باعام بارىنە تاۋەلدى...

بۇل رەتتە رۋبل-تەڭگە جۇبىنىڭ رەسمي باعامى قىركۇيەكتىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءارتۇرلى باعىتتا 4,71-دەن 4,87-گە دەيىن قۇبىلدى.

قازاقستاننىڭ اقشا ايىرباستاۋ ورىن­دارىندا 1 دوللار ءۇشىن باعام 473-475 تەڭگە ارالىعىندا ساۋدالانىپ جا­تىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ارشىن عالىمباەۆ اپتا باسىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە وتانداستار بۇل قۇبىلىستى اسا سال­قىنقاندىلىقپەن قابىلداعانىن ايتىپتى. بۇرىنعىداي دۇربەلەڭ مەن تولقۋ جوق.

ا. عالىمباەۆ قاۋىمداستىقتىڭ بار­لىق ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى شەتەل ۆاليۋ­تاسىمەن دە, ۇلتتىق ۆاليۋتامەن دە تولىق قامتاماسىز ەتىلگەنىن, سون­دىق­تان قانداي دا ءبىر تاپشىلىق تۋرالى الاڭداۋدىڭ نەمەسە ايتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, اقش دول­لا­رىنىڭ قىمباتتاۋىن مۇناي باعاسى­نىڭ تومەندەۋى جانە رەسەي ءرۋبلىنىڭ شەتەل ۆاليۋتالارىنا شاققانداعى قۇلدىراۋى سياقتى سىرتقى فاكتورلارعا كەشىككەن رەاكتسيا دەپ قابىلداۋعا بولادى.

بۇل جولى ۇلتتىق بانك تە ءوزىنىڭ قا­لىپتاسىپ قالعان ۇستانىمىنان تانباي وتىر. باس بانك تەڭگە باعامىن ماقساتتى بەلگىلەمەيدى نەمەسە بولجامايدى. تەڭگە باعامى نارىقتىق فاكتورلار نەگىزىندە قالىپتاسادى. «تەڭگە باعامىنىڭ اۋىتقۋ امپليتۋداسى نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ كۇتۋلەرىنە, الەمدىك نارىقتارداعى دينا­مي­­كاعا جانە ىشكى فاكتورلارعا بايلانىس­تى», دەيدى ۇلتتىق بانكتىڭ تاراتقان ءباس­پا­سوز حابارلاماسىندا.

ساياساتتانۋشى جانە ەكونوميست ءانۋار باقىتحانوۆ قازاقستان تەڭگەنىڭ دول­لارعا شاققانداعى تراەكتورياسىنا باسىمدىق بەرەتىنى بايقالىپ قالعانىن ايتادى.

ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى تەڭگە باعا­مى­نا اسەر ەتەتىنى جاسىرا المايتىن جاعدايعا جەتىپ قالدى. رۋبل السىرەگەن سايىن تەڭگەنىڭ قۇنى دا تومەندەيدى. بۇل كوررەلياتسيا قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى وسى ۆاليۋتالاردىڭ ءوزارا بايلانىس­تى سيپاتىن كورسەتەدى. ۇلتتىق بانك تەڭ­گە­نىڭ رۋبلگە قاتىستى باعامىنىڭ ماڭىز­دى­لى­عىن تۇبىرىنەن تۇسىنەدى. دەمەك, ۇلتتىق بانك ەكى ۆاليۋتا اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساق­تاۋعا تاپسىرما العان دەپ باعالاۋعا بو­لادى.

ۇب تەڭگەنىڭ دوللارعا جانە رۋبلگە شاققانداعى ايىرباس باعامى اراسىنداعى ۇيلەسىمدى تەپە-تەڭدىكتى تابۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق ءتاسىلدى – تەڭگەرىمدى مانەۆردى قولدانىپ وتىر. بۇل دەلدالدىق ستراتەگيا رۋبل باعامىنىڭ اۋىتقۋىنا بايلانىس­تى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىن بول­دىر­ماۋعا باعىتتالعان.

قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ پا­يىمداۋىنشا, جاقىن ارادا ۇلتتىق ۆا­ليۋتا نىعايادى دەپ كۇتۋگە بولمايدى.

«تەڭگەنىڭ بولاشاعىن بولجاۋ قيىن, ءبىزدىڭ ەل اقش ۆاليۋتاسى مەن مۇنايعا تاۋەلدى شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكادا. ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكا قۇرا المادىق, ۆاليۋتامىز دوللار مەن ەۋرونى عانا ەمەس, رۋبلگە دە تاۋەلدى. سوندىقتان ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا, ياعني, بەس جىل ىشىندە تەڭگە تەك السىرەيدى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن رىسمامبەتوۆ.

قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداس­تى­عىنىڭ وكىلدەرى تەڭگەنىڭ السىرەۋىن سىرتقى فاكتورلارمەن ەمەس, ىشكى فاكتورلارمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ققق (قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعى) شولۋىندا 2023 جىلدىڭ جەتى ايىندا ەكسپورت 9 پايىزعا قىسقارعانى, يمپورت 33 پايىزعا وسكەنى ايتىلعان. اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ باسقا پارامەترلەرىندەگى كورسەتكىشتەر دە ءماز ەمەس. سوڭعى بىرنەشە جىلدا ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىنىڭ قىسقارۋ ءۇردىسى بايقالدى جانە بۇل ءۇردىس بيىل دا جالعاسۋى مۇمكىن.

ۇلتتىق بانكتىڭ جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەرى قاڭتار-تامىزدا 4,2 پايىزعا ازايىپ, شامامەن 33,6 ملرد دوللار دەڭگەيىنە جەتتى. رەزەرۆتەردىڭ قىس­قار­ۋى ەركىن ۆاليۋتاداعى اكتيۆتەردىڭ دە, التىنداعى اكتيۆتەردىڭ دە ازايۋىنا باي­لانىستى بولدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق قور­دىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى اكتيۆتەرى سەگىز ايدا 4 ميللياردتان استامعا (7,4 پا­يىز) ءوسىپ, شامامەن 59,9 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە جەتتى.

سوڭعى جىلدارداعى مەملەكەتتىك بو­رىش­تىق باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ جاع­دايى اينالىستاعى باعالى قاعازدار كولەمىنىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار ءجۇردى.

ۇلتتىق بانكتىڭ «ارتىق» وتىمدىلىگىن الۋ ءۇشىن پايدالانىلعان قىسقامەرزىمدى نوت­تارىنىڭ كولەمى بيىلعى تامىز ايى­نىڭ سوڭىندا 2,8 ترلن-نان استام تەڭگەنى قۇرادى. جىل باسىنان بەرى 560 ملرد تەڭگەدەن اسا ءوستى.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ اينالىستاعى وبليگاتسيالارىنىڭ كولەمى ەسەپتى كەزەڭدە 21,5 پايزىعا (2,95 ترلن تەڭگەگە) ءوسىپ, 16,6 ترلن-نان استام تەڭگەنى قۇرادى. اي­نا­لىس­تاعى مەملەكەتتىك باعالى قاعاز­دار­دىڭ جالپى كولەمى – قاڭتار-تامىزدا 20 پا­يىز­عا ءوسىپ, 20,5 ترلن تەڭگە.

اينالىمداعى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى جوعارى بولىپ قالۋدا. دەگەنمەن, بۇل وسىمگە قۋانۋعا بولمايدى. قارجى مي­نيستر­لىگىنىڭ باعالى قاعازدارىنا كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ كولەمىنىڭ ءوسۋى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىس­­تى.

اقشا اگرەگاتتارىندا ءالسىز ديناميكا بايقالادى. وسىلايشا, اقشا بازاسى كەڭ ماعىنادا قاڭتار-شىلدەدە 19 پايىزدان اسا قىسقارىپ, شامامەن 9,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. وسى كەزەڭدە اقشا ماسساسى 0,2 پايىزعا تومەندەپ, 34,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى.

اقشا اگرەگاتتارىنىڭ نومينالدى ماندەگى ءوسۋ ديناميكاسى بەلگىلەنگەن كە­زەڭدەگى جيناقتالعان ينفلياتسيا قارقى­نى­نان الدەقايدا تومەن بولىپ قالۋدا. اقشا ماسساسى ەكونوميكاداعى ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اينالىمداعى قارجى كولەمى ءىجو-گە قاتىناسى ەكونوميكانىڭ مونەتيزاتسيالانۋ دەڭگەيىن انىقتايدى.

ءبىزدىڭ ەلدە بۇل كورسەتكىش دامىعان ەلدەرمەن عانا ەمەس, كوپتەگەن دامۋشى ەلمەن سالىستىرعاندا تومەن.

دەپوزيتتىك جانە نەسيەلەندىرۋ نا­رىعىن­دا شامامەن وسىنداي كورىنىس ساق­تالۋدا. رەزيدەنتتەردىڭ ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانك­تەردەگى دەپوزيتتەرى قاڭتار-شىلدەدە 0,7 پايىزعا ازايىپ, 30,7 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل جولعى تومەندەۋ زاڭدى تۇل­عا­­لاردىڭ دەپوزيتتەرى كولەمىنىڭ تومەن­دەۋىنە بايلانىستى بولدى, ال جەكە تۇل­عا­لار­دىڭ دەپوزيتتەرى 6 پايىزعا ءوستى.

نەسيە بەرۋ نارىعىندا اناعۇرلىم وڭ ديناميكا بايقالدى. بانكتەردىڭ ەكو­نو­مي­كانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيە­لەن­دىرۋ كولەمى تامىز ايىنىڭ باسىندا شامامەن 24,9 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, جىل باسىنان بەرى شامامەن 2,1 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 9 پايىزعا ءوستى.

