وتكەن اپتا افريكا قۇرلىعىنا اۋىر ءتيدى. اۋەلى ماروككودا جەر سىلكىنىپ, ءۇش مىڭعا جۋىق ادام قازا تاپتى. مىڭداعان ادام جاراقاتتاندى. قۇتقارۋ جۇمىستارى ءالى جالعاسىپ جاتىر. سول سەبەپتى مەرت بولعاندار سانى الداعى ۋاقىتتا كوبەيۋى مۇمكىن.
ماروككونىڭ ۇلتتىق گەوفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ حابارلاۋىنشا جەر سىلكىنىسىنىڭ وشاعى مارراكەشتەگى ال-حاۋز وڭىرىندە 8 شاقىرىم تەرەڭدىكتە ورنالاسقان. جەر سىلكىنىسىنىڭ اۋماعى 400 شاقىرىمعا دەيىن سەزىلگەن. ءزىلزالانىڭ ماگنيتۋداسى 6,8 باللدى قۇراعان.
شارتاراپتان كومەك قولىن سوزعان ەلدەردىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, ماروككو بيلىگى ۇلىبريتانيا, كاتار, يسپانيا جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ىزدەۋ-قۇتقارۋ توپتارىنا عانا جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەردى. وسىعان بايلانىستى حالىق ەل باسشىلىعىن ايىپتاپ وتىر.
«Doha News» اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, كاتار ءزىلزالادان زارداپ شەككەن ايماققا گۋمانيتارلىق كومەك, ىزدەۋ-قۇتقارۋ توپتارى مەن قۇتقارۋ كولىكتەرىن جىبەرگەن. ال يسپانيانىڭ قورعانىس مينيسترلىگى جەكسەنبىدە 56 قۇتقارۋشى مەن 4 ءيىسشىل ءيتى بار يسپانيانىڭ اسكەري ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ ءبولىمى ماروككوعا كەلدى دەپ حابارلادى. سونداي-اق 30 قۇتقارۋشى مەن 4 ىزدەۋ ءيتى بار تاعى ءبىر اسكەري ۇشاق جونەلتىلدى. ۇلىبريتانيا 60-قا جۋىق ىزدەۋ-قۇتقارۋ مامانىن, 4 ىزدەۋ ءيتىن, قۇتقارۋ جابدىقتارىن جانە مەديتسينالىق باعالاۋ توبىن جىبەردى.
ادەتتە مۇنداي جاعدايدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ گۋمانيتارلىق ىستەردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسى (OCHA) اگەنتتىكتەرى ارقىلى كومەك قولىن سوزادى. اتاپ ايتقاندا, اپاتتى باعالاۋ جانە ۇيلەستىرۋ (UNDAC) جانە حالىقارالىق ىزدەۋ جانە قۇتقارۋ كونسۋلتاتيۆتىك توبى (INSARAG) حالىقارالىق كومەكتى ۇيلەستىرەدى.
نەگىزى بۇۇ وكىلدىكتەرى وقيعادان 12 ساعات وتكەن سوڭ حابارلاما قابىلداپ, زارداپ شەككەن ەلدىڭ ۇكىمەتى, بۇۇ وكىلدىگى نەمەسە ەلدەگى گۋمانيتارلىق قىزمەت ۇيلەستىرۋشى ورگاننىڭ سۇراۋ سالعان جاعدايدا اپات ايماعىنا جىبەرىلەدى. مۇنداي جاعدايدا حالىقارالىق مەكەمەنىڭ قۇتقارۋ قىزمەتى ءتورت اپتاعا جۋىق ۋاقىت بويى تىنباي جۇمىسقا كىرىسەدى. الايدا ماروككو ۇكىمەتى ولاردان ءالى كومەك سۇراعان جوق.
«ماروككو بيلىگى قانداي قولداۋ قاجەت ەتەتىنىن انىقتاۋى كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەلەر بويىنشا بيلىكپەن تىعىز بايلانىستامىز. مۇنداي اۋىر اپات كەزىندە بۇۇ ماروككو حالقى مەن ۇكىمەتىن قولداۋعا دايىن», دەيدى OCHA-نىڭ وكىلى يەنس لاەركە.
ماروككونىڭ كومەك قولىن سوزعانداردى تاڭداپ الۋىن كەي ساراپشى دا, قاراپايىم تۇرعىندار دا سىنعا العان. بىراق رەسمي بيلىك وكىلدەرى مۇنىڭ ارتىندا ەشقانداي ساياسات جوق ەكەنىن العا تارتادى. ماسەلەن, ماروككو ستراتەگيالىق بارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى ابدەلمالەك الاۋي.
«حالىقارالىق كومەكتى قالاي باعىتتاۋ كەرەك دەگەن ماسەلە اپاتتىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ تالقىلانىپ كەلەدى. كومەك تىم كوپ كورسەتىلسە, وندا ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىندە قيىنشىلىق تۋادى. مۇنى اپاتتى جاعدايدا رەتتەۋ وڭاي ەمەس. ماروككو كورسەتىلەتىن حالىقارالىق كومەكتىڭ ءبارىن قولدايدى. بىراق ونى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ كەرەك», دەيدى.
گەرمانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ماروككو بيلىگىنىڭ رەسمي بەرلين ۇسىنىسىنان باس تارتۋىنان ەشقانداي ساياسي شەشىم كورمەيتىنىن جەتكىزدى. «گەرمانيا مەن ماروككو اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جاقسى», دەدى ءباسپاسوز حاتشىسى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى شەنەۋنىكتەر گەرمانيانىڭ كورسەتكەن كومەگى ءۇشىن العىس ايتقان.
