ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن رەجيسسەر بولات مانسۇروۆتىڭ «قۇلاگەر» فيلمىندە نەبىر سۇمدىقتار ورىن الماي ما؟ جامبى اتام دەپ جالپ ەتكىزىپ سۇڭقار ياكي ءبىر قۇس اتىپ تۇسىرگەندى جورىعان باعداتتان كەلگەن ءدارۋىش دەيسىز بە, ۇنەمى جىرق-جىرق ەتىپ الىسىپ ۇرەتىن سايقىمازاق پا, ايتەۋىر كوپ-اق.
الگى ءدارۋىش ولگەن قۇستىڭ ىرىمىن جورىردا جالاڭ اياق وتتى باسىپ بارعانى نەتكەن ۇرەيلى. وسى سۇمدىقتاردىڭ اراسىندا ەستە ەرەكشە قالعانى, اتتار قايتىپ كەلە جاتقاندا, قولىندا مىلتىق, قامىس ىشىندە ءان سالىپ جۇرەتىن قۋ بار ەدى عوي. قاراقشى ما, ءبىر پالە! قۇلاگەردى اتاتىن قۇدايسىز نەمە, قامىس ىشىندە تۇرىپ الىپ: «كوپ جىلقىنىڭ ىشىندە الا قۇنان, جەل قاعادى سۇلۋدىڭ بالاعىنان. سۋعا تۇسكەن شولپانداي شولپىلداتىپ, قالقانىڭ سۇيەر مە ەدى تاماعىنان؟! ءى-ءىم», دەپ قۇشىرلانىپ تۇرىپ اۋانى ءسۇيىپ الاتىنى بار ەمەس پە؟ قاراقشىنىڭ بۇل قىلىعى جاعىمدى كورىنبەيدى. تاسادا مىلتىق قۇشاقتاپ ارام ويدا وتىرسا, ارينە جاعىمسىز شىعادى. دەگەنمەن جۇرت كوڭىلىن اۋلاۋعا, ايتقان ءسوزدىڭ لامىنە تۋىندىنىڭ وسىنداي ءبىر تۇسى دا جەتكىلىكتى.
قازاق ءان سالعاندا نە ىستەمەگەن؟ جالپى, قازاق ءان سالعاندا... دەگەن بىتپەيتىن شەكسىز تاقىرىپ. كۇلگەن, سۇقتاعان, جىلاعان, سىقتاعان, تاعىسىن تاعى... ءبىر قاسيەتى, وسىنىڭ ءبارىن ادەمى, جاراسىمدى ورىنداعان. ماسەلەن, دەيسىز بە؟ ماسەلەن, قايرات بايبوسىنوۆ حالىق ءانى «اعاش اياقتى» قۇيقىلجىتا شارىقتاتىپ اكەلىپ, سوڭ جاعىنا كەلگەندە ەڭىرەپ تۇرىپ, سولقىلداپ جىلايتىنى بار عوي. كادىمگىدەي جىلاپ تۇر ەكەن دەپ ويلاپ قالاسىز. ءسويتىپ, جىلاپ-سىقتاپ كورەرمەننىڭ كوڭىلىن بوساتادى دا, اقىرىندا بايقاتپاي ايقايعا باسىپ قالماي ما؟ «قارا جول ما دەگەنى شۇبىرىندى ءىز بولعان, الا جازداي ءۇي كورمەي, ىزدەگەنى قىز بولعان» جىگىتتىڭ «زارى» كوڭىلدى كوتەرەدى-اق. ءانشى بۇل ءاندى شەتەلدە شىرقاعاندا, تىڭدارماندى جىلاتىپ, سىقتاتىپ قانا قويماي, بىرەۋىن جالپاسىنان تۇسىرگەنى تۋرالى اڭىز دا بار ەل اۋزىندا. الگىندەي جىلامسىراتىپ, ەگىلدىرە ءتۇسىپ, سوڭىنان ايقاي سالعاندا, بالكوندا سۇيەنىپ تۇرعان تىڭدارمان تومەنگە قۇلاپ كەتتى دەيتىن.
«اعاش اياق» انىندەگى جىلاۋ كادىمگى ەمەس, ەلدى كۇلدىرۋ ماقساتىمەن قويىلعان قۋاقى ويىن, كۇلدىرگى جىلاۋ. سوڭىندا ايقايعا باسىپ جىبەرگەندە, جۇرەگىڭىز جارىلىپ كەتە جازدايدى. كەرىسىنشە كوڭىلىڭىز كوتەرىلىپ قالادى. حالىقتىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, ءبىر ءسات دەمالىس سىيلاۋ ءۇشىن سال-سەرىلەر ونەردىڭ نەشە ءتۇرلى ساتىسىنا كوتەرىلگەنىن كورمەيسىز بە؟ دەمەك دالا داڭعايىرلارى ىزدەنىس پەن ەكسپەريمەنتتىڭ نەشە اتاسىن جاساعان. ءيا, سولاي...
