الدەبىر سايتتان الەم جاڭالىقتارىن وقىپ وتىرىپ, بۇۇ-نىڭ «جاھاندىق جىلىنۋ ءبىتتى, ەندى جاھاندىق قايناۋ باستالادى» دەگەن پىكىرىن وقىدىم. اڭداساق, بۇل – ادامزاتقا ۇلكەن ەسكەرتۋ. جىل سايىن جاز باستالىسىمەن الەمدە قانشاما ورمان مەن جايىلىم ورتكە ورانىپ, ونسىز دا توزىپ جاتقان تابيعات ودان سايىن ءب ۇلىنىپ, جەر-انانىڭ جۇرەگى جارالانادى. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن الەم عالىمدارى ادامزات بولاشاقتا جاھاندىق جىلىنۋدان زارداپ شەگەتىنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. جاپان دالادا بوزتورعايدىڭ شىرىلىن ەشكىم ەستىمەيتىنى سياقتى, الگى عالىمداردىڭ دا ەسكەرتۋىن ەستىگەن قۇلاق از بولعان سىڭايلى.
وردانى ورمانعا اينالدىرعان
ەجەلگى قوعامدا ءومىر سۇرگەن ادامدار باردان جوق جاساپ, جاساعان ورتاسىن بۇتىندەپ, تابيعاتپەن ەتەنە بولا ءبىلدى. قانشاما بۇلاقتىڭ كوزى اشىلىپ, سان ميلليون اعاش ەگىلىپ, كولەڭكەسىن سانسىز ۇرپاق سايالادى. مۇنىڭ ءبارى ەڭبەكتىڭ جانە ونى باعالاۋدىڭ جەمىسى. ال قازىر شە؟ قازىر ءبارى باسقاشا. وسىندايدا ەڭ العاش ورمان وتىرعىزعان ادام كىم بولدى ەكەن دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ونىڭ جاۋابى تابىلعانشا, ءبىز قازاقتىڭ ەڭ العاش ورمان وتىرعىزعان ىزگى ازاماتىنىڭ ەكولوگياعا قوسقان ۇلەسى تۋرالى ايتا كەتەيىك. حان ورداسىن قاي جەردە سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدا اتاقتى گەوگراف عالىمدارمەن اقىلداسقان جاڭگىر حان جەر استىنداعى سۋ كوزىنىڭ جەر ۇستىنە جاقىن ورنالاسقانىن قۇپ كورىپتى. بۇل جاعدايدا قۇمنىڭ ۇستىندە تەرەك, شەگىرشىن, ەمەن, اق قايىڭ, ۇيەڭكى جانە قاراعان اعاشتارىنىڭ وسەتىنىن بىلدىرەدى. جاڭگىر حاننىڭ تۇسىندا ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن سالىنعان ورمان اۋدانى 16 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. ورماندى امان قالدىرۋ ءۇشىن جاڭگىر حان باقىلاۋشىلار دا تاعايىندادى. بۇل سول كەزدەگى ەل بيلىگىن قولىنا العان حاننىڭ ەكولوگيالىق ساناسىنىڭ تىم جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى.
پەيىننىڭ ادال پەيىلى
ال ء«ۇندىستان ورمانشىسى» دەپ اتالاتىن مىناداي ءبىر ىزگى وقيعانى وقىرمانعا ۇسىنعىمىز كەلەدى. ءۇندىستاننىڭ شىعىسىندا «Majuli» دەيتىن ارال بار. 1900 جىلدان بەرى كليماتتىڭ ناشارلاۋىنان بۇل ارالدىڭ ەكولوگياسى قاتتى وزگەرىسكە ۇشىرايدى, ناتيجەسىندە, ارال اۋماعى قۋ مەديەن شولگە اينالىپ, سوندا ءومىر سۇرەتىن جابايى اڭدار الىسقا بوسىپ كەتەدى. بۇل وقيعا سول ەلدەگى تۇرعىنداردى دا بەيجاي قالدىرمايدى. 1979 جىلى 16 جاستاعى ۇندىستاندىق جاداۆ پەيىن (Jadav Payeng) سول قيىن جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورەدى. ونىڭ تۋعان جەرى ءۇندىستاننىڭ شىعىسىنداعى اسامبان وڭىرىنە ءبىر رەتكى تاسقىن سۋى جىلان اعىزىپ اكەلەدى. تاسقىن باسىلعان سوڭ, الگى جىلاندار قوزعالۋعا دا شاماسى جەتپەي, سول جەردە قىرىلىپ قالادى. وسى سۇركەيلى كورىنىس ونىڭ ساناسىنا سىلكىنىس اكەلەدى. «الگى جىلاندار ءشول دالادا ءومىر سۇرە المادى, ويتكەنى سول كەزدە وندا جالعىز ءتۇپ اعاش تا قالماعان ەدى. مەن جىلانداردىڭ ءولى بەينەسىنە قاراپ وتىرىپ, كوزىمنەن تارام-تارام جاس اققانىن بىلمەپپىن. سول ءسات اۋىر قىرعىندى كوزىمە ەلەستەتتى. مەن اكىمدىكتىڭ ورمان باسقارۋ بولىمشەسىنە بارىپ, ءشول دالاعا اعاش ەگۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. ولار باسىن شايقاپ, ول جەرگە تەك بامبۋك ەگىپ, سىناپ كورۋىمدى ايتتى. سول كۇندەر ءوز قيىندىعىمەن ماڭگى ەسىمدە ساقتالىپ قالدى. ويىمدى قولدايتىن ادام تاپپاي داعداردىم. اقىرىندا ويلاعانىمدى جۇزەگە اسىردىم». ويلاعانى جۇزەگە اسىپ, ءشول دالانىڭ بويىنا قان جۇگىرتكەن پەيىن سول كۇندەردى وسىلاي باياندايدى.
