ەل ىشىندەگى ەلەۋلى مۇرا

وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي حاتشىسى اسحات سايلاۋدىڭ ايتۋىنشا, تاپال احۋن قورىنان ساعدي ءشيرازيدىڭ «گۇلستان» پوەماسى تابىلىپتى. پارسى تىلىندە جازىلىپ, شىعىستاعى ادەبي جاۋھارلار قاتارىندا تۇرعان بۇل تۋىندىنىڭ سىر بويىندا ساقتالعانى تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن. سونىمەن قاتار قۇندى ەڭبەكتەر قاتارىندا مۇحاممەد مۇحيۋددين اۋ­رانگزەب الامگيردىڭ «فاتاۋا الام­گير», ماسۋد يبن ماحمۋد يبن يۋسۋف ءاس-سامارقانديدىڭ «سالوتي ماسۋدي», شەيح ءالي ءال-قاريدىڭ «دجام’ال-ۋاسايل في شارح اش-شا­مايل», مۇحاممەد مۇراد ءرامزيدىڭ «تال­فيك ال-احبار», لۋتفۋللا ءان-نا­سافي ءال-كيدانيدىڭ «حۋلاسي ال-كي­داني», ۋبايدۋللا ءال-ءماحبۋبيدىڭ «مۇح­تاسار ءال-ۋاحايا في ماسايل ءال-حي­دايا», ءال-ءحالابيدىڭ «حالابيساعير», «مۋل­تاكا ال-ابحۋر», مۇحاررام يبن مۇحاممەد از-ءزايليدىڭ «حادييات اس-سالۋك في شارح تۋحفات ال-مۋليۋك» اتتى ەڭبەكتەرى بار.

– تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل عالىم­داردىڭ كوپشىلىگىنە وسمان يمپەرياسى كە­زىندە سۇلەيمەن سۇلتان قامقورلىق جاسا­عان. ءوز باسقارۋى كەزىندە يمپەريانى گۇلدەندىرگەن داڭقتى سۇلتان حانافيتتىك با­عىتتاعى وسى ەڭبەكتەردىڭ جارىققا شى­عىپ, ەلگە تارالۋىنا ىقپال جاساپتى, – دەيدى اسحات سايلاۋ.

بىزدە سول تۇستاعى ەل اراسىنداعى اعار­تۋشى تۇلعالار تۋرالى دەرەك ءالى دە كەم­شىن. ءبىز ولاردىڭ كوپشىلىگىن تەك ءدىني باعىتپەن شەكتەلگەن دەگەن شولاق پايىم جاساپ ءجۇرمىز. مىسالى, ساعدي شيرازيدىڭ كىتابىن XIX عاسىردا ۇستاعان تاپال احۋندى سول تۇستاعى ادەبي اعىمداردان حابارسىز بولدى دەپ ايتا المايمىز. قورىنا وسىن­داي قىرىق شاقتى قۇندى ەڭبەك جيعان قايراتكەر سولار ارقىلى ەلدى عىلىم-بى­لىمگە ۇيرەتىپ, اينالاسىنا تاربيە بەرگەن.

اراب, پارسى, تۇركى تىلدەرىندەگى بۇل ەڭبەكتەردىڭ ءبىرازىن مىسىرداعى ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءدىنتانۋشى-عالىمى مالىك تولەباي ءتارجىمالاپ, تاريحي تانىمدىق باعىتتاعى باستاماعا ۇل­كەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. عالىمنىڭ كو­مەگى ارقاسىندا تاپال احۋن قورىنداعى كى­تاپتاردىڭ ءحىح-حح عاسىرلاردا رەسەي, وزبەكستان, ءۇندىستان جانە مىسىردىڭ باسپالارىنان جارىق كورگەن «فاتاۋا الامگير», «سالوتي ماسۋدي», «دجام’ال-ۋاسايل في شارح اش-شامايل» دەگەن اتاۋلارى مەن جالپى مازمۇندارى بەلگىلى بولدى. «فاتاۋا الامگير» مۇسىلمان ەلدەرىندە ء«ال-فاتاۋا ءال ينديا» دەپ اتالادى. كىتاپتىڭ نەگىزگى مازمۇنى يسلام­داعى شاريعات زاڭدارى, جالپى ەتيكا, اسكەري ستراتەگيا, ەكونوميكالىق ساياسات. تاريحي دەرەكتەردە ەڭبەكتىڭ شىعۋىنا ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ داڭقتى پا­ديشاھى مۇحاممەد مۇحيۋددين اۋرانگزەب الامگيردىڭ ىقپال جاساعانى اي­تىلادى. عالىمدار كەز كەلگەننىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن قۇندى دۇنيەنى تاپال احۋن سامارقاننان الىپ كەلگەن بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسايدى.

