كەز كەلگەن ىرگەلى شىعارمانىڭ سوڭىندا كول-كوسىر ەڭبەك ءىزى مۇنارتادى. ەڭبەكسىز ءوسۋ جوق, ونسىز تۇشىمدى ۇدەرىس بولماق ەمەس. دوستارى ايگىلى گريگوري ءپوتانيننىڭ ەرتەڭگىلىك دارعا اسىلار تۇستا تۇنىمەن نەمىس ءتىلى سوزدىگىن وقىپ شىققانىن ايتادى. اقىرى ۇكىم قايتا قارالىپ, وقىمىستى عالىم اجال تىرناعىنان امان قالادى.
قاسيەتتى قۇراندا: «بىلگەندەر مەن بىلمەگەندەر تەڭ بە؟» دەيدى. ال شەجىرەلى شىعىس دانالىعىندا «پاتشالار ادامداردى باسقارادى, ال ءىلىم يەلەرى پاتشالاردى باسقارادى» دەگەن ءتامسىل بار. تالانت بەرگەن جاراتقان ونى ۇشتايتىن تالاپتى دا بەرەرى ءسوزسىز. ال كەيبىر تالانت يەلەرى ازىراق جەتىستىككە ماس بولىپ, ماقتانعا ەرىپ, شولگە تۇسكەن تامشىداي جوعالىپ جاتادى. ادەبيەت سالاسىندا جەتىستىككە جەتكەن جانداردان جانكەشتى ەڭبەكتىڭ تابىن كورەمىز. اسا ىزدەنىمپاز جازۋشى مۇحتار ماعاۋين «قۇداي تالانتتى نەسيەگە بەرەدى, ونى ادام ءوزى ەڭبەكپەن المايدى. ەگەر سول تالانتىن دۇرىس جۇمساي السا, مۇراتىنا جەتەدى, ال ءراسۋا ەتسە, جامانشىلىققا ۇشىرايدى» دەپ ەڭبەكتىڭ شىعارماشىلىقتاعى ءمانىن ايقىندايدى. ماعاۋين ىزدەنىسى كەيىنگى تولقىنعا ۇلگى بولارلىق ارنا ىسپەتتى. ءار ساعاتىن, ءار مينۋتىن بىلىمگە ارناعان جازۋشىنىڭ «الاساپىراندى» جازۋ ءۇشىن جيىرما جىلداي ارحيۆ اقتارعانى – ءىرى تاۋەكەلشىلدىك. «مەن» عۇمىرنامالىق رومانىن وقىعان ءار ادام ءوز ۋاقىتىنا شەكتەۋ قويىپ, وڭ-سولىن باعامداۋعا ۇيرەنەرى داۋسىز.
ەڭ عاجابى – جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى قاھارلى ساياساتتىڭ ەزگىسىندە ءجۇرىپ سوڭىنا قۇندى جادىگەرلەر قالدىرعان جانكەشتى الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەگى. تۇتاس ءبىر ءداۋىردى جارىققا سۇيرەگەن سوم تالانتتار, ءبىرى «ماسا», ءبىرى «پايعامبار», ءبىرى «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىققان كۇن بولىپ» ۇلت ساناسىنا سىلكىنىس ەنگىزدى.
ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلسەك, مەدرەسە ءبىتىرىپ اۋىلدا ءبىرشاما تۇراقتاعان اقىن ءىلىم جولىندا باتىل قادامدارعا بارادى. 26 جاسىندا تاشكەنتتەگى قازاق-قىرعىز ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسسە, 1925 جىلى 31 جاسىندا ماسكەۋگە وقۋعا اتتانىپ, ءۇش جىل الەمدىك ءىنجۋ-مارجانداردىڭ تەرەڭىنە سۇڭگيدى. ادەبيەت سالاسىن عانا ەمەس, ادامزاتقا رۋحاني ازىق سىيلاعان وزگە دە ونەر تۇرلەرىن زەردەلەپ, اتاقتى گوركيمەن كەزدەسىپ اڭگىمە دۇكەن قۇرادى. جانسۇگىروۆ جولى ىزدەنىس پەن بىلىمگە, ەڭبەككە تولى سارابدال جول ەدى. سونىسىمەن دە ۇلتتىق پوەزيامىزعا قۇبىلىس اكەلىپ, مەكتەپ قالىپتاستىردى. الاشتىڭ ءاليحان بوكەيحانوۆى ءبىر حاتىندا ءوز ۇيىنە كەلىپ, «قايتسەم دە ورىس ءتىلىن ۇيرەنەمىن!» دەگەن ايبىندى تالابىمەن كەۋدەسى وتتاي جانعان سۇلتانماحمۇتتى ايتىپ, ەرەكشە سۇيسىنەتىنى بار. سۇلتانماحمۇت اقىن ءبىر ولەڭىندە:
«وللاھي! انت ەتەمىن اللا اتىمەن,
ورىس ءتىلىن بىلەمىن ءھام حاتىمەن.