جالپى العاندا, اقشا-نەسيە ساياساتى­نىڭ كورسەتكىشتەرى جىلدىڭ وتكەن كە­زەڭىن­دە شيكىزاتقا ايتارلىقتاي قولايلى باعا كون­يۋنك­تۋراسىنا قاراماستان, وتە ءالسىز دي­نا­ميكا كورسەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ بولاشاقتاعى سەرپىنى دە ءىشىنارا وتاندىق تاۋارلارعا الەمدىك باعالارداعى جاعدايمەن انىقتالادى. جىل سوڭىنا دەيىن ءالى ۋاقىت بار, باعا ءبىر باعىتتا وزگەرۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار بۇگىندە نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارىمىز – مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 15-20 پايىزعا دەيىن تومەن بولادى دەگەن بولجام بار. الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى سىرتقى ساۋدا كورسەتكىشتەرىنە جانە ەلدىڭ تولەم بالانسىنىڭ جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.

«تەڭگەنىڭ السىرەۋىنىڭ تاعى سەبەبى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ قالاۋى بولۋى دا مۇمكىن» دەگەن پىكىردى كەلەسى قارجى ساراپشىسى ەرلان يبراگيم دە قولدايدى.

قوردالانعان ماسەلەلەردى تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى شەشۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتە ءبىر دوللار ءۇشىن ورتاشا جىلدىق باعام – 470 تەڭگە. جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا وسى دەڭگەيدەن تومەن بولدى. قازىرگى جاعدايدا دوللار 470 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاۋى مۇمكىن, ال رۋبل ودان ءارى قۇلدىراۋىن جالعاستىرسا, وندا دول­لاردىڭ باعاسى 480 تەڭگەگە دە­يىن جەتەدى. بىراق مۇنداي مولشەرلەمە 2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بولدى, سون­دىقتان ونىڭ قوسىمشا ينفلياتسياعا باعانىڭ ايتارلىقتاي جەدەلدەۋىنە جانە اكەلىپ سوعۋى ەكىتالاي. سوندىقتان ۇلت­تىق بانك دوللاردىڭ 500 تەڭگەگە دەيىن نىعايۋىنا جول بەرمەيدى, 480 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاسا ءبىر ارەكەتكە بارادى. ودان ءارى شەگىنۋگە جول جوق. 1 دوللاردىڭ 500 تەڭگەدەن اسىپ كەتۋى ينفلياتسيالىق جانە دەۆالۆاتسيالىق تولقىندى كوتەرىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ء«بىزدىڭ ەل وتكەن جىلدىڭ ورتاسىنان بەرى رۋبل باعامىنا نازار اۋدارماعان, 2022 جىلدىڭ كۇزىندەگى رۋبل جاعدايى تەڭگەگە اسەر ەتپەگەن. سول كەزدە 1 دوللار 350 تەڭگەگە دەيىن ارزانداپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق ءبىز بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانبادىق. قا­زىرگى جاعدايدا 1 دوللار 470 ەمەس, 500 تەڭگەدەن اسىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. دول­لار­دىڭ قازىرگى باعامى – ۇلتتىق بانكتىڭ ينتەرۆەنتسياسىنىڭ ەمەس, ىشكى وپەراتسيالارىنىڭ ناتيجەسى», دەيدى ە.يبراگيم.

ۇلتتىق بانك بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان اي سايىن 500-700 ميلليون دوللار ساتسا, ەكىنشى جاعىنان زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ اياسىندا 200-300 ميلليون دوللار ساتىپ الدى. قالاي بولعاندا دا, بۇل نارىقتا شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ۇسىنىسىن ارتتىردى. وسىعان بايلانىستى ساراپشى ۇلتتىق بانك باعامدى تۇزەتۋ ءۇشىن بۇل وپەراتسيالاردى توقتاتۋدى نەمەسە ۋاقىتشا توقتاتۋدى ۇسىندى.

«ۇلتتىق بانك كروسس باعامدى ۇستاپ تۇرۋى كەرەك. ەگەر ءبىز تەك تەڭگەنىڭ دول­لارعا شاق­قانداعى باعامىن باس­شىلىققا الاتىن بولساق, وندا ءرۋبلدىڭ كۇرت قۇن­سىز­دانۋى تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىستى نى­عايۋىنا اكەلەتىن ەدى. بۇل رەسەيمەن ساۋدادا تەڭگەرىمسىزدىك بولسا: رەسەيلىك ونىمدەر ايتارلىقتاي ارزانداپ, رەسەيدەن قازاقستانعا تاۋار اعىنى باستالىپ, 2014-2015 جىلدارداعى جاعدايعا قايتا ورالۋ قايتالانار ەدى», دەدى ەرلان يبراگيم.

الماتى