تۇيتكىلدىڭ تۇبىنە بويلاساق...

ال كوشى-قون ماسەلەسىنە باي­­لانىستى پرەزيدەنت 2022 جىل­عى «ادىلەتتى مەملە­كەت. ءبىر­تۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قو­عام» ات­تى جولداۋىندا: «قانداس­تار­دىڭ كوشىپ كەلۋىنە جانە ىش­كى كوشى-قونعا قاتىستى سايا­سات تۇبەگەيلى وزگەرەدى. بۇل وراي­دا دەموگرافيالىق جانە ەكونو­مي­كالىق ۇردىستەردى ەسكەرۋ كەرەك. سونداي-اق جالپىۇلتتىق مۇددەنى باسشىلىققا الۋ وتە ماڭىزدى», دەگەن ەدى. وسىدان كەيىن قانداستاردىڭ كوشىپ كەلۋى مەن ەلدە تۇراقتانۋىنا بارلىق جاعداي جاسالا باستادى. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا جاريالانعان ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ەلدىڭ كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىمداماسى بەكىتىلدى. قۇجاتتا جۇمىس كۇشى ار­تىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى مەن قانداس­تاردىڭ جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋىن ىنتالاندىرۋ دا قاراس­تىرىلعان. باعدارلاما اۋىلدى جەردىڭ ءبىلىم سالاسىنا قاراجات قۇيعاندا اشىلعان جۇمىس ورىندارىنا اسىرەسە, شەتەلدەن كەلگەن جانە «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسىمەن قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ كەلگەن جەرىنە تۇراقتانىپ, كاسىبي ءبىلىم الۋىمەن قاتار ناپاقاسىن تاباتىن جۇمىس ورنىمەن قام­تىلۋىن باستى نازارعا الدى.

ال 2021 جىلعى جولداۋىندا پرەزي­دەنت: «قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ با­سىم باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ قا­لا بەرەدى» دەدى. ال وعان دەيىن مەم­لەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى ات­قا­­رۋشى ورگاندار ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى ء«تىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ار­نالعان باعدارلاماسى» دا قا­بىل­داندى. بۇل مىندەتتەر جوعا­رىدا ءبىز اتاپ وتكەن قۇجاتتارمەن ۇيلەستىرىلىپ وتىرۋى كەرەك. بىراق وسى مىندەتتەر جەرگىلىكتى جەرلەردە قالاي اتقارىلىپ جاتىر؟ وسى سۇراققا جاۋاپتى ءبىر وقۋ ورنىنىڭ مىسالىندا بەرىپ كورەيىك.

بىلتىر سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن­داعى ايىرتاۋ اۋدانى­نىڭ لوبا­نوۆ اۋىلىندا «زەينەپ» كوپبەيىندى كوللەدجى اشىلدى. لوبانوۆ اۋىلى – نەگىزىنەن وز­گە ەتنوس وكىلدەرى قونىستانعان, بۇ­رىن كازاكتاردىڭ ستانساسى بولعان «يمانتاۋ-شالقار» تۋ­ريس­تىك-كۋرورتتىق ايماعىنا جاتاتىن كوكشە ءوڭىرىنىڭ قۇنارلى مەكەنى. بۇرىنعى ايىرتاۋ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنىڭ, كەيىن لوبانوۆ كاسىپتىك-تەحنيكا­لىق كوللەدجى بولعان وقۋ ورنىنىڭ عيماراتتارىن الىپ, «زەينەپتى» اشقان بەلگىلى سايا­ساتكەر – وسى ەلدىڭ تۋماسى, قازىر الماتى مە­نەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرە­زيدەنتى اسىلبەك قوجاحمەتوۆ. كوللەدجدىڭ «زەينەپ» اتالعانى ونىڭ اناسىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەن.

