قۇرمانعازى مەن دينا

ء«ۇن توگىلدى تۇرلەنىپ,

كوك گاۋھاردان كەتتى اۋماي.

جارقىندىعى – كۇلكىدەي,

مۇڭدىلىعى – جوقتاۋداي,

اششىلىعى – شىندىقتاي,

تاتتىلىگى – شابىتتاي,

جەڭىلدىگى – كوبىكتەي,

اۋىرلىعى – تابىتتاي...»

جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ وسى ولەڭى جوعا­رى­داعى ءبىز ايتقان سان-سالالى كۇي بولمىسىن اشىپ تۇر­­عانداي. ءيا, كۇي ءتىلىن قاعازعا ءتۇسىرۋ قيىن­نىڭ قيىنى. ول سانادان جوعارى تۇراتىن قۇدىرەت ىسپەتتى.

القيسسا, احمەت جۇبانوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەن­­سەك, كۇيشى قۇرمانعازى مەن دينانىڭ اكەسى كەنجە شال ۇلى ارالاس-قۇرالاس ادام بول­عان دەسەدى. «1870 جىلى قۇرمانعازى ون جاسار كەرەمەت دومبىراشى بار دەگەندى ەستيدى دە, كەنجەنىڭ ۇيىنە كەلەدى. كىشكەنە قىزدىڭ دوم­بىراسىن تىڭداپ, حالىق يسسكۋستۆوسىن دامىتاتىن تاعى ءبىر ادامنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە شەك­سىز قۋانادى. قۇرمانعازى كەنجەدەن اتاقتى دوم­بىراشىلاردىڭ سايىسى بولاتىن جەرلەرگە دينانى ەرتىپ جۇرۋگە رۇقسات سۇرايدى. ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا دينا توعىز جىل بويى, ياعني ون سەگىزگە تولعانعا دەيىن قۇرمانعازىمەن ءجيى كەز­دەسىپ, جيىندارعا ەرىپ بارىپ جۇرەدى, كوپتەگەن اتاقتى دومبىراشىمەن كەزدەسەدى», – دەيدى احمەت جۇبانوۆ.

كۇي اتاسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, بولاشاق داۋلەس­كەر كۇيشى تالاي سىرعا قانىق بولادى. دينا نۇرپەيىسوۆا ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە قۇرمانعازى ۇستازىنىڭ ساياسىندا وتكەن سامالالى شاقتار حاقىندا: «بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ باقىتتى, مۋزىكالىق ۋاقيعالارعا, قۋانىشقا تولى, سانامدا اسا تەرەڭ جارقىن ارنا قالدىرعان كەزەڭىم ەدى» دەپ ەسكە الادى. «كۇي اتاسىمەن» شاكىرتىنىڭ تانىستىعى, اجىراماس دوستىعى وسىلاي باستالادى. اكەسى دينانى ون توعىز جاسقا جەتكەندە نۇرپەيىستىڭ بالاسى نۇرالى دەگەنگە ۇزاتادى. سان تاراۋ وتباسىلىق كەزەڭدە دە كۇيشى قىز ادال سەرىگى قارا دومبىراسىن تاستاماي, كەرىسىنشە كيەلى ونەردى تەرەڭدەتىپ دامىتا تۇسەدى. باتىس قازاق­ستان وبلىسى, جاڭاقالا مەكەنىنىڭ 85 جاس­تاعى اقساقالى  مىرزاعالي كاشەنوۆتىڭ قۇرمانعازى تۋرالى ەستەلىگىندە قوس كۇيشىنىڭ اراسىنداعى اقجارما ىقىلاس انىق اڭعارىلادى. «مەن قۇرمانعازى ساعىرباەۆتى دينانىڭ اكەسى كەنجە دەگەن قارتتىڭ ۇيىندە كوردىم. ول كەزدە مەن جاڭا اتقا شاباتىن 8-9 جاسار بالا ەدىم. قۇرمانعازى تولىق دەنەلى, ساقالدى, ەداۋىر جاسقا كەلىپ قالعان, باسىندا قارا ەلتىرىدەن تىگىلگەن دوڭگەلەك بوركى بار ادام ەكەن. بىراق ۇستىندەگى كيىمى جۇپىنى. سوندىقتان بولسا كەرەك, بايلار وعان «كوكتۋلاق» دەگەن قوسالقى ات قويىپتى. قۇرمانعازى كەنجەنىڭ ۇيىندە وتىرىپ, جان سەزىمىن وياتقانداي اسەرلى كۇيلەرىن تارتتى جانە وسى ساپارىندا ديناعا دومبىراسىن بەرىپ كەتىپتى» دەيدى. مىرزاعالي قارتتىڭ ەستەلىگىنەن قوس ونەرپازدىڭ اراسىنداعى قۇرمەت پەن سىيلاستىق ءجىبىنىڭ ەداۋىر بەرىك بولعانىنا تاعى ءبىر كوز جەت­كىزەمىز. دارىندى دارىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, سەرگەك سەزىنەرى ەكى باستان انىق.

«مۇڭداسى, كوشكەن ەلدىڭ قيالداسى,

ال, تەبىرەن, اق ساقالدى كۇي اتاسى,

كەلەدى سەنى تىڭداپ باياعىدان

ولكەڭنىڭ وزەن, تاۋى, قيا تاسى.

بىلمەيمىن, قانشا جانعا كۇيىڭ دارىپ,

اشۋلى, اششى وزەگىن ءوتتى جارىپ...

بىلمەيمىن,

«سارىارقاڭمەن» قوش ايتىسىپ,

قانشا جان قابىرىنە كىردى بارىپ».

بۇل حاميت ەرعاليەۆتىڭ «قۇرمانعازى» اتتى ولەڭىنەن ءۇزىندى. جىردا قازاقتىڭ سالقار دالا­سىنىڭ مۇڭداسى بولعان كۇيشىنىڭ بەينەسى سومدالادى. گەيزەر سۋىنداي جەتى قات جان تۇبىنەن قۇمىعىپ شىعاتىن كۇيشى بولمىسىندا, راسىندا, شىتىرمان داريا جاسىرىنعان. ونى ەردىڭ ەرى عانا اشۋعا تالپىنا الار بولار.

بىزگە جەتكەن دەرەكتەردە, كەزەكتى ءبىر جۇزدەسۋىن­دە كۇي اتاسى ءبىرشاما دومبىراسىن قاعىپ وتىرىپ, دينا اجەمىزدىڭ سول قولىن, ءوزىنىڭ وڭ قولىن ۇستاپ: «ەگەر وسى ەكى قول ءبىر ادامعا بىتكەن بولسا, دۇنيەدە ودان اسقان دومبىراشى بولماس ەدى», – دەگەن ەكەن. بۇل دا اڭىز ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىجداھاتى, سەنىمى, ءىلتيپاتى. الاساپىران ۋاقىت كوشىندە ۇلت زارىن تولعاعان كۇيشىلەر بەينەسى ەل مەن جەر داڭقىمەن بىرگە ايبىندانىپ, زورايا بەرمەك. سەبەبى «ەل ءۇشىن جاننان كەشىپ, جاۋدى قۋعان, ەرلەردى ۇمىتسا دا ەل ۇمىتپاس».