ال ماسۋد ءاس-سامارقانديدىڭ «سالوتي ماسۋدي» ەڭبەگىنىڭ قۇندىلىعى شاريعات ينستيتۋتتارى مەن ومىرلىك ماسەلەلەرگە تولىعىمەن ارنالىپ, ەرەكشە عىلىمي ستيلدە جازىلعاندىعى. كىتاپقا بەدەلدى 84 ءدىني باسىلىم, بەلگىلى 125 ساحابادان جەتكەن حاديستەر, 129 يمامنىڭ وسيەت اڭگىمەلەرى جيناقتالعان. كىتاپ اۆتورى ءارتۇرلى جالعان اعىمداردىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىن شەشۋ بارىسىندا ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن.

جوبا بارىسىندا مارال يشان قۇر­مان ۇلىنىڭ (1780-1847) ۇلكەن ۇلى قالمۇحاممەد (قالقاي) يشاننىڭ نەمە­رەسى ابدۋلحاميت يشان ءابدى­راح­مان ۇلى (1905-1960) پايدالانعان كىتاپتار دا زەرتتەلدى. ەل ىشىندەگى دەرەكتەردە قال­قاي نەمەرەسى ابدۋلحاميت جايلى ەس­تەلىكتەر كوپ ساقتالعان. سولاردىڭ بىرىندە ونىڭ اكەسى ءابدىراحمان ماقسۇم مەك­كەدە اتاقتى وسمان سۇلتانى ءىى اب­دۋلحاميتپەن بىرگە قاجىلىق پارىزىن وتەيدى. ءابدىراحماننىڭ بىلىمدارلىعىن مويىنداعان ءىى ابدۋل­حاميت سۇلتان ماقسۇمعا ىستانبۇلدا قالىپ, ءدىني قىزمەتپەن اينالىسۋعا ۇسىنىس جاسايدى. الايدا سۇلتاننىڭ بۇل ۇسىنىسىن ءابدىراحمان ورىنداي المايتىنىن ءبىلدىرىپ, ەلگە قايتۋعا قام جاسايدى. قوشتاسار ساتتە وسمان سۇلتانى ءىى ابدۋل­حاميت ءابدىراحمان ماقسۇمعا دوستىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە ۇلىنا ءوز ەسىمىن بەرۋگە قولقا سالىپتى دەسەدى. ءسويتىپ, ءابدىراحمان ماقسۇم 1905 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇلىنا ازان شاقىرىپ, ءىرى ساياساتكەر رەتىندە ەۋروپا بيلەۋشىلەرىن مويىنداتقان ءىى ابدۋلحاميت ەسىمىن قويعان ەكەن. كەيىن حالىق ونى ءاميت يشان دەپ اتاپ كەتەدى.

ءاميت يشان جاستايىنان قۇران كا­رىمدى جۇرگىزىپ وقىپ, ون ءۇش جاسقا كەلگەنشە سىر بويىنداعى بەلگىلى ۋبايدۋللا, ءباجىم, يمانالى مولدالاردان, كەيىن ءوزىنىڭ اكەسى ءابدىراحمان ماقسۇمنان ءدىني ءدارىس الادى. بىلىمگە, ونەرگە وتە قۇشتار ءاميت يشان ودان ءارى ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 1919 جىلى بۇقاراداعى كوكىلتاش مەدرەسەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, العىر­لىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. 1926 جىلى مەدرەسەنى ۇزدىك ءتامامداپ, جان-جاقتى تەرەڭ ءبىلىم الىپ شىققان ول اراب, پارسى, شاعاتاي, تۇرىك تىلدەرىن ەركىن يگەرىپ, ءدىني ادەبيەتتەردى قازاق تىلىنە اۋدارادى. ءوزىنىڭ تەرەڭ بىلىمدارلىعىنىڭ ارقاسىندا ءدىني ءبىلىم مەن مەديتسينانى ۇيلەستىرۋ ارقىلى ءتابيب ىلىمىمەن ناۋقاستاردى شوپتەن جاسالعان دارىلەرمەن, جۇيكە اۋرۋلارىن دۇعامەن ەمدەپ جازىپ جىبەرىپ وتىرعان.

كەڭەس بيلىگى ءبىرجولا ورناعاننان كەيىن ءاميت يشان بولشەۆيكتەردىڭ قىسىمىنا شىداماي, ءبىرشاما ۋاقىت تاجىكستانعا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. كەيىن 1946 جىلى بايعازى تاجىباەۆ ەسىمىمەن ەلگە قايتا ورالادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حالىققا قىز­مەت ەتكەن يشاننان ءبىر ساندىق قول­جازبا قالادى.

