ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى تۋرالى اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتقان كەزەڭدە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنا قاتىستى ماقالالار جاريالاندى. سول كەزدە دەپۋتاتتاردان عانا ەمەس, جالپى جۇرتتان تۇسكەن پىكىرلەر مەن ەسكەرتۋلەردى دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزۋ جونىندەگى ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا ءبىر اپتادان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن, اتالعان كوميسسيانىڭ توراعاسى بولعان دەپۋتات سالىق زيمانوۆتىڭ «ەرەكشە ماڭىزدى قۇجات» ماقالاسى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» 1990 جىلعى 28 قازانداعى نومىرىندە جارىق كوردى, كولەمدىلەۋ ماقالانى ىقشامداپ ۇسىندىق.
ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىن سوڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قابىلدادى. مۇنىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى بار ەدى. باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرۋگە جانە ولاردىڭ دەكلاراتسيالارىنداعى ۇتىمدى ءارى باعالى نارسەلەردى الۋعا ءوزىمىزدىڭ تاريحي شەشىمىمىزگە ويلى كوزبەن قىزبالانباي قاراۋعا مۇمكىندىك مول بولدى. بۇرىن سوۆەت وداعىندا وسىنداي ساياسي قۇجاتتى قابىلداۋ پراكتيكاسى بولماعانىن ەسكەرگەن ءجون.
كوپتەگەن حاتتار, كوللەكتيۆتىك ۇندەۋلەر مەن تەلەگراممالار كەلىپ ءتۇستى. ولاردى دەپۋتاتتار دەكلاراتسيانىڭ جاڭا نۇسقاسىن ازىرلەۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, جوعارعى سوۆەتكە باياندادى. بۇل قۇجات پارلامەنت سەسسياسىندا مۇقيات قارالدى.
اۋەلى دەكلاراتسيانىڭ ءمانى مەن ونىڭ باسقا زاڭ اكتىلەرىنىڭ اراسىنداعى ورنىن ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون. وندا رەسپۋبليكانىڭ تاعدىرى مەن ستاتۋسىن, ونىڭ جاڭا فەدەراتسيا – وداقتىق مەملەكەتتەگى ورنىن, رەسپۋبليكا وكىمەتىنىڭ ەكونوميكا, مادەنيەت, زاڭ شىعارۋ جانە تەرريتوريالىق كەڭىستىك سالاسىنداعى ۇستەم بيلىگىنىڭ اۋقىمى مەن شەگىن ايقىندايتىن ءپرينتسيپتى ەرەجەلەر حاتتالعان. دەكلاراتسيانىڭ باسقا مەملەكەتتىك اكتىلەردەن اراسىنداعى باسىمدىعى ونىڭ قورىتىندى بولىگىندە ايقىندالعان: «دەكلاراتسيا وداقتىق شارت جاساسۋ, قازاق سسر-ءىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن, ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ ستاتۋسىن ىسكە اسىراتىن زاڭدىق اكتىلەردى ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى».
ادامدى قاي ۇلتقا جاتاتىنىنا جانە ءدىني نانىمىنا قاراماستان تولىمدى جانە ەرىكتى تۇلعا رەتىندە ورنىقتىرۋ جانە وسى نەگىزدە رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا تۇراتىن حالىقتاردى توپتاستىرىپ, ولاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋعا قول جەتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى يدەيا بۇكىل دەكلاراتسيانىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان. وسىناۋ اسقارالى ماقساتقا توماعا-تۇيىقتىق پەن پەن وقشاۋلانۋ جاعدايىندا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ادام پراۆولارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى نورمالارىنىڭ, سونداي-اق, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى ەركىن بيلەۋ پراۆوسىنىڭ ءمانى اتاپ كورسەتىلىپ وتىر, ال بۇل پراۆو بىرىكككەن ۇلتتار ۇيىمى تيىسىنشە 1948 جانە 1966 جىلدارى قابىلداعان ازاماتتىق جانە ساياسي پراۆولار تۋرالى حالىقارالىق حارتيادا حاتتالعان.
