دوللاردىڭ تاعدىر-تالايى

ءبىرىنشى كرەديتتىك بيۋرو مامان­دا­رى­نىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن قىركۇيەكتە ۇلت­تىق ۆاليۋتا بارلىق نەگىزگى ۆاليۋ­تا­لار الدىندا تىزە بۇگىپ قالدى. بكب ما­لى­مەتتەرىندە قىركۇيەكتىڭ قورتىن­دى­سىندا تەڭگە الەمدەگى بارلىق نەگىزگى ۆا­ليۋتالار الدىندا السىرەپ قالعانى اي­تىلادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەڭ ناشار كورسەتكىش سوڭعى رەت 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا بايقالعان. بۇل رەتتە وتاندىق ۆاليۋتا دوللارعا قاتىستى ارزانداپ, 14,78 تەڭگەگە السىرەدى. ءتىپتى كورشىسىنە سوعىس اشىپ, الەمنەن وقشاۋلانىپ قالعان رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ دا «تابانىنىڭ» استىندا قالدى.

رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ماسكەۋ بيرجاسىندا 2 قازاننىڭ قورىتىندىسىندا 1 دوللاردىڭ قۇنى 100 رۋبلگە جەتتى. كەيبىر ايىرباستاۋ پۋنكتەرىندە اقش ۆاليۋتاسى ءۇشىن 110 رۋبلگە دەيىن ساتىلىپ جاتقانى ايتىلىپ جاتىر.

تامىز ايىندا دا, قىركۇيەكتە دە ۇلتتىق بانك ينتەرۆەنتسيا جاساعان جوق. بىراق تامىز ايىندا ۇلتتىق قوردان 770 ملن دوللار الىپ, بيرجاعا سالدى. بۇل شەشىمنىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىستى وتەۋ ءۇشىن قابىلدانعانى بەلگىلى. قىركۇيەك ايىندا تاعى دا 1,15 ميلليارد دوللاردى اينالىمعا شىعاردى. بىراق بۇل شەشىم دە جاعدايدى وڭالتا المادى. وسى ايدا ۇلتتىق قوردان بيرجادا 1,5-1,6 ميلليارد دوللارعا دەيىن ساتۋعا دايىندالىپ جاتقانى اشىق ايتىلا باستادى. ءتىپتى بجزق قىركۇيەكتە 200 ملن دوللار ساتىپ الادى. ساراپشىلار تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەگە قاتىستى شەشىمى ىقپال ەتۋى مۇمكىن بولعانى ايتىلىپ جاتىر. ۇب-نىڭ وعان قاتىستى شەشىمى 6 قىركۇيەكتە جاريالاندى. بولار-بولماس قانا تومەندەگەن بازالىق مولشەرلەمە ەگەر كوتەرىلگەندە, تەڭگە قوسىمشا دەم الىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ كوتە­رىلۋى تەڭگەگە دەم بەرگەنمەن, ەكونوميكا­نى تەجەيتىنىن وسىعان دەيىن جازدىق. بىزدەگى نەسيە مولشەرلەمەسى الىس-جاقىن كورشىلەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ جوعارى – 16%. قىرعىزستان مەن رەسەيدە – 13%, وزبەكستاندا –14%.

وتكەن ايدىڭ سوڭىندا Halyk Finance ۇلت­تىق بانكتىڭ باعامدىق ساياساتىن­داعى پروبلەمالارعا شولۋ جاسادى. سا­راپ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, نارىق قاتىسۋشىلارى تەڭگە باعامىنىڭ اقش دول­لارىنا قاتىستى قانداي ىرگەلى فاك­تور­لارعا سايكەس وزگەرەتىنىن تۇسىن­بەي وتىر. ولاردىڭ تۇسىنىگىندە تەڭگە باعا­مى­نا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار – مۇناي باعاسى, رەسەيدەگى ءرۋبلدىڭ دول­لارعا ايىرباستاۋ باعامى, دوللار ين­دەكسى, ۇلتتىق قوردىڭ بيۋدجەتتىك ەرەجەلەر شەڭبەرىندەگى ۆاليۋتا ايىرباستاۋ وپەرا­تسيالارى, شەتەلدىك پورتفەلدىك ين­ۆەس­تورلاردىڭ مەملەكەتتىك باعالى قا­عازداردى (مبق) ساتىپ الۋ-ساتۋ, ينفلياتسيا. «USD/KZT جانە وسى ىرگەلى فاكتورلار اراسىنداعى قاتىناس ۋاقىت وتە قاتتى وزگەردى, كەي ساتتەرى كۇشەيدى, كەيدە بەتى قايتىپ قالدى», دەلىنگەن Halyk Finance شولۋىندا.

ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىندا قا­لىپ­­تاسقان احۋالعا قاتىستى تۇسىنىكتەمە بەردى. وندا تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ كومانداسى تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا سۇرا­نىس­تىڭ ارتۋى سەبەپ بولعانىن ايتىپ بەردى. باس بانكتىڭ سوڭعى مالىمدەمەسىنەن تەڭگەنى قۇنسىزداندىرۋدان ساقتاپ قالاتىن تىڭ يدەيالاردى كورگەن جوقپىز, سول باياعى ەسكى سۇرلەۋ. وسىدان كەيىن ۇب-نى ۇكىمەت قارجىنى ەدب-گە ۇيلەستىرىپ بەرىپ وتىراتىن ۇلتتىق وپەراتور دەپ اتاساق دا جاراپ جاتىر. «ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىركۇيەكتە 1 ملرد 155 ملن دوللاردىڭ ۆاليۋتاسى ساتىلدى. ۇلتتىق قوردان ساتۋ ۇلەسى جالپى ساۋدا-ساتتىق كولەمىنىڭ 34 پايىزىن جانە تاۋلىگىنە 55 ملن دوللاردان اسپايتىن مولشەردى قۇرادى. ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىمەن وپەراتسيا جۇرگىزۋ كەزىندە نارىقتىڭ بەيتاراپ قاعيداتىن ساقتايدى. بۇل شەتەل ۆاليۋتاسىن ۇنەمى جانە بىركەلكى ساتۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنداي تاجىريبە ۇلتتىق قور وپەراتسيالارىنىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا اسەرىن بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ حابارلادى ۇلتتىق بانك.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداس­تى­عى­نىڭ ساراپشىلارى تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ وتاندىق قور نارىعىنان كەتۋى, ينۆەستورلار وتاندىق اكتيۆتەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتپاۋى سەبەپ بولعانىن ايتادى. جىل باسىندا مەملەكەتتىك وبليگاتسيالاردى جىلدىق 16 پايىزبەن سالىپ الۋ مۇمكىن ەدى. قازىر ول بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەن­دەۋىنە بايلانىستى تومەندەپ كەتتى. ال قازاقستاندا ۇكىمەت مەملەكەتتىك وب­لي­گاتسيالارعا سالىنعان ينۆەستيتسيادان تۇسەتىن تابىسقا سالىق سالۋدى قايتا قاراۋ ارقىلى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارعا جەڭىلدىگىن الىپ تاستاۋ تۋرالى ايتىپ جاتىر. بىراق ناقتى شەشىم قابىلدانباسا دا, ينۆەستورلار ۆاليۋتا نارىعىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى بۇزىپ, تەڭگەنى تەڭسەلتىپ ۇلگەردى. شەتەل­دىك ينۆەستورلار ءوزىنىڭ كىرىستەرى مەن دوللار باعامى جاقىن بولاشاقتا نە بولادى دەپ الاڭدايتىنىن سەزىپ وتىرمىز. ولار اقپان-ناۋرىز ايلارىندا وتاندىق قور نارىعىنا بەلسەندى تۇردە كىرىپ, دوللاردى ورتا ەسەپپەن 450-دەن ساتتى, قازىر 470 تەڭگەگە ساتىپ الۋ كەرەك. اراداعى 20 تەڭ­گەلىك ايىرماشىلىق – ولار ءۇشىن شىعىن.

قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆ ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇلدىراۋىنا دوللار يندەكسىنىڭ ءوسۋى سەبەپكەر بولعانىن ايتادى. دوللار ەڭ ءوتىمدى اكتيۆ بولعاندىقتان, داع­دارىس كەزىندە ول قىمباتتايدى.ۇكى­مەت تۇسىمدەردى مىندەتتى ايىرباستاۋدان باس تارتتى, بۇل شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ۇسى­نى­سىن ءسال قىسقارتتى. وسىنىڭ بارلىعى تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە ىقپال ەتتى.

ۇلتتىق بانك تامىز ايىندا تەڭگە باعا­مىن قالىپتاستىرۋعا ارالاسپاعانىن جانە ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزبە­گە­نىن مالىمدەدى. ال ۇلتتىق قوردان ساتۋ جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلىپ, بولجامدى شەكتەن اسقان جوق. شەتەلدىك ينۆەس­تورلار تاۋەكەلگە بارماي, دوللاردىڭ كوتەرىلۋىن جانە قازاقستانداعى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋىن باسقا يۋريسديكتسيالار دا كۇتۋدى شەشكەن كورىنەدى.

ققق ساراپشىلارى تەڭگەنىڭ قۇنسىز­دا­نۋىنىڭ ءۇشىنشى سەبەبى رەتىندە مەملە­كەت­­تىك قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ ەكەنىن اي­تا­دى. ەكىنشى توقساندى سىرتقى قارىزدى جابۋ ءۇشىن 18,2 ملرد دوللار قاجەت بولا­دى.