جوبا بارىسىندا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اسحات سايلاۋ, ءلاززات جالعاسبايقىزى جانە ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋ­شىسى, ءدىنتانۋشى-عالىم مالىك تولەباي اراب-پارسى تىلدەرىندە جازىلعان 4 كىتاپ­تىڭ جالپى مازمۇنىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ەلەكتروندى كوشىرمەسى مۋزەي قورىنا ءوتتى. سولاردىڭ ءبىرى باش­قۇرت ۇل­تىنىڭ وكىلى, ءوز زامانىنىڭ قا­بىر­عالى قايراتكەرى مۇحاممەد مۇرات ءرام­زيدىڭ «تالفيك ءال-احبار» كىتابى. ول بۇل ەڭبەكتى 1892-1907 جىلدار ارا­لى­عىندا جازىپ, ترويتسك قالاسىنداعى راسۋلييا مەدرەسەسىنىڭ جەتەكشىسى شەيح زاينۋللانىڭ قارجىلاي دەمەۋشىلىگىمەن 1908 جىلى ورىنبورداعى «كاريموۆ, حۋساينوۆ جانە ك» باسپاحاناسىندا باسىلىپ شىعادى. كوپ ۇزاماي بيلىك تاراپىنان «اۆتوردىڭ حريستياندار الەمىنە جانە جالپى ورىستىڭ بارىنە ارام پيعىلى جانە جەككورۋشىلىك قاتىناسى بايقالادى» دەگەن جەلەۋمەن تاركىلەنەدى. وسىنداي كە­دەرگىلەرگە قاراماستان شىعىس ەلدەرىنە تەز تاراعان كىتاپ 270 بەتتەن تۇرادى. تۇركىلەردىڭ شىعۋى مەن دامۋ تاريحى, ولاردىڭ كورشىلەرمەن قارىم-قاتىناسى, ەدىل بۇلعارياسىنىڭ تاريحى مەن موڭ­عولدار شاپقىنشىلىعىنا دەيىنگى تۇرمىسى بەينەلەنەتىن بۇل تۋىندىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار التىن وردانىڭ قۇرىلۋى مەن يسلامدى قابىلداۋى, ورىس پاتشاسى يۆان گروزنىي­دىڭ قازاندى جاۋلاپ العانعا دەيىنگى وقيعالار سيپاتتالعان كىتاپ مۋزەيدەگى قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى.

– ءوز كەزەڭىندە اينالاسىنا يمام ءال ءباززازيا دەگەن اتپەن تانىس بولعان مۇ­حاممەد يبن مۇحاممەد يبن جيحاب يبن يۋسۋف ءال كەردەري حاۋارەزميدىڭ ء«ال-جامي ۋالدجۋز» كىتابى ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس دۇنيە. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنشە ارال اتىرابىندا دۇنيەگە كەلگەن ول حانافي اعىمىنداعى بەدەلدى عالىم­نىڭ ءبىرى بولعان. وسمان يمپەرياسىنا باعىنىشتى ايماقتاردا ءومىر سۇرگەن عالىمنىڭ حانافي اعىمىنىڭ شاريعات زاڭدارى, فيكھ ماسەلەسى باياندال­عان كىتابى حح عاسىردىڭ باسىندا مى­سىرداعى ءال-حالابي باسپاسىنان جارىق كورگەن. تاعى ءبىر قىزىعى, ورتا عاسىرلىق وقىمىستىلاردىڭ وسى ەڭبەكتەرىنە ەۋروپا عالىمدارى دا جو­ارى باعا بەرە­دى. بىراق ەلىمىزدە بۇل تۋرالى دەرەك تاپشى. كوپ مالىمەتتى تۇرىك, وزبەكتىڭ ارنايى سايت­تارىنان الىپ وتىرمىز, – دەيدى مۋزەيدىڭ عىلىمي حاتشىسى.

مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باع­دارلاماسى بويىنشا 2004-2005 جىلدارى مۋزەي قورىنا سىر بويىنداعى ءدىني قايراتكەرلەر پايدالانعان ءبىرشاما سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قولجازبالار جيناقتالعان ەكەن. جوبا بارىسىندا قورداعى قالجان احۋن تۇتىندى دەلىنگەن «حالابيساعير», «مۋلتاكا ءال-ابحۋر», «حادييات اسسالۋك في شارح تۋحفات ءال-مۋليۋك» اتتى كىتاپتارىنىڭ جالپى ماز­مۇنى زەرتتەلدى.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مۋزەي ماماندا­رىنىڭ يدەياسىمەن باستالعان بۇل جو­باعا قارجى قارالماعان ەكەن. سوعان قاراماستان وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن ءدىني-اعارتۋشىلاردان قالعان ءبىراز جادىگەردىڭ قۇپياسى اشىلدى. سىر جەرىنەن تابىلىپ وتىرعان ەڭبەكتەردىڭ كوبىن مىسىرداعى ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءدىنتانۋشى-عالىمى مالىك تولەباي تەگىن ءتارجىمالاپ, زەرتتەۋ بارىسىندا باعىت بەرىپ كەلەدى.

ەل ىشىندە مۇنداي قازىنا ءالى دە كوپ. ماماندار «ەگەر قولداۋ بولسا ەلەۋسىز قالىپ كەلگەن مۇرانىڭ ءبىرازى جا­رىققا شىعىپ, ەل يگىلىگىنە اينالار ەدى» دەسەدى.

قىزىلوردا