مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا قور نارىعىن دامىتۋ باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, قور بيرجالارىن ءبىر باسشىلىققا بىرىكتىرۋدى ۇسىندى. سودان بەرى ساراپشىلار اراسىنداعى اڭگىمە قازاقتىڭ ەكى بيرجاسىنىڭ اراسىنداعى ءتۇيىسۋ نۇكتەلەرىنە باعىتتالىپ تۇر. ءبىرى بىزگە ەكى بىردەي بيرجا كەرەك ەمەس دەسە, ەندى بىرەۋلەرى قاجەت ەكەنىن, ولاردىڭ ەكى ءتۇرلى زاڭمەن ءومىر سۇرەتىنىن العا تارتادى. ەكەۋى دە ءبىر-ءبىرىنىڭ كوز الدىندا ءبىرىن-بىرىنە جۇتىلىپ كەتكەنىن قالامايدى...
ساراپشىلاردىڭ دەنى «ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق كليماتتىڭ الەۋەتى ەكى بيرجانىڭ سالماعىن كوتەرە المايدى, مۇمكىندىكتەردى جۇمىلدىرىپ, قۋاتتى بيرجاعا اينالعانى ءجون ەدى» دەگەن پىكىردى باياعىدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان بولاتىن. ەل اۋزىندا ايتىلىپ, ۇكىمەتتىڭ قالىڭ ەسىكتەرىنەن ءارى اسا الماي پۇشايمان بولىپ كەلە جاتقان بۇل وڭدى پىكىردى پرەزيدەنت قاپەرگە الدى. ەكى بيرجانىڭ وكىلدەرى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كىرىسىپ كەتتى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى بۇل جولى دا ۇلكەن تاۋەكەلدىڭ سالماعىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ وتىر. ء«بىزدىڭ قارجى جۇيەمىز ءۇشىن بۇل ارتىق. ىشكى نارىقتىڭ سىيىمدىلىعى مەن تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وسى بيرجالاردىڭ الەۋەتىن ءبىر باسقارۋعا بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان قور بيرجاسى (KASE) بيىل 30 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋى كەرەك. 1993 جىلى ەلىمىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلگەن كەزدە اشىلعان ەدى. بۇل قور – ۆاليۋتا جانە اقشا نارىقتارىنا قىزمەت كورسەتەتىن جالعىز ساۋدا الاڭى. ال AIX – 2017 جىلى استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (احقو) قۇرامىندا پايدا بولعان جاس كومپانيا. AIX ءوز جۇمىسىندا اعىلشىننىڭ جالپى قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الادى جانە احقو-نىڭ رەتتەۋشى ورتاسىندا جۇمىس ىستەيدى. باستاپقىدا AIX اكتسيالارمەن مامىلەلەر بويىنشا KASE-گە قاراعاندا بىرنەشە جوعارى كوميسسياعا يە بولعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز.
ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, قور بيرجالارى ءبىر-ءبىرىن ءبىرشاما قايتالايدى جانە ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسەدى. بىراق ەكى بيرجانىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازىردىڭ وزىندە كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا سۇراقتار پايدا بولا باستادى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, KASE-دە ماسكەۋ بيرجاسىنىڭ دا اكتسياسى بار. سول سەبەپتى ازداعان تاۋەكەل بار.
چەبوتارەۆ باسقا ايىرماشىلىقتاردىڭ قاتارىندا KASE ماسكەۋ بيرجاسىنىڭ تەحنولوگيالارى نەگىزىندە قۇرىلعانىن, ال AIX NASDAQ تەحنولوگيالارىنا جانە جوعارى تەحنولوگيالارعا ماماندانعان ەميتەنتتەر اكتسيالارىنىڭ ولشەنگەن نارىقتىق قۇنىنا نەگىزدەلگەنىن اتاپ وتەدى.
«AIX زاماناۋي جانە وڭاي ءارى جىلدام ينتەگراتسياعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال KASE قازاقستاننىڭ كلاسسيكالىق پوستكەڭەستىك يۋريسديكتسياسىندا, احقو – اعىلشىن قۇقىعىندا, ول ءۇشىن قۇرىلعان ارنايى يۋريسديكتسيادا جۇمىس ىستەيدى. AIX كولەمى سالىستىرمالى تۇردە از. AIX-تە ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىقتار جوق, ونىڭ بارلىعى تەك KASE-گە جىبەرىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى چەبوتارەۆ.
ەكونوميست احقو استانادا, ال KASE الماتىدا ورنالاسقانىن, ءارتۇرلى ەرەجەگە باعىناتىنىن, KASE – ۇلتتىق بانككە جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە قاراستى ەكەنىن ايتتى. ال AIX قارجىلىق قىزمەتتەردى رەتتەۋ كوميتەتىنە ەسەپ بەرەدى. دەمەك ولاردىڭ زاڭى دا ءارتۇرلى.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا پرەزيدەنتتىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن KASE جانە AIX بيرجالارىن ءبىر باسقارۋعا بىرىكتىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قارايتىنىن, ولار وتىمدىلىكتىڭ بىرىڭعاي پۋلىن قۇرۋى ورىندى ەكەنىن ايتادى. توراعانىڭ ايتۋىنشا, قالاي بىرىكتىرۋ كەرەك, قاي فورمادا بىرىكتىرۋ كەرەك ەكەنى احقو-مەن بىرگە قوسىمشا پىسىقتالىپ, زەرتتەلەدى.
KASE جۋرناليستەرگە بەرگەن جاۋابىندا مەملەكەت باسشىسى ىشكى قارجى نارىعىنىڭ سىيىمدىلىعى مەن وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەكى بيرجانى بىرىكتىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن, قازاقستان قور بيرجاسى بارلىق مۇددەلى تاراپتى تارتا وتىرىپ, وسى ۇدەرىسپەن جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى. دەمەك سەڭ قوزعالدى. ەندى ونىڭ ناتيجەسىن الداعى جىلدارى كورەمىز.
«سەگىز ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا KASE ساۋدا-ساتتىقتارىنىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك كولەمى 1,5 ترلن تەڭگەنى, ورتاشا كۇندىك ترانزاكتسيالار سانى 5,1 مىڭنان اسادى. «KASE كليرينگتىك ورتالىق» قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانعان» دەپ حابارلادى بيرجانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ماسەلەنى تالقىلاۋعا, سونداي-اق نارىقتىق ينفراقۇرىلىمدى بىرىكتىرۋ ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن ايتىپ وتىر.
«ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى – كاپيتال نارىعى. دامىعان كاپيتال نارىعى جاقسى يدەيالاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرادى, رەسۋرستاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى, جاڭا ينۆەستيتسيالىق قۇرالداردى جاسايدى. سول ارقىلى كاسىپكەرلەرگە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى. مىقتى بيزنەس, جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋى, سونداي-اق ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋى سالىق بازاسىن نىعايتادى, سول ارقىلى مەملەكەتكە ورتاق يگىلىككە ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى بيرجانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
«QAMS باسقارۋشى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرقانات ابەني قور بيرجالارىنىڭ الەۋەتتەرى بىرىكتىرىلىپ, ارەكەتتەرى ۇيلەستىرىلەتىنىن ايتادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەكى بيرجاداعى اكتسيالار باعاسىنىڭ ايىرماشىلىعى بار. احقو-دا وتىمدىلىك از بولعاندىقتان قۇنى تومەن. ول سونداي-اق قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ كوپشىلىگى KASE-گە باسىمدىق بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى, ويتكەنى ونداعى شارتتار جۇمساق جانە ولار قازاقستاندىق زاڭنامانى جاقسى تۇسىنەدى.
«QAMS قابىرعاسىندا كوگىلدىر فيشكالاردى ءبىر بيرجادا, ال ەكىنشىسىندە كىشىرەك ەميتەنتتەردى ساتۋ تۋرالى پىكىر الماستىق. سەبەبى مۇنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن اقش-تاعى ەكى بيرجانىڭ مىسالىندا انىق كورۋگە بولادى: Nasdaq – نەگىزگى بيرجا, مۇندا ەميتەنتتەرگە قاتاڭ تالاپتار قويىلادى, بىراق ەميتەنتتەرگە نەعۇرلىم جۇمساق ەرەجەلەردى قاراستىراتىن OTC الماسۋ پلاتفورماسى دا بار», دەيدى ساراپشى.
ول وتاندىق قور بيرجالارىنىڭ الەۋەتى بىرىكتىرىلگەننەن كەيىن وسى قاعيدا بويىنشا جۇمىس ىستەيتىنىن جوققا شىعارمايدى. بيرجالاردى احقو باقىلاۋىنا بىرىكتىرۋ قيسىندى. ويتكەنى ءادىل زاڭناما بار. نەعۇرلىم انىق جانە ءادىل باعالاۋ باعالى قاعازداردى ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى ەتەدى جانە مينوريتارلىق اكتسيونەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعايدى.
«Eurasian Capital» باسشىسى اسقار ايتقوجا AIX قۇرۋداعى ماقسات ورتالىق ازيادان, مۇمكىن رەسەيدەن كومپانيالاردى ليستينگكە تارتۋ ەكەنىن ەسكە سالدى. سوندىقتان اعىلشىن قۇقىعى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بيرجا پايدا بولدى. بىراق ايتقوجانىڭ ايتۋىنشا, بيرجاعا بەلگىلى ءبىر كومپانيا كىرگەنىمەن, باستاپقىدا جوسپارلانعاننان از بولىپ شىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان جاقىندا IPO نەمەسە باعالى قاعازداردى ورنالاستىرۋ بولعان كەزدە, ەميتەنتتەرگە ولاردى Aستانا قور بيرجاسى مەن AIX بيرجاسىندا دا, KASE بيرجاسىندا دا شىعارۋعا تۋرا كەلدى. بۇل – بروكەرلىك كومپانيالار دا كوتەرەتىن قوسىمشا شىعىندار.
«مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنت جاريالاعان شەشىم مەملەكەت پەن بيزنەس شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋدىڭ ءبىر بولىگى. مەملەكەت باسشىسى بۇل جولى دا شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. سوندىقتان بۇل ۇسىنىس جالپى تۇجىرىمداماعا سايكەس كەلەدى», دەدى ول.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بىزگە ەكونوميكانىڭ ەميتەنت پەن ينۆەستور قىزمەتتەردىڭ تولىق سپەكترىن الاتىن ءبىر ناقتى پلاتفورما بولۋى كەرەك. سەبەبى ءبىزدىڭ ەل ەكى بيرجا ۇستايتىنداي دەڭگەيگە جەتكەن جوق. سونداي-اق بىزدە بيرجانى بىرىكتىرۋ تاجىريبەسى دە جوق ەكەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى.
الماتى