بۇل جىلامسىراتا, كوڭىلىن بوساتىپ اكەلىپ كۇلدىرۋ بولسا, ءان ىشىندە كادىمگىدەي ساقىلداپ ك ۇلىپ الا جونەلگەندى دە سىزدەر بىلەتىن شىعارسىزدار؟ توتەسىنە كوشسەك, ءان ىشىندەگى ناعىز, ساق-ساق كۇلكى – اقىن تايجان قالماعانبەت ۇلىنىڭ «ساق-ساق» ءانى. بۇل ەندى قاپىسىز, ەش بوياماسىز كۇلكى. قىز-قىرقىن, ويىن-ساۋىقتىڭ ورتاسىندا شالقىپ جۇرگەن سەرىلىك داۋرەننىڭ داۋىسى دەسە بولادى. جانە «ساق-ساقتىڭ» ءبىرىنشى, ەكىنشى ءتۇرى بار. بىرىنەن ءبىرى وتكەن قۇبىلىس. ەكىنشى ءتۇرى باستان-اياق قىران-توپان كۇلكى. ءبىرىنشى تۇرىنە قاراعاندا اسا كۇردەلى, ونىڭ ۇستىنە تايجان بۇل شىعارمالاردى سىرنايمەن سالعانىن ەسكەرىپ قويىڭىز. بالقىپ-شالقىپ, ىرعاپ-جىرعاپ وتىرىپ, سىرنايىن ولاي ءبىر, بۇلاي ءبىر لاقتىرارداي بولىپ, قايتا قۇشىپ, كەۋدەسىن كەرە ساقىلداپ كۇلەدى-اي كەلىپ. بۇل – قازاقتىڭ سال-سەرىلىك داۋرەنىنىڭ ءبىر كورىنىسى, اسىرەلەپ ايتقاندا, ەل قىدىرعان ەسەر شاقتىڭ جىعىلماعان جالاۋى.
بەرتىنىرەكتە تايجان اقىن اندەرىن جيناپ, تاسپاعا ءتۇسىرىپ, ناسيحاتتاپ جۇرگەن ءانشى عالىم مۇحامەدين «ساق-ساقتىڭ» ءبىرىنشى ءتۇرىن كەلىستى ورىندايدى. بالكىم, بۇل كىسىدەن ەستىپ ۇيرەندى, بالكىم وزگەدەن, ايتەۋىر باسقا انشىلەر ءبىر رەت كۇلسە, عالىم مۇحامەدين ەكى ساقىلدايدى. العاشقىسى ەكىنشى, نەگىزگى كۇلكىنىڭ الدىنداعى دايىندىق ىسپەتتى. باستاپقىدا ءبىر ساق ەتە قالادى دا, ەكىنشىدە ۇزاعىنان جىبەرەدى. «تايجان قالماعانبەت. «ساق-ساق» دەپ تەرسەڭىز, ينتەرنەتتەن بىرنەشە ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا شىعادى. عالىم مۇحامەدين «ساق-ساقتى» تايجاننىڭ قارىنداسى – اقىننىڭ اعاسى يا ءىنىسىنىڭ قىزىنان بارىپ تىڭداپ, جازىپ العانىن ايتادى. وعان دەيىن تايجان اقىننىڭ بىرەر ءانى عانا جۇرسە كەرەك ەل ىشىندە. بۇل كىسى 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلىپ كەتكەن سوڭ, ەل قورقىپ ايتپاي قويعان دەسەدى.
ونەرتانۋشىلاردىڭ كوبى سوقپاي كەتپەيتىن ءۇش كۇلكى بولسا, ءبىرى – وسى تايجاننىڭ ساقىلداعان كۇلكىسى. 1936 جىلى ماسكەۋدەگى قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىندە ەلدىڭ ەسىندە قالعان كۇلكىنىڭ ءبىرى دە وسى اقىن تايجان شىرقاپ سالعان «ساق-ساعىنان» ەستىلىپتى. تاعى بىرەۋىسى – «قىز جىبەك» وپەراسىنداعى بەكەجاندى ويناعان قۇرمانبەكتىكى. «تاقيالى پەرىشتەدەگى» ءامينا ومىرزاقوۆانىڭ كۇلكىسىن قايدا قوياسىز؟ قۇرمانبەك كۇلكىسىنىڭ ءجونى بولەك. بۇل تۋرالى كوپ ايتىلىپ, جازىلدى. ال مىنا «ساق-ساقتىڭ» ساقىلى – كوپ تانىلماعان سيرەك قۇبىلىس. ەكى ءانشىنىڭ ءبىرى باتىلى جەتىپ بارا بەرمەيتىن توسىن ەرلىك. جانىڭىزدان ءسوز بەن ساز سۋىرىپ, ونى ەل الدىندا ورىنداعاندا كۇلمەك تۇرماق, ءسوز اراسىندا ساقىلداپ جىبەرۋگە ءداتىڭىز جەتپەۋى مۇمكىن. ءتىپتى سالعان كۇندە جاساندى كورىنىپ قالۋى دا كادىك. ال ءان ىشىندەگى ەرلىك ەمەي نە؟ ءتۇيسىنۋ ءۇشىن «ساق-ساقتى» تىڭداپ كورىڭىز.