مەملەكەتتىڭ وقۋ-ءبىلىم سالا­سىن­داعى تالابىن, ۇكىمەتتىڭ قا­راس­تىراتىن جەڭىل­دىكتەرى مەن قولداۋلارىن جەتىك ءبىلىپ, ونى وڭتايلى پايدالانعان ازامات كوللەدجدىڭ عيماراتتارىن جوندەۋگە 405 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيدى دەپ جاريالاندى. سونىمەن بىرگە العاشقى جىلدىڭ وزىندە 100 مەملەكەتتىك گرانت الىنعانى ايتىلدى. ستۋ­دەنت­تەردىڭ جاتاقحاناسى دا, ءۇش مەزگىل تاماعى دا تەگىن, ونىڭ ۇستىنە 31 مىڭ تەڭگەدەن شاكىرتاقى دا – ءبارى مەملەكەت ەسەبىنەن. ال مەم­لەكەت بۇل قاراجاتتى تەك ما­ماندىق دايىنداۋ عانا ەمەس, وقۋ-ۇيرەتۋ ۇدەرىسى بارىسىن­دا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, وعان كوبىنە كوشىپ كەلۋشىلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ ماسەلەلەرىن دە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ەسەپكە الىپ بولەدى. جەتىك جارنامالىق حابارلامالاردىڭ ارقاسىندا كوللەدجگە العاشقى جىلدىڭ وزىندە 5 وبلىستان وقۋعا نيەت بىلدىرگەندەر كوپ كەلگەن. ارتىنان ولاردىڭ سانىن 500-گە جەتكىزەمىز دەپ جاريالاندى. كوللەدج اشىلعان العاشقى جىلدىڭ وزىندە 28 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. جۇ­مىسقا الىنعانداردىڭ اراسىندا وسى اۋىلعا قونىستانعان قانداس­تا­رىمىز دا بار. بولاشاقتا جۇمىس ورنىن 70-كە دەيىن ارتتىرامىز دەگەن اڭگىمە دە بولدى. ءبارى تاماشا ەكەن دەۋگە بولادى...

بىراق باسىندا مەحانيزاتور سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى دايىندالادى دەگەنى­مەن وقۋ ورنىنىڭ سايتىندا تۋ­ريزم, ءىت, قوناقۇي سەرۆيسى, ۆەب-ديزاينەر سياقتى مامان بو­لا الاسىزدار دەگەن جارناما عانا بار. تەك ورىس تىلىندە جا­سالعان جارنامالىق سايت جوعارى دەڭگەيدە جاسالعان. مەملەكەتتىك تالاپقا ساي جۇمىس ىستەپ تۇرسا دا وقۋ ورنىنان بيىل داۋ شىقتى. بۇل داۋ كوللەدجگە ءتورتىنشى دي­رەك­تور بولىپ كەلگەن ولجاس سار­تاەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى.

مەملەكەتتەن گرانت, شاكىرت­اقى جانە باسقا دا قولداۋ كومەك­تەرىن الىپ تۇرىپ ديرەكتور ونىڭ ساياساتىن جۇرگىزۋدە سال­قىن­­قاندىلىق تانىتىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ مەن كوشىپ كەلگەن قانداس­تاردى قولداۋعا ق ۇلىقسىز. ءبىلىم وشاعىندا بۇرىننان جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قانداستار – كەن­جەگۇل نۇرسەيىتوۆا, الما شەگەنوۆا, نۇر­­جامال حاۆدايحاندى سەبەپ­سىز جۇ­مىس­تان شىعارىپ, ورنىنا جەرگىلىكتى, ءورىستىلدى تۇرعىن­داردى العانى, قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەتۋدى, ءتىلدى دامىتۋ بويىنشا ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن ورىنباساردى دا باسقا جۇمىسقا اۋىستىرعانى – وسى­نىڭ ايعاعى. بىزگە جازعان حاتىن­دا نۇرجامال حاۆدايحان: «مەن ايىرتاۋ اۋدانىنداعى لوبا­نوۆ اۋىلى تۇرعىنىمىن. مونعو­ليادان كوشىپ كەلگەن ورالمان­مىن. قازاق ءتىلىنىڭ, ءوز انا ءتىلىم­نىڭ قور بولعانىن ەلىم دەپ قازاق­ستانعا كەلگەندە كورەمىن دەپ ويلاماپپىن. وزگە ۇلتتار, مەملەكەتتەر ءوز ءتىلىن, ادەت-عۇرپىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ال بىزدە ەكى قازاق تۇرىپ ءۇشىنشى قازاق اۋدارماشى بولاتىن زامانعا جەتىپپىز. بۇل نە ماسقارا؟! بۇدان اسقان قورلىق بار ما؟!» دەيدى.

