قوردالانعان جانە ونى جۇيەلى تۇردە شەشۋ قاجەت. الكوگولدىك ونىمدەردى ساتۋعا ليتسەنزيانى پايدالانعانى ءۇشىن الىناتىن الىم – ورتا ەسەپپەن 100 اەك. جىل سايىن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ وسۋىنە بايلانىستى الىم مولشەرى دە ارتىپ كەلەدى. سونداي-اق بانك قىزمەتتەرىنە, ينتەرنەت بايلانىسىنا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە, ينجەنەرلىك جەلىلەردى جوندەۋگە, جۇمىس ورىندارىن مىندەتتى ساقتاندىرۋعا, م ۇلىك سالىعىنىڭ مولشەرىنە قاتىستى شىعىندار دا جىل سا­يىن ءوسىپ جاتىر.

سالىق اۋىرتپالىعىنىڭ ارتۋى سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلعان. سالىق كودەكسىنىڭ تۇسىندىرمەلەرى ءبىرشاما انىق ەمەس, سوندىقتان سالىقتىق قاتىناستاردى جاڭاشا رەتتەۋ قاجەت. بيزنەس وكىلدەرى ققس-نىڭ 12 پايىزدان 16 پايىزعا ارتۋى ساتۋ كولەمىن, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى تومەندەتىپ, سالىق تولەۋشىلەردىڭ جاعدايىن ناشارلاتادى دەپ الاڭدايدى.

قازاقس­تاننىڭ تىكەلەي ساتۋ قاۋىم­داس­تى­عىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى اناستاسيا كالاشنيكوۆا اتاپ وتكەندەي, قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ 27 پايىزى ققس تۇسىمىنەن تۇسەدى. ققس-نىڭ 4 پايىزدىق تارماققا – 12 پايىزدان 16 پايىزعا دەيىن ارتۋى ينفلياتسيانىڭ 3,5 پايىزدىق تارماققا وسۋىنە اكەلەدى. جاڭا مولشەرلەمە قابىلدانسا, اۋىرتپالىق بيزنەسىن ەندى باستاپ كەلە جاتقان شوب وكىلدەرىنە ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. كوممۋنالدىق قىزمەتتەر باعاسى ايتارلىقتاي ءوسىپ جاتىر. بۇل ءوندىرىس شىعىندارىنا اسەر ەتپەۋى مۇمكىن ەمەس, سونىمەن قاتار ول تاۋار قۇنىنا قوسىمشا 4 پايىز ققس قوسادى. ەلدەگى سالىق ساياساتى, ەڭ الدىمەن, انىق, اشىق جانە بارابار بولۋى كەرەكتىگىن سالىق كودەكسىندە سالىقتان اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تارماقتار مەن ەرەجەلەر جەتكىلىكتى ەكەنىن ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى. سولاردىڭ ىشىن­دەگى ەڭ كۇردەلىسى سالىق ورگاندارى بار­لىق سالىق تولەمدەرىن «royalty», باسقاشا ايت­قان­دا, ليتسەنزيالىق سالىمنىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ قابىلدايتىنى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, سالىق اۋىرت­پا­لىعىن بيۋدجەتكە نۇقسان كەلتىرمەي وڭ­تاي­لان­دىرۋ ءۇشىن ويىن ەرەجەسىندە اشىقتىققا با­سىمدىق بەرىپ, بۇل تارماقتاردى سالىق تولەۋ­شىلەرگە ءتۇسىندىرۋ قاجەت. «شوب ءۇشىن بىر­كەلكى ققس بولۋى كەرەك. سالىق نەعۇرلىم تومەن بولسا, بيۋدجەتكە سوعۇرلىم كوپ ءتۇسىم تۇسەدى. باسقاشا بولسا, بيزنەس كولەڭكەلى جولمەن بولسا دا وزىنە قولايلى ورتانى ىزدەيدى», دەيدى ساراپشى.

ا.كالاشنيكوۆا ققس تىزىمىندەگى تاۋار­لار­دىڭ 40 پايىزعا جۋىعى قازاقستانعا ىلەسپە قۇجاتسىز اكەلىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى كەيبىر كاسىپكەرلەر قازىر ەلىمىزدە 12 پايىزدىڭ تەك 9 پايىزىن عانا تولەيدى. ال 16 پايىزدىڭ سالماعىن كوتەرسە بيزنەس جابىلادى نەمەسە كولەڭكەگە كەتىپ قالادى. دەمەك, وزگەرىستەردىڭ سالماعىن كوتەرىپ الاتىن 121 821 سالىق تولەۋدەن وزگە سالىمشىلاردىڭ تولەيتىن ققس مولشەرى تۋرالى, ولارعا كورسە­تى­لەتىن قولداۋ تۋرالى اشىق ايتىلۋعا ءتيىس.

ساراپشى ايتقان كەلەسى ماسەلە تاۋار ءوندىرۋشىنى باسقا دا تەتىكتەر ارقىلى, ماسەلەن مەملە­كەت­تىك قولداۋ ارقىلى قولداۋ كەرەك. ءبىز بۇعان كەدەندىك باج سالىعىن ەاەو ەلدەرىمەن تەڭەس­تىرىپ, ىشكى نارىقتاعى مولشەرلەمەنى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالدىرۋ ارقىلى قول جەتكىزە الامىز. رەسەي, بەلارۋستە بيزنەستى مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ بار. ال بىزدەگى قولداۋدىڭ بارلىق ءتۇرى تەك بيزنەستىڭ «كوشباسشى» توبىنا عانا ارنالعان. ال قالعاندارى سولاردان ارتىلعان «سارقىتتى» مىسە تۇتادى. ەگەر, جاعداي وزگەرمەسە شاعىن بيزنەستى ۇلكەن بيزنەسكە اينالدىرۋ ارقىلى ۇلتتىق ينۆەستورلاردى قالىپتاستىرۋ تۋرالى تاپسىرما ارمان بولىپ قالادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەاەو-عا كىرەتىن ەلىمىز ءۇشىن تەك ققس ەمەس, سالىقتىڭ تومەن مولشەرلەمەسىن ساقتاۋ ستراتەگيالىق ماڭىزدى شارۋا.

بۇل ءۇشىن بيزنەستى وڭاي باستاۋعا جانە ونى جۇرگىزۋگە كەتەتىن شىعىنداردى ازايتۋعا جاع­داي جاساۋ قاجەت.

الماتى