جالپى ادامزاتتىق يگىلىكتەردى يگەرۋ شەڭبەرىندەگى باسقا مىندەتتەردىڭ اراسىندا قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى رەسپۋبليكانىڭ ءتۇسىنۋ مىندەتى, ونىڭ ءتول مادەنيەتى مەن ءتىلىن قايتا تۇلەتىپ, دامىتۋعا مەملەكەتتىك قامقورلىق كورسەتۋ قاجەتتىگى ءبولىپ كورسەتىلىپ وتىر. بۇل قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ جانە سوۆەت فەدەراتسياسى شەڭبەرىندە ونىڭ مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋدىڭ تاريحي مانىنەن تۋىندايدى. مۇنىڭ ءوزى قازاق رەسپۋبليكاسى قازاق حالقىنىڭ دۇنيەجۇزىندەگى بىردەن–بىر كىندىك كەسكەن اتامەكەنى بولىپ تابىلاتىنىنان جانە ونىڭ تاعدىرىنىڭ تەك وسى ايماقتا عانا شەشىلەتىنىنەن تۋىندايدى.
جاريالانعان جوبانىڭ 8-ستاتياسىنا, ونىڭ: «قازاق سسر-ىندە قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل, ال ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل بولىپ تابىلادى» دەگەن بولىگىنە كوپتەگەن پىكىرلەر كەلىپ ءتۇستى. ول دەكلاراتسياعا ەنگىزىلمەدى جانە تالقىلاۋدان الىپ تاستالدى. ناق وسى تۇجىرىم جەرگىلىكتى جەرلەردەن كەلىپ تۇسكەن حاتتاردا بارىنەن دە كوپ قوزعالعاندىقتان ول تۋرالى بولەك ايتقان ءجون.
قازاق جانە ورىس تىلدەرى تەڭ پراۆولى. بىراق ولار ءوزىنىڭ ءىس جۇزىندەگى جاعدايى بويىنشا تەڭ ەمەس جانە تەڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىرىنشىسى عىلىمي تەحنيكالىق سالادان بەلسەندى تۇردە ىعىستىرىلىپ وتىرعان, رەسپۋبليكاداعى رەسمي ءىس جۇرگىزۋ سالاسىنان تولىق دەرلىك ىعىستىرىلعان جەرگىلىكتى ايماقتىق ءتىل بولىپ تابىلادى, ەكىنشىسى عىلىم, ءبىلىم بەرۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك تسيۆيليزاتسيا ءتىلى. وسىعان بايلانىستى بۇل تىلدەر تەڭ ستاتۋسى بولا تۇرىپ, قاتارلاس قوزعالىس پروتسەسىندە ءبىرىن-ءبىرى «جىگەرلەندىرە» المايدى.
تەك جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ تىلىنە «ارتىقشىلىقتار» بەرۋ عانا ونىڭ بولمىسىن, ساقتالۋىن جانە قايتا تۇلەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇل تۇستا قازاقتاردىڭ «بوتەن نيەتى» دە, رەسپۋبليكادا ورىس ءتىلىنىڭ تەڭ پراۆولى دامۋىنا قىسىم جاساۋ دا جوق.
بۇگىنگى تاڭدا جالپى جاعداي مىناداي: ماسەلەلەردى, اسىرەسە ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى ءارتۇرلى تۇسىنۋگە ەشقانداي جەلەۋ بەرۋگە بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە پروتسەدۋرالىق ماسەلەلەر قانشا ماڭىزدى بولسا دا, باسقا اكتىلەردە رەتتەلۋگە ءتيىس.
اعىمداعى مىندەت, بىرىنشىدەن جاريالانعان نورمالاردىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن قايتا قۇرۋ پروتسەستەرىنە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكانىڭ قوساتىن سىندارلى ۇلەسىن مولايتۋ تۇرعىسىنان دۇرىس ءتۇسىنىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىلۋىندە بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن دەكلاراتسيانىڭ نورمالارىن, اسىرەسە, جەكە ادامنىڭ پراۆولارى مەن بوستاندىقتارىن تيىسىنشە قامتاماسىز ەتۋ جالپى ادامزاتتىق يگىلىكتەردى ازاماتتاردىڭ سانا-سەزىمىنە ۇيالاتۋ. قازاقستاندا تۇراتىن ادامدار مەن ۇلتتاردىڭ ءوزارا قاتىناسىنا ەنگىزۋ جونىندەگى نورمالارىن ىسكە اسىرۋدى كەشەۋىلدەتپەي باستاۋ كەرەك.
س.زيمانوۆ
رەسپۋبليكانىڭ حالىق دەپۋتاتى, قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.