وڭىردەگى مەديتسينالىق ۇيىمدار ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى مەيلىنشە ەرتە ساتىدا انىقتاۋعا تىرىسسا, ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ ماماندارى قاتەرلى ىسىككە شالدىققان ناۋقاستاردى ەمدەپ-جازۋعا كۇش سالادى. ۇيلەسىمدى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە «اتى جامان اۋرۋدان» امان قالعان ناۋقاس كوپ.
ونكولوگيا ورتالىعىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان تۇستا مەكەمەنى جاڭا ۇلگىدەگى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاپ, بىلىكتى مامانداردى تارتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇردى. وسىنداي كەزەڭدە الماتىداعى ا.سىزعانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا ورتالىعىن باسقارعان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى توقان سۇلتاناليەۆ ورتالىقتىڭ باسشىلىعىنا كەلدى. ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىن كەيىن باسقارعان پروفەسسور-دارىگەرلەر دە ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن. مىنە, سودان بەرىگە دەيىن 14 جىل وتە شىعىپتى. ەندەشە, ونكولوگيا – وتاندىق مەديتسينادا كەشە پايدا بولىپ, بۇگىن كوڭىل بولىنگەن باعىت ەمەس.
– 2013 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ونكولوگيا ورتالىعىندا مايىتتىك دونوردان العاش رەت ترانسپلانتاتسيا جاسالدى. قازىر قاراپ وتىرسام, سىن ساعاتتا جىلدام ءارى دۇرىس شەشىم قابىلداپپىز. مايىتتىك دونوردىڭ باۋىرى, ەكى بۇيرەگى مەن جۇرەگى 4 ادامعا ءومىر سىيلادى. ءتورت اعزا ءتورت اۋرۋحاناعا جونەلتىلدى. ءبىز دونوردىڭ كومەگىمەن حال ۇستىندە جاتقان ەكىنشى ناۋقاستىڭ باۋىرىن اۋىستىردىق. ايتا كەتەرلىگى, ول وپەراتسياعا شەتەلدىكتەر كەلمەدى. نەگىزى اعزادا وڭەش ىشىندەگى كوكتامىرلار باۋىردان وتەدى. ال پاتسيەنتتىڭ باۋىرى تسيرروز بولعان سوڭ تامىرلار ۇلعايىپ, قان قىسىمى جوعارىلاعاندا بىرنەشە رەت جارىلعان. مايىتتىك دونوردان العان باۋىردى 10 ساعاتتان ارتىق ساقتاي المايتىنىمىز تاعى بار. ال دەرتى اسقىنعان ناۋقاستى ەمدەۋدىڭ ترانسپلانتاتسيادان باسقا ءتاسىلى جوق. العاشقى ترانسپلانتاتسيانىڭ ءساتتى وتۋىنە 25 مامان نيەتتەس بولدى. ءيا, وپەراتسيانىڭ ءساتتى شىقپاۋى دا مۇمكىن ەدى. الايدا ءبىز, سوسىن ومىرگە قۇشتار ناۋقاس ءۇمىتىن ۇزبەدى. قازىر سول كۇيەۋىنەن كوز جازىپ قالعان ايەل, ياعني دونوردىڭ جارى ترانسپلانتاتسيا جاساعان ايەلمەن جۇزدەسىپ تۇرادى. وسىدان سوڭ ترانسپلانتاتسياعا باسىمدىق بەرىپ, تامىزدا ەكىنشى, قىركۇيەكتە ءۇشىنشى ناۋقاسقا وپەراتسيا جاسادىق. كەيىن تۋىستىق دونورعا يەك ارتا باستادىق, – دەيدى ورتالىقتىڭ حيرۋرگيا جونىندەگى باس كونسۋلتانتى توقان اناربەك ۇلى.
وپەراتسياعا دەيىن ت.سۇلتاناليەۆ اقش, كورەيا, بەلارۋسكە بارىپ باۋىر ترانسپلانتاتسياسى بويىنشا تاجىريبە جيناعان. سەبەبى وپەراتسيا كەزىندە قانداي كەدەرگى تۋىندايتىنىن بولجاپ ءبىلۋ قيىن. قايتا تاجىريبەلى دارىگەردىڭ ارقاسىندا امان قالعان ناۋقاستاردىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. توقان سۇلتاناليەۆ الماتىداعى مەديتسينالىق ينستيتۋتتا, كەيىن 1976 جىلى ماسكەۋدەگى مەديتسينا اكادەمياسىندا اسپيرانتۋرادا وقىعان. التى جىلدان سوڭ ماسكەۋدە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور, رەكتورى بولعان. سول شاڭىراقتا 29 جىل ەڭبەك ەتىپ, الماتىداعى ا.سىزعانوۆ اتىنداعى حيرۋرگيا ورتالىعىندا ءتورت جىل ديرەكتور بولىپتى. 2009 جىلدان بەرى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەيتىن ورتالىقتا ەڭبەك ەتەتىن ت.سۇلتاناليەۆ ناۋقاستاردى ەمدەۋمەن قاتار شاكىرت تاربيەلەۋگە دە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى.