قارجى ساراپشىسى ا. چەبوتارەۆ الدا­عى ۋاقىتتا, سىرتقى فاكتورلار تىنىش بولسا, باعام 470-480 تەڭگە شاماسىندا ساقتالادى دەپ بولجايدى. قارجى ساراپشىسى سىرتقى فاكتورلار بولماسا, 485 تەڭگەدەن تومەن السىرەۋدىڭ كۇشتى سەبەپتەرىن كورىپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن سا­راپ­شى قولداعى ارتىق قارجىنى دوللارمەن ساقتاۋ دا كەرەكتىگىن ايتادى. ءسىز بەن ءبىز ءۇشىن, بيزنەس ءۇشىن ايىرباس باعامىنىڭ 448 تەڭگەدەن قۇلدىراۋى ءتيىمسىز. تاۋار يمپورتى جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ونىڭ مولشەرى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ارتىپ, تاريحي رەكوردتاردان اسىپ تۇسەدى. سونداي-اق تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى ۇكىمەت ءۇشىن ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجاۋعا بولادى.

وسى جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ايلارىندا ساۋدا بالانسى 10 ملرد دوللار پروفيتسيتپەن قالىپتاستى, سەبەبى ەكسپورت يمپورتتان اسىپ ءتۇستى. دوللاردىڭ قايتا باعالانۋى بيۋدجەتتى قوسىمشا تەڭگەمەن تولتىرىپ, بيۋدجەت كىرىسىن ارت­تى­رادى. مۇناي تابىسى وسكەن سايىن شەنەۋنىكتەردىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­لاردى كوبەيتۋگە دەگەن تابەتى ارتادى. اقشا كوبىرەك بولادى, باعا قايتادان كوتەرىلەدى. ساراپشىلاردىڭ ءبىراۋىزدان دوللار باعامىنىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن بازالىق باعام ايىرباس باعامىنا اسەر ەتۋ قۇرالى دەپ ايتۋى بەكەر ەمەس.

ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى رەسەيلىك ونىم­دەردىڭ باعاسىنا اسەر ەتىپ جاتىر. بۇل ءبىزدىڭ تاۋارلار ءۇشىن ءتيىمسىز. قارجى-وندىرىستىك توپتار كىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەن تەڭگەنىڭ رۋبلمەن بىرگە ال­­سى­رە­ۋىنە جول بەرۋدى تالاپ ەتىپ جاتىر دەگەن اڭگىمەلەر دە ايتىلىپ قالادى.

ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىنىڭ قالىپ­تا­سۋىنا كەدەرگى جاسامايتىنىن حابار­لاۋدان جالىققان ەمەس. بىراق سوڭعى جاعدايلار ونىڭ ارالاسپاي وتىرعانىنا, ءتىپتى تەڭگەنىڭ رۋبلدەن تۇبەگەيلى تاۋەل­سىز­دىك العانىنا كۇمان كەلتىرە باستادى. قازىرگى جاعداي حالىقتى ەمەس, بيزنەستى قول­داۋعا باسىمدىق بەرە باستادى. ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە, تەڭگە باعاسى جىل اياعىنا قۇبىلمالى بولىپ تۇرادى. تۇراقتىلىققا قاۋىپ رۋبلدەن ەكەنى بەلگىلى بولىپ قالدى. ەكونوميكامىزداعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردىڭ السىزدىگىنەن 1 رۋبلگە شاققانداعى 5 تەڭگەلىك پاري­تەت­تەن ءالى تولىق شىعۋعا مۇمكىندىك جوق. قازاقستان مەن ونىڭ ۆاليۋتاسىن رە­سەي ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايىنا تاۋەل­دى ەتەتىن فاكتور تاعى دا ەاەو-مەن بايلانىستى. ەۋرووداق پەن اقش-تىڭ رەسەيگە سانكتسيالارى ماڭىزدىراق فاكتور بولدى. ساراپشىلار سانكتسيالار لوگيستيكالىق تىزبەككە اسەر ەتىپ, رەسەي ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىس كولەمىن كۇرت قىسقارتاتىنىن, ونىڭ ىقپالى اراعا جىل ءوتىپ بايقالاتىنىن وسىدان 1 جىل بۇرىن ايتقان. رەسەيدى قازاقستانمەن بايلانىس­تىراتىن جولدار دا بۇزىلدى. رەسەيدە وندىرىلگەن ونىمدەر وتاندىق سورەلەرگە ءبىراز ۋاقىت جەتپەدى. بىراق سوعان قاراماستان كورشى ەلدىڭ ساۋدا قۇ­رى­لىمىنداعى ۇلەسى – 19 پايىز. سوڭعى 5 جىلدا ول 20-25 پا­يىز ارالىعىندا قۇبى­لىپ تۇرعان بولاتىن. تەڭگە مەن رۋبل بايلانىسى قۇ­پياسىنىڭ وزەگى وسىندا جاتسا تاڭعال­ماي­مىز.

الماتى