ەكونوميكالىق بايلانىس ۇدەرىسى

ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, بيىل قاڭتار-ماۋسىم ارا­لى­عىندا قازاقستان مەن رەسەي ارا­سىنداعى تاۋار اينالىمى 12,7 ملرد دوللار بولعان. ەلىمىزدىڭ جالپى يم­پورتىندا رەسەي ەڭ كوپ ۇلەسكە يە. تۇرمىسقا قاجەتتى تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ دە ءبىرشاماسىن وسى تەرىسكەيدەگى كورشىدەن ساتىپ الاتىن ەدىك. الايدا رەسەيگە قارسى ەنگىزىلگەن باتىس سانكتسيالارىنان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى جانە جالپى ەۋرازيا مەن ورتالىق ازياداعى لوگيستيكالىق تىزبەكتەر ءبىراز وزگەرىسكە ۇشىرادى. قازاقستان ءوز ءونىمىن سىرتقا ەكسپورتتاۋدا بالاما جولدار قاراستىرا باستادى, تيىسىنشە ەندىگى كەزەكتە يمپورتتاعى رەسەي ۇلەسىن ازايتۋدى دا قاراستىرۋعا كوشتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ ۇستىنە ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى ونىمدەردىڭ ىشكى جانە سىرتقى نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىنە قىسىم كورسەتىپ جاتىر.

«سانكتسيانىڭ بىزگە اسەرىنە كەلەتىن بولساق, ول ناقتى سالا مەن كومپانيا ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. نەگى­زىنەن رەسەيلىك ديستريبيۋتورلىق حابتار ارقىلى ەۋروپا مەن اقش-تان تا­ۋار تاسىمالداپ جۇرگەن كاسىپكەر­لەر قيىندىققا ۇشىراپ وتىر. سو­نى­مەن قاتار وتاندىق بيزنەس رەسەي اۋماعىنان تاۋارلار مەن جاب­دىق­تاردى اكەتۋ كەزىندە بىرقاتار پروب­لەمالارعا تاپ بولدى, بۇل رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جاۋاپ شەكتەۋ شارالارىن ەنگىزۋىمەن بايلانىستى. بىلتىر ناۋرىزدان باستاپ رەسەي ۇكىمەتى ەلدىڭ تەرريتورياسىنان تىس اۋماققا, سونىڭ ىشىندە ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەرگە تاۋارلاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جەتكىزۋ بويىنشا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن بەكىتتى. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى, ترانسپورت قۇرالدارى, ونەركاسىپ ونىمدەرى, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قۇ­رىل­عىلار, جالپى العاندا 1500 تاۋار بار», دەپ تۇسىندىرەدى مينيسترلىك.

ارينە, رەسەيمەن ساۋدا-ساتتىق كەزىندە سانكتسيا تاۋەكەلىن اركەز ەسكەرمەسە بولمايدى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ تاراپتان شي شىقپاعانى ابزال. بۇل ماسەلەگە قاتىستى گەرمانياعا جاساعان ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مالىمدەمە جاساپ, سانكتسيا تالاپتارىن قاتاڭ ساقتايتىنىمىزدى ايتقان ەدى. احۋالدىڭ ەكىنشى قىرى – رەسەيدەن كوشكەن كومپانيالاردى بەرى قاراي يلىكتىرۋ جايى. ەل ۇكىمەتى بۇل تاراپتا جۇمىستىڭ ءالى جالعاسىپ جاتقانىن ايتادى. باتىس سانكتسيالارى قارشا بوراپ, ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى كەمىگەننەن كەيىن رەسەي­لىك كومپانيالاردىڭ ءوزى دە كاسىبىن وركەندەتەتىن مەكەن ىزدەۋگە كوشكەن جانە كوبى قازاقستاندى تاڭداعان. ساراپ­شىلار بۇل كوشتىڭ ءالى دە جالعا­سىپ جاتقانىن, بىراق سوڭعى ايلاردا ءبىرشاما باياۋلاعانىن جەتكىزەدى.