حاتتا 53 جاستاعى نۇرجامال حاۆداي­حان ءوزىنىڭ 6 بالانىڭ اناسى ەكەنىن, كۇيەۋى بىلتىر ايا­عىن سىندىرىپ, جارىمجان بولىپ, جۇمىسسىز جۇرگەنىن, ستۋدەنت بالالارى تولەيتىن نە­سيەسى دە بارىن ايتادى. ول «زەي­نەپ» كوللەدجىنە 2002 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە ءبىر جىلدىق شارت­­قا قول قويىپ, ەدەن جۋ­شى بولىپ جۇمىسقا كىرگەن ەكەن. سوعان قاراماستان بيىل شىل­دەنىڭ اياعىندا ەش سەبەپسىز جۇ­مىس­تان شىعارىلعانىن بىلاي باياندايدى: «شىلدەنىڭ 27-ءسى كۇنى قاراۋىل بەرىك «ديرەكتور شاقىرىپ جاتىر» دەگەن سوڭ كابينەتىنە باردىم. بارعاندا ديرەكتور ء«سىز جۇمىستان بوساتىلاسىز», دەدى. «نە سەبەپتى؟» دەپ ەدىم, «كوماندا» دەدى. «سوندا كوماندا دەگەن نە ءسوز؟» دەسەم ء«سىز نە ورىسشا بىلمەيسىز بە؟» دەپ سۇرادى. ء«يا», دەپ ەدىم, بەرىككە قاراپ «اۋدارىپ بەر» دەپ, اۋدارما جاساتتى. ءۇش قازاق وتىرىپ وسىلايشا اۋدارماشى ارقىلى سويلەستىك. نە مازاق دەسەڭىزشى...»

ءدال وسىنداي جايت ۆاحتەر بولىپ ىستەگەن وزبەكستاننان كەلگەن قانداس كەنجەگۇل نۇرسەيىتوۆانىڭ دا باسىنان وتكەن. ونى دا ەش سەبەپسىز ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمى اياقتالماي جاتىپ, جۇمىستان شىعارىپ جىبەرگەن. «ماعان ايتقان سەبەبى «قىسقارتىلدىڭىز» دەدى. بىراق ورنىما باسقا ادام الدى. بۇرىن ەشقانداي سوگىس, ەسكەرتۋ الىپ كورگەن جوقپىن, ايتقان تاپسىرمالارىنىڭ ءبارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ جۇردىك, وقۋشى بالالاردىڭ توسەك جاپ­قىشتارىن دا اۋىستىرىپ, جۋىپ بەرۋدى دە قوسىمشا اتقاردىق. دەمالىستان كەلسەم ەش سەبەپ­سىز جۇمىستان شىعاردى», دەيدى ول.

مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ بۇل سوندا كوللەدج ديرەك­تورىنىڭ مەملەكەت ساياساتىنا قارسى شىققانى ما؟ قارسى شىقپاسا, قىزمەت ورنىندا جوعارىدا ايتقان قانداستاردى نەگە ەش سەبەپسىز جۇمىستان شىعارادى؟ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن ماماندى قولداۋدىڭ ورنىنا كەتۋگە ماجبۇرلەگەنى قالاي؟

بۇل جەردە الدىمەن «ەڭبەك تۋرالى» زاڭنىڭ دا تالاپتارى بۇزىلىپ تۇر. ەڭبەك شارتىنىڭ مەرزىمى بىتپەي ادامدى ەش سەبەپسىز جۇمىستان بوساتۋعا, شارت­تى بىرجاقتى بۇزۋعا بولمايدى. وسى ماسەلەلەردىڭ ءمانىسىن بىلمەك بولىپ اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى ەكپىن شاي­گوزەۆكە حابارلاستىق. اكىم بۇل ماسەلەنى بىلەتىنىن ايتتى. «ولجاس سارتاەۆقا ارنايى جولىعىپ, ادامداردى جۇمىستان نەگە شىعارعانىن سۇرادىم. بىراق ەشقانداي ماردىمدى جاۋاپ الا المادىم. ادامدى جۇمىستان شىعارۋعا, ەڭبەك شارتىن بۇزۋعا ءبىر سەبەپ بولۋى كەرەك. «بۇل قىزمەتكەرلەرگە بۇرىن ەسكەرتۋ جاسالىپ پا ەدى, سوگىس بەرىلىپ پە ەدى؟» دەگەنىمدