الەمدى الاڭداتقان استىق كەلىسىمى

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تاراعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەكىجاقتى اڭگىمەدەن ناتيجە شىقپاعان. ر.ەردو­عان رەسەيلىك ارىپتەسىن قارا تەڭىز ارقىلى وتەتىن استىق كەلىسىمىن قايتا جال­عاس­تىرۋعا كوندىرە الماعان سىڭاي­لى. كەز­دەسۋدەن كەيىنگى ءباسپاسوز مالىم­دە­مە­سىندە كرەمل باسشىسى رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنا قاتىستى بۇكىل كەلىسىم ورىندالعان جاعدايدا عانا استىق كەلىسىمىن قايتا جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.

سونداي-اق رەسەي پرەزيدەنتى كيەۆتى نەگىز­سىز ايىپتاپ, ۋكراينا گۋما­نيتار­لىق دالىزدەردى اسكەري ماقساتتا پايدالاناتىنىن كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, رەسەي استىق ءدالىزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتكەن. ال باتىس ەلدەرى رە­سەي­دىڭ استىق كەلىسىمىن سىلتاۋراتىپ, ۋكرايناعا قارۋ-جاراق جەتكىزىپ جاتىر.

دەگەنمەن كرەمل باسشىسىنىڭ ءسوزى شىن­دىققا ساي كەلمەيتىنىن حالىق­ارا­لىق ساراپشىلار العا تارتادى. بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى دا مۇ­نىڭ نەگىزسىز ەكەنىن جارىسا جازدى. سەبەبى رەسەي تاراپى بىرنەشە مارتە استىق تيەل­­­­­­­­گەن كەمەلەرگە شابۋىل جاساپ, ءداندى داقىل تاسىمالداۋعا ارنالعان پورتتاردى زىمىرانمەن اتقىلاعان-تۇعىن.

ەستەرىڭىزدە بولسا, استىق كەلىسىمىنە 2022 جىلعى ماۋسىمدا رەسەي, ۋكراينا, تۇركيا جانە بۇۇ قول قويعان بولاتىن. سوعان سايكەس حالىقارالىق كەمەلەر ۋكراينا پورتتارىنان قارا تەڭىز ارقىلى ءداندى داقىلداردى تاسىمالدايدى. مامىلە ءبىر جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. باستاپقىدا كەلىسىم 120 كۇن­گە ارنالعان. كەيىن ونىڭ مەرزىمىن ۇزارتتى. بۇۇ, تۇركيا, رەسەي جانە ۋكراينا شەنەۋنىكتەرى جۇمىس ىستەيتىن ۇي­لەستىرۋ جانە باقىلاۋ ورتالىعى قۇ­رىلدى. ال 17 شىلدەدە رەسەي تاراپى ۋكراينا استىعىن قارا تەڭىز پورت­تارىنان ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن كەلىسىمنەن رەسمي تۇردە شىق­قان-دى. ءسويتىپ, كەمە قاتىناسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەمىز دەگەن ۋادەسىن بۇزدى. وسىدان كەيىن رەسەيلىك اسكەريلەر ۋكراينا پورتتارى مەن ەلەۆاتورلارىن بومبالادى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇ­نىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. Wall Street Journal-دىڭ حابارلاۋىنشا, ر.ەردوعان «ازوۆ­ستال» قورعاۋشىلارىن ۋكراي­نا­عا قايتارىپ, شۆەتسيانىڭ ناتو-عا كىرۋىن ماقۇلداۋى كرەملدىڭ شامىنا تيگەن. باسىلىم وسىدان كەيىن رەسەي استىق كەلىسىمىن ۇزارتۋدان باس تارتقانىن جازادى. وعان دەيىن دە سولتۇستىكتەگى كورشىمىز بىرنەشە مارتە استىق كەلىسىمىن بۇزاتىنىن ايتىپ, دوق كورسەتكەن-ءدى. ايتا كەتەرلىگى, ۋك­راينا ءداندى داقىلىن قارا تەڭىز ارقى­لى قاۋىپسىز تاسىمالداۋ جونىندەگى ۋاع­دا­لاس­تىققا 2022 جىلعى 22 شىلدەدە قول جەتكىزگەن. بىراق رەسەي بيلىگى بىرنەشە رەت قارسى تاراپ ۋادەسىن ورىندامايدى دەگەن جە­لەۋ­مەن كەلىسىمدى بۇزۋعا تالپىندى. الايدا تۇركيا, ۋكراينا بيلىگى جانە بۇۇ وكىل­دەرى كەلىسىمدەردىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلى.

ءوز كەزەگىندە تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعان كوپ ۇزاماي كەلىسىم جالعاسا­تى­نىنا ءۇمىت ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىن­شا, تۇركيا مەن بۇۇ باستاپقى كەلىسىم­گە اراعايىندىق جاساپ, ماسەلەنى وڭتاي­لى شەشۋ ءۇشىن جاڭا ۇسىنىستار پا­كەتىن ازىرلەپ جاتىر. ر.ەردوعان تۇسى­نىس­پەۋشىلىكتەردىڭ جويىلاتىنىن العا تارتىپ وتىر. بىراق امەريكا قۇراما شتات­تارى مەن ەۋروپالىق وداق ماس­كەۋ­دىڭ شاعىمدارىن نەگىزسىز دەپ ساناپ وتىر. ويتكەنى رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالار ەلدەگى استىق جانە تىڭايتقىش سالاسىن قامتىمايدى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, كە­لىسىم­نىڭ كىدىرۋى ۋكراينا مەن رەسەي استى­عىنا ارقا سۇيەيتىن افريكانىڭ بىرنەشە ەلىنە اۋىر سوققى بولىپ تيمەك. ۆ.پۋتين ءباسپاسوز جيىنىندا رەسەي تاراپى «قارا قۇرلىققا» تەگىن استىق جەتكى­زەتىنىن مالىمدەدى.