يستوريا, گەوگرافيا ءپاندى بىلمەي,
وللاھي, ءتىرى بولىپ جۇرمەسپىن مەن», – دەپ ءوز-وزىنە انت بەرەدى. ۇلى ماقسات جولىندا بىلتە شامعا ۇڭىلگەن ادۋىندى دارىننىڭ ۇلكەن ىزدەنىس شىڭىراۋىنا قۇلاش سەرمەگەنىن بايقايمىز. ال ماعجاننىڭ «ەۋروپالىق اشەكەيلەرمەن» كومكەرىلگەن رۋحتى جىرلارى مەن تاريحي, ەتنوگرافيالىق شەجىرەگە تولى شىعارمالارى شۇڭعىما ءبىلىمىنىڭ ءبىر دالەلى. اقىننىڭ باتىسقا ساپارى جاڭا, قايشىلىقتى كوزقاراسقا تولى.
كۇن باتىستى قاراڭعىلىق قاپتاعان,
جالعىز جان جوق قاراڭعىدا لاقپاعان.
بىلگەن ەمەس يمان دەگەن نە نارسە,
قارىن دەگەن ءسوزدى عانا جاتتاعان!
ءيا, ول جان سىرىنان گورى تانگە, تەحنولوگيالىق جولعا كوبىرەك ۇڭىلگەن سول كەزدەگى باتىس عىلىمىنا ناز ايتىپ, اقيقات نۇرىن جانىنا جاقىن تۇتادى.
XX عاسىردا ۇلتتىق پوەزيامىزعا لەك-لەگىمەن كەلگەن تۇلعالار توبىن اتاعاندا جانكەشتى اقىن قادىر مىرزا ءالى ەسىمىن اتاماۋ مۇمكىن ەمەس. اقىن ءار ساعاتىن جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىپ, قىرىق جاستان سوڭ ءبىرجولا شىعارماشىلىققا بەت قويادى. ال جىل سايىن كىتابى شىققان جۇمەكەن اقىننىڭ, كوزى تىرىسىندە سەگىز جيناعى جارىق كورگەن مۇقاعالي ەڭبەكقورلىعى دا قوردالى تاقىرىپقا جۇك.
جازۋشى انتون چەحوۆ سۋرەتشى اعاسىنا جازعان حاتىندا تەگەۋرىندى ىزدەنىستىڭ وراسان زور ءرولىن جەتكىزەدى. «ورتادان دارەجەڭ تومەن تۇرماۋ ءۇشىن «فاۋستان» مونولوگ جاتتاۋ جەتكىلىكسىز. وعان كۇندىز-ءتۇنى ءۇزىلىسسىز ەڭبەك, ماڭگىلىك وقۋ, ەركىندىك قاجەت. ءبىزدىڭ ۇيگە كەل دە جاتىپ الىپ وقى, تىم قۇرىعاندا ءوزىڭ وقىپ كورمەگەن تۋرگەنەۆتى پاراقتاپ شىق». بىلىمسىزدىككە جانى قاس جازۋشى اينالاسىنا شۋاق شاشىپ, ءار اداممەن ءوز دارەجەسىندە سويلەسەدى. ءتىپتى كۇردەلى سويلەۋگە تىرىسقان جەرگىلىكتى ايەلدەرگە مارمەلادتى جاقسى كورەتىنىن ايتىپ, ءماز-ءمايرام ەتەدى.
لەۆ تولستوي ء«بىر پايىز تالانت, توقسان توعىز پايىز ەڭبەك» دەگەن ەكەن. مىنە, جازۋشىنىڭ بۇل ءسوزى الۋان ويدان, كەنەن تاجىربيەدەن تۋعان پىكىر. ويتكەنى «شابىت دەگەنىمىز – ىزدەنىس» ەكەنى تالاسسىز اقيقات.