وسى ورايدا فرانتسيا مەن ماروككو اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ناشارلاعانىن ەسكە سالعان ءجون. فرانتسيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تەلەارناعا بەرگەن سۇحباتىندا زارداپ شەككەن وڭىرگە كومەكتەسۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. فرانتسيا اپات ايماقتارىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا 5 ميلليون ەۋرو (5,4 ميلليون دوللار) كولەمىندە كومەك بەرەتىنىن جاريالادى.
حالىقارالىق قىزىل كرەست جانە قىزىل جارتى اي قوعامى فەدەراتسياسى (IFRC) اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن شامامەن 100 ميلليون ەۋرو جيناۋ تۋرالى شۇعىل ۇندەۋ جاريالادى. ء«بىز ادامداردىڭ ەڭ وزەكتى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋىمىز كەرەك, سونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق, سۋ, سانيتاريا, گيگيەنا جانە باسپانا», دەدى حالىقارالىق قىزىل كرەست جانە قىزىل جارتى اي قوعامى فەدەراتسياسىنىڭ جاھاندىق وپەراتسيالارى ديرەكتورى كەرولاين حولت.
ايتا كەتەرلىگى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مارراكەش-سافي ايماعىندا بولعان جويقىن جەر سىلكىنىسى سالدارىنان كوپتەگەن ادامنىڭ قازا تابۋىنا بايلانىستى كورول VI مۇحاممەدكە كوڭىل ايتتى.
«وسىنداي اۋىر ساتتە قايعى-قاسىرەتتەرىڭىزگە ورتاقتاسىپ, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جانە جەكە ءوز اتىمنان سىزگە, سونداي-اق باۋىرلاس ماروككو حالقىنا كوڭىل ايتامىن», دەپ جازىلعان جەدەلحاتتا.
سالىستىرمالى تۇردە 6,8 باللدىق جەر سىلكىنىسى ورتاشا دەڭگەيگە جاتادى. بىراق وسىنشالىقتى اۋىر اپاتقا اكەپ سوعۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. «Nature» جۋرنالىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سولتۇستىك افريكا ورتاشا سەيسميكالىق بەلسەندى ايماققا جاتادى. افريكا مەن ەۋرازيا تەكتونيكالىق تاقتالارىنىڭ ۇزدىكسىز سوقتىعىسۋى سالدارىنان جەر استى دۇمپۋلەرى ۇزدىكسىز بولادى.
لوندونداعى «Arup» ينجەنەرلىك كونسالتينگىنىڭ سەيسميكالىق ديزاين ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى زيگگي لۋبكوۆسكيدىڭ ايتۋىنشا, ماسەلەنىڭ ءمانى ەكى تاقتانىڭ قۇرلىقتىق ەكەنىندە جاتىر. ياعني جۇما كۇنگى جەر سىلكىنىسى اتلاس تاۋلارىنىڭ تۇبىندە تۋىنداپ, جوعارى قاراي تاراعان. «بۇل – وتە كۇردەلى, ەسكى قاقتىعىس», دەدى ز.لۋبكوۆسكي.
ماروككو ورتاشا بەلسەندى ايماققا جاتاتىندىقتان, اۋقىمدى جەر سىلكىنىسى سيرەك كەزدەسەدى, بىرنەشە ءجۇز جىلدا ءبىر رەت تۋىندايدى. وكىنىشكە قاراي, مۇندا سەيسمولوگيالىق جازبالار سيرەك تىركەلەدى. ءارى تاريحي دەرەكتەر دە جوقتىڭ قاسى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دا ءزىلزالانى الدىن الا بولجاۋعا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى.
كەلەسى ماسەلە مىنادا. وڭىردەگى تەكتونيكالىق تاقتالاردىڭ قيىلىسقان جەرى ءارتۇرلى. تۇركيا سەكىلدى كەيبىر ايماقتا ءبىرتۇتاس ناقتى شەكارا بەلگىلى. ال افريكانىڭ سولتۇستىگىندە مۇنداي ەمەس, اركەلكى. سول سەبەپتى مۇندا ءزىلزالانىڭ قاۋپى ۇلكەن ەمەس, بىراق ءبىر سىلكىنسە وڭدىرماي تۇسىرەدى.
ۇلىبريتانياداعى لوندون ۋنيۆەرسيتەتتىك كوللەدجىنىڭ اپاتتى زەرتتەۋشىسى يلان كەلمان لەزدە كوپ ادامنىڭ قازا تابۋىنا ەل بيلىگىن كىنالايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت مۇنداي اپاتقا دايىن ەمەس. «ادامداردى جەر سىلكىنىسى ولتىرمەيدى, ينفراقۇرىلىم قۇلاعاندا سونىڭ استىندا قالادى. ءزىلزالانىڭ سالدارى قاتتى اسەر ەتتى, ويتكەنى وعان ەشكىم دايىن ەمەس ەدى», دەيدى ي.كەلمان.
بۇعان دالەل رەتىندە زەرتتەۋشى 1960 جىلى 29 اقپاندا ماروككوداعى اگاديردە بولعان 5,9 بالدىق جەر سىلكىنىسىن العا تارتادى. سول كەزدە قالا حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى قازا تاۋىپ, تاعى ۇشتەن ءبىرى جاراقات الدى. ءبارى عيماراتتاردىڭ قۇلاۋىنان زارداپ شەكتى.