ء«بىز افريكانىڭ التى مەملەكەتىمەن كەلىسىمدى اياقتاپ قالدىق. ولارعا ازىق-ت ۇلىكتى تەگىن جەتكىزىپ, ءتىپتى جەتكىزۋ مەن لوگيستيكانى تەگىن جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتىمىز. بۇل جۇمىستار ەكى اپتادان كەيىن باستالادى», دەدى ۆ.پۋتين.

دەگەنمەن رەسەيدىڭ استىعى اف­ري­­كا­نىڭ ماسەلەسىن قانشالىقتى شەشە الادى؟ ازىق-ت ۇلىك تاپشى قۇر­­­لىقتىڭ جاعدايىن وڭالتا ما؟ ەكى­تالاي. ويتكەنى ۋكراينا استىعى الەمدىك ەسكپورت نارى­عىنىڭ 10 پا­يىزىن قۇرايدى. جىل سايىن پالەنباي ميلليون توننا بيدا­يىن شەتەلگە ساتادى.

سونداي-اق ۋكراينا – كولەمى جونى­نەن الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى استىق ەكسپورتتاۋشى ەل. ادەتتە, جەر-جاھاندا قولدانىلاتىن كۇنباعىس مايىنىڭ 42 پايىزىن, جۇگەرىنىڭ 16 پايىزىن جانە بيدايدىڭ 9 پايىزىن وندىرەدى. افريكا قۇرلىعىنداعى, تاياۋ شىعىستاعى كوپ­تە­گەن مەملەكەت شىعىس ەۋروپادان كە­لە­تىن ءداندى داقىلعا مۇقتاج. ەندەشە, مۇ­نىڭ ورنىن جالعىز رەسەي باسا المايتىنى تۇسىنىكتى.

ساراپشىلار رەسەيگە استىق كەلىسىمى قاجەت ەمەسىن العا تارتادى. كەرىسىنشە, بۇل ۋكراينا مەن الەم ەلدەرىنە كەرەك. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, كيەۆ ءداندى داقىلىن ەكسپورتتاۋ ارقىلى قوسىمشا پايدا تۇسىرەدى. ال كرەمل بۇعان توسقاۋىل قويۋدى كو­ز­دەيدى. ونىڭ ۇستىنە, رەسەي كوپ مول­شەر­دە ءونىم جينادى. استىق قورى شامامەن 100 ملن توننادان استى. ەندەشە, مول بايلىقتى ساتاتىن جەر كەرەك. ال اي­ماق­تاعى باستى باسەكەلەس ۋكراينا ەكەنى تۇسىنىكتى.

بەرتىنگە دەيىن كيەۆ استىقتى ءۇش باعىت بويىنشا ەكسپورتتاپ كەلدى. كەلى­سىم بۇزىلماعانعا دەيىن كەمە ارقىلى ىستانبۇلعا, دۋناي وزەنىندەگى پورت­تارعا, ەۋروپاعا جۇك كولىكتەرى جانە تەمىر­جولمەن جەتكىزدى. رەسەي استىق­تى قاۋىپسىز تاسىمالداۋ جونىندەگى ۋاعدا­لاس­تىقتى بۇزعان سوڭ, ءبىرىنشى جول كە­سىلدى. ەندى قارا تەڭىزبەن تاسىمالداۋ قاۋىپسىز ەمەس.

قازىرگى تاڭدا كرەمل ەكىنشى باعىت­تى جويۋعا تىرىسىپ جاتىر. يران­دا جاسالعان دروندار كۇن سايىن ۋكراي­نا­نىڭ پورتتارىنا شابۋىل جاساپ, قويمالاردى قيراتۋعا كوشكەن. البەتتە, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس قۇرال­دا­رى قاراپ جاتپاسى انىق. بىراق قارا­قۇستاي قاپتاعان دروننىڭ ءبارىن قال­پاق­پەن ۇرعانداي قاعىپ ءتۇسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس.

ءۇشىنشى باعىتتىڭ ماسەلەسى جەتەر­لىك. قازىر كيەۆ مولدوۆا, پولشا ار­قى­لى جانە ەۋروپالىق وداققا اپاراتىن باسقا دا تاسجولدارمەن استىق جەتكىزەدى. بىراق تەمىرجول جانە جۇك كولىگىمەن مول ءداندى داقىلدى تاسىمالداۋ قيىن. سونداي-اق «قارت قۇرلىقتىڭ» شارۋالارى ۋكراينانىڭ ارزان استىعى ەلگە كەلگەنىنە نارازى.

ساراپشىلار رەسمي ماسكەۋدىڭ كەلىسىمدى جانداندىرۋعا اسىقپاۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبىن ايتادى. كرەمل باتىسقا قيىن تالاپ قويىپ وتىر. بۇعان, البەتتە, ەشكىم كەلىسپەيدى. وسىنداي قادام ار­قىلى ۋكراينانى استىق نارىعىنان تو­لىقتاي ىعىستىرىپ شىعارماق. ءسوي­تىپ, تاۋار جەتىسپەگەندىكتەن باعا ءوسىپ, رەسەي ءوز ءونىمىن قىمباتقا ساتادى.