سوڭعى ءبىر جىلدا قازاقستاندا شەتەل كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاڭدى تۇلعالاردىڭ سانى 24,3%-عا ءوسىپ, 54,4 مىڭعا جەتىپتى. ەل­دەگى شامامەن ءاربىر ەكىنشى شەتەلدىك كا­سىپ­ورىن رەسەيدەن كەلەدى ەكەن: 18,6 مىڭ كومپانيا. ءبىر جىل بۇرىن 11,9 مىڭ بول­عان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ تۇر­­عان شەتەلدىك كاسىپورىنداردىڭ ىشىن­­دە رەسەيلىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى – 44,9%.

«ساياسي جانە ەكونوميكالىق وقيعا­لارعا بايلانىستى رەسەيلىك كومپانيا­لاردىڭ ەلىمىزگە قاپتاپ كوشۋىنە سولتۇستىك كورشىنىڭ ءوزى ەرەكشە قى­زى­عۋشىلىق تانىتىپ وتىر. 2022 جىل­دىڭ باسىندا رف-دان كەلگەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ سانى ەلىمىزدە نەبارى 8 مىڭ بولسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 2,3 ەسە ءوستى. اي سايىنعى ديناميكا كورسەتكەندەي, بىلتىر «ارنايى اسكەري وپەراتسيا» دەپ اتالاتىن, ياعني ۋكرايناداعى سوعىس باستالعالى (ساۋىردە 8,3% كوبەيدى) جانە ء«ىشىنارا جۇمىلدىرۋ» جاريالانعاننان كەيىن (قازاندا 10,4% كوبەيگەن) ءتىپتى كوبەيگەن. بيىل جىل باسىندا رەسەيلىك بيزنەس رەزيدەنتتەرىنىڭ ەلىمىزگە قونىس اۋدارۋى جالعاستى, بىراق بۇرىنعىداي كوپ ەمەس. ءوسىم ايىنا – 3%-5%. جازدا ءتىپتى ازايدى – 0,8%-دان 1,3%-عا دەيىن. ءابسوليۋتتى ساندارمەن بۇل اي سايىن 150–230 جاڭا شەتەلدىك كومپانيا كەلەدى دەگەن ءسوز», دەپ تۇسىندىرەدى Finprom ساراپشىلارى.

ولاردىڭ ايتۋىنشا, باسەڭدەۋ ەلىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتىنداعى جاڭالىقتارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. كوشى-قوندى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭارتىلعان ەرەجەلەرىنە سايكەس, ەاەو ەلدەرىنەن كەلۋشىلەر قازاقستاندا التى اي ىشىندە جالپى سانى 90 كۇنتىزبەلىك كۇن­نەن اسپايتىن مەرزىمدە بولا الادى. ۋا­قىت­شا تۇرۋعا رۇقسات الۋ ءۇشىن ءوتىنىش بەرۋ ارقىلى مەرزىمدى ۇزارتۋعا بولادى. ول ءۇشىن وتاندىق كاسىپورىنمەن ەڭ­بەك شارتىنىڭ كوشىرمەسىن ۇسىنۋ قاجەت.

شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالاردى قىز­مەت تۇرلەرى بويىنشا قاراعاندا رەسەيلىك­تەردىڭ ادەتتە كاپيتالدى كوپ قاجەت ەتپەيتىن بيزنەسپەن كەلەتىنىن كورسەتەدى. رەسەيلىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ 99,2%-ى شاعىن كاسىپورىندار ەكەن. تورتەۋىنىڭ ۇشەۋى (14,3 مىڭ كاسىپورىن) ساۋدا, اقپارات جانە بايلانىس, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا تىركەلگەن. ەلىمىز ءۇشىن نەگىزگى سالالار – تاۋ-كەن ونەركاسىبى مەن وڭدەۋ ونەركاسىبىنە كەلەتىن بولساق, ولارداعى زاڭدى تۇلعالاردىڭ باسىم بولىگى تۇركيا, وزبەكستان جانە قىتاي­دان كەلەدى. رەسەي وڭدەۋدەن كوش باس­تاپ تۇر.