ەلدە مايىتتىك دونوردىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ورتالىق ماماندارى تۋىستىق دونوردىڭ كومەگىنە كوبىرەك جۇگىنەتىن بولعان. مۇنداي وپەراتسيالاردا دونور مەن ناۋقاس ءجىتى تەكسەرۋدەن وتەدى. تاقىرىپتى كەڭىنەن تارقاتساق, دونوردان باۋىردىڭ بولىگىن العان سوڭ 10-15 كۇندە باۋىر وزدىگىنەن 30% وسەدى ەكەن. جۇرەك, بۇيرەك سىندى باسقا اعزالار وسپەيدى. باۋىردىڭ ەرەكشە قاسيەتى سول, ترانسپلانتاتسيا كەزىندە دونوردا باۋىردىڭ جارتىسىنان دا از بولىگى قالادى. سەبەبى دونوردىڭ وزىندە باۋىر قايتا وسسە, باۋىرى اۋىسقان ناۋقاستا وسپەيدى دەسە دە بولادى. مۇنداي كۇردەلى وپەراتسيالارعا دارىگەرلەر مەيلىنشە ەرتە قامدانادى. ويتكەنى قاتەرلى ىسىك ورنالاسقان تۇستى انىقتاپ, الدىن الماسا, ىسىك مەتاستاز بەرىپ, ناۋقاستىڭ احۋالى وپەراتسيا جاساۋعا كەلمەي قالۋى دا مۇمكىن. ورتالىقتىڭ دارىگەرلەرى شەتەلدە تاجىريبە جيناپ, ەل مەديتسيناسىنا جاڭاشىلدىق ەنگىزۋدەن قول ۇزبەيدى. مىسالى, ترانسپلانتولوگتەر قان ورتالىعىمەن بىرلەسىپ قان توبى ساي كەلمەيتىن پاتسيەنت پەن دونوردى ءۇش ايعا جۋىق ارنايى كۋرستاردان وتكىزىپ, وپەراتسيا جاساۋدى دا مەڭگەرگەن.
قاتەرلى ىسىك بارلىق اعزادا بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى تەرىدەن دە, سۇيەكتەن دە انىقتالاتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. قيىنى, ونكولوگيالىق اۋرۋلار اسقىنعاندا عانا جانعا باتادى. وعان دەيىن ناۋقاس السىرەپ, قاجىپ, تابەتى قاشىپ جۇرگەن شاعىن شارشاعاننىڭ سالدارى دەپ بەيقام ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن. قازىر سكرينينگتىڭ كومەگىمەن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى مەيلىنشە ەرتە انىقتاۋعا مۇمكىندىك مولايعان. قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋ, سونىڭ ىشىندە ترانسپلانتاتسيا ەل ازاماتتارىنا تەگىن. ياعني شىعىندى مەملەكەت وتەپ وتىر. ايتپەسە, كۇردەلى وپەراتسيالاردىڭ قۇنىن ەكىنىڭ ءبىرى وتەي المايتىن ەدى. ورتالىقتان وسى كۇنگە دەيىن ەم العان پاتسيەنتتىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك, سالا دامىپ كەلەدى دەپ ايتا الامىز. مەديتسينا ماماندارىنىڭ جادىندا بولسا كەرەك, العاشىندا, ەلدىڭ بارلىق ايماعىنان ونكولوگيا ورتالىعىن اشۋ تۋرالى يدەيا ۇسىنىلىپتى. الايدا توقان سۇلتاناليەۆ كۇردەلى وپەراتسياعا ارالاساتىن ورتالىقتاردى ەلدىڭ ءار وڭىرىندە اشقاننان 3-4 ورتالىقتىڭ جۇمىسىن مىقتاپ جەتىلدىرگەن دۇرىس دەپ سانايتىنىن ايتىپ قالدى. نەگە دەسەڭىزدەر, ناۋقاستىڭ ترانسپلانتاتسياعا دەيىنگى جانە كەيىنگى كۇتىمى دە جاقسى بولۋى قاجەت. ال ەلدىڭ بارلىق ايماعىنان ورتالىق اشۋعا اۋەلى قاراجات نەمەسە بىلىكتى مامان جەتپەي قالۋى ابدەن مۇمكىن.
ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىندا ەڭبەك ەتەتىن مامانداردىڭ دەنى اقش, بەلارۋس, كورەيا, ءۇندىستان, تۇركيا, پاكىستان تاعىسىن-تاعى بىرنەشە ەلدە تاجىريبەسىن شىڭداعان. ورتالىققا شەتەلدەردىڭ دە بىلىكتى پروفەسسور دارىگەرلەرى كەلىپ, شەبەرلىك ساباعىن وتكىزىپ تۇرادى ەكەن.
– ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە تالاي جاقسى-جايساڭدارمەن, بەلدى اكادەميك, پروفەسسورلارمەن تانىستىق. ءتالىم الدىق. ىزدەندىك, شىڭدالدىق. قازىر ءوزىمىز دە تۇيگەن-بىلگەنىمىزدى ىزىمىزدەن ەرگەن جاستارعا شاما-شارقىمىزشا ايتىپ وتىرامىز. ۇستازدارىمىزدىڭ كۇنى بىزگە دە تۋدى. ورتالىقتا 2013 جىلدان بەرى 70-تەن اسا پاتسيەنتكە باۋىر ترانسپلانتاتسياسى جاسالدى. ياعني مۇنداي وپەراتسيالاردى جاساۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى بىرىزدىلەندى. وسىندا ءجۇرىپ جاڭا تەحنولوگيالىق وپەراتسيالاردى ەنگىزۋگە ۇلەس قوسقانىمىزعا, ناۋقاستارعا قولدان كەلگەنشە كومەك كورسەتكەنىمىزگە ريزامىز, – دەپ تۇيىندەدى ت.اناربەك ۇلى.