36 جىل بويى اعاش ەككەن
ءبىر كەزدەگى تىرشىلىك كەشۋ قيىن بولعان قۋ مەديەن دالانىڭ بۇگىندە 550 گەكتار اۋماقتاعى ورمانعا اينالارىن ەشكىم دە ويلاماعان بولار؟ قۇستىڭ الۋان ءتۇرى, بۇعى, مارال, مۇيىزتۇمسىق, جولبارىس, ءپىل قاتارلى اڭدار ورمانعا اعىلىپ كەلىپ, قايتادان سايا تاپتى. ول ءبىر ءتۇپ اعاش ەگۋدەن باستاپ, بۇل جۇماق مەكەندى جاراتۋ ءۇشىن 36 جىلدىق عۇمىرىن سارپ ەتتى. سوڭىندا ءوزى بۇل مەكەننەن ايىرىلماستاي كۇيگە تۇسەدى. پەيىن 36 جىل بويى ۇزبەي ءار كۇنى ءبىر ءتۇپ اعاش ەگۋدى داعدىعا اينالدىردى. رەسمي دەرەكتە ول اتالعان ءشولدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ون نەشە مىڭ ءتۇپ اعاش ەگىپتى. ەككەن اعاشىن سۋارۋ پەيىن ءۇشىن ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ەدى. ويتكەنى ورماندىقتىڭ كولەمى تىم ۇلكەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە وزەننەن جالعىز ءوزى سۋ تاسىپ, اعاش سۋارۋ – اسا قيىن ءىس. ناتيجەسىندە, ول مۇنىڭ دا امالىن تابادى, بامبۋك جاپىراعىن جالعاپ, ۇستىنە بالشىقتان كىشكەنە ناۋاشا جاساپ, ونىڭ تۇبىنەن تەسىك اشىپ, ناۋاشاعا قۇيىلعان سۋدى بامبۋك جاپىراعىنان جاساعان توعانعا جىبەرىپ, اعاشتارعا اقىرىنداپ سۋ جەتكىزەدى. وسىنداي مەحناتپەن 20 جىلىن وتكىزگەن ول ورماندىقتاعى اعاشتاردى امان-ەسەن قاتارعا قوسادى.
بۇدان سىرت پەيىن ەكولوگيانى تانىپ-بىلۋگە ىنتالانىپ, ورتانى اۋەلگى قالپىنا قايتارادى. ول جەردىڭ توپىراعى قۇنارسىز بولعاندىقتان, پەيىن اۋەلى قۇمىرسقالار مەن جاۋىنقۇرتىن اكەلەدى. قۇمىرسقا مەن جاۋىنقۇرتى تاسقا اينالۋعا شاق قالعان توپىراقتى ءجىبىتىپ, توپىراقتىڭ اۋەلگى قالپىنا قايتۋىنا, قۇنارلانۋىنا ەشكىم دە جاساي المايتىن كومەك جاسايدى. قۇمىرسقا مەن جاۋىنقۇرتىنىڭ قاراپايىم ءادىسى ەشبىر تەحنيكانىڭ ءتىلىن دە قاجەت ەتپەگەنى شىندىق.
ورمانعا دەگەن ماڭگىلىك ماحاببات
ورمان اراسىندا ءومىرىن وتكىزۋگە نيەتتەنگەن پەيىن اۋىلداعى قىزمەتىن تاستاپ, ورمانعا كوشىپ بارىپ, بىرنەشە سيىر ساتىپ الىپ, باسپانا تۇرعىزادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر وتباسىنداعى بەس ادام ورماندا كۇن كەشىپ كەلەدى. ۋاقىتتىڭ وزۋىمەن اعاشتار اسپانمەن بوي تالاسىپ وسە بەردى, كەيبىر قيىنشىلىقتار دا بارا-بارا شەشىمىن تاپتى. ورمانداعى پىلدەر ەگىستىككە جاقىنداپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ داقىلدارىنا زيان سالا باستايدى. ەركىنسىگەن جولبارىستار دا حالىقتىڭ قوراداعى قۇسى مەن مالىنا اۋىز سالۋدى ادەتكە اينالدىرادى ءارى جابايى اڭدار تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىردى. اشۋعا بوككەن جۇرت پەيىننىڭ مازاسىن الا بەرەدى.
بۇل قيىن جاعدايدان قۇتىلۋ ءۇشىن پەيىن سانسىز ءتۇپ اعاش ەگەدى. مۇنىڭ ىشىندە بانان اعاشىنىڭ سانى ەڭ مول ەدى. مۇنىڭ قۇپياسى, ءپىل بانان اعاشىن جاقسى كورەدى, وسى ارقىلى پىلدەردى ورماننان شىعارماۋ ءادىسى كوزدەلگەن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ورماندىقتا وزگە دە جانۋار ءتۇرى كوبەيگەن سوڭ, جىرتقىش جولبارىستار مەن باسقا دا اڭدار ورمان اراسىنان ازىق تاۋىپ, اۋا جايىلىپ, تۇرعىنداردىڭ مازاسىن المايتىن بولادى. جىل ارتىنان جىل ءوتىپ, باياعى قاقىراعان ءشولدى دالا ءوز تابيعاتىنا قايتا ورالىپ, اڭدار دا ءوز مەكەنىندە اسىر سالادى. پەيىننىڭ وسىنداي عيبراتتى حيكاياسى كوپتەگەن عالىمدى تاڭعالدىرادى: قازىرگىدەي دامىعان زاماندا جابايى اڭداردى ءبىز قورعاماساق, كىم قورعايدى؟ پەيىننىڭ تاجىريبەسى ەشقانداي ساناقتى قاجەت ەتپەي-اق, كۇن سايىن ۋشىعىپ بارا جاتقان ەكولوگيا ماسەلەسىن ويلاۋعا جەتەلەيدى, ءتىپتى تەڭدەسىز تەحنيكالاردىڭ دا تابيعي بايلىقتى ساقتاپ قالۋعا ەش دارمەنسىز ەكەنىن ءتۇسىندىردى.
«ەڭبەگى باردىڭ ونبەگى بار»
2008 جىلى ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ ورمان باسقارۋ مەكەمەسى ءبىر توپ مەكەن اۋىستىرعان پىلدەرگە ىلەسىپ, پەيىننىڭ ورماندىعىنا بارادى. ورماندىق سول كەزدەن باستاپ پەيىننىڭ جاقسى كورەتىن ءۇي جانۋارى «Maolai»-دىڭ اتىمەن اتالىپ, «Forest Maolai» («ماۋلاي ورماندىعى») دەپ اتالدى. 2012 جىلى ءۇندىستاننىڭ استاناسى جاڭا دەليدەگى نەحرۋ ۋنيۆەرسيتەتى (Nehru University) پەيىندى ماراپاتتاپ, وعان ء«ۇندىستان ورمانشىسى» (Forest man of India) دەگەن اتاق بەرەدى. سول جىلى كانادالىق دەرەكتى فيلم رەجيسسەرى ۆەيلمەيك ماستر پەيىننىڭ ىزگى ىسىنەن اسەرلەنىپ, امەريكانىڭ «Kickstarter» قورى ارقىلى قارجى توپتاپ, ول تۋرالى «ورمانشى ادام» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, جالعىز ادامنىڭ كۇشى دە جەر شارىنداعى ەكولوگيالىق ورتاعا اسەر ەتەتىنىن بۇكىل الەمگە جاريا ەتتى.
ءتۇيىن ءسوز: ءبىز كەيدە الدەبىر يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اينالاعا قاراپ, توسىرقاپ, سولاردان جاردەم كۇتىپ, ءتىپتى اۋەلگى ويىمىزدان قايتىپ جاتامىز. شىنتۋايتىندا, كەي ساتتە جالعىز ادامنىڭ كۇشى كۇللى الەمدى وزگەرتىپ, ادامزات بالاسىنا ىزگىلىكتەر اكەلەتىنىن كەش تۇسىنەتىندەيمىز. بيىل قازاق دالاسىندا كوپتەگەن ورمان ءورتى بولدى. كوز الدىما جاسىل ورمان ىشىندە جىلاپ تۇرعان اڭدار ەلەستەدى, قايتپەك كەرەك؟ ولاردى قۇتقاراتىن ءبىر پەيىن بىزدەن دە شىعار دەگەن اسىل ءۇمىت ءارى قاراي جەتەلەي بەرەدى, جەتەلەي بەرەدى. «ۇمىتسىزدىك – سايتان ءىسى» دەگەن سوزگە ءبىز دە الدانا تۇرايىق.
دۇيسەنالى الىماقىن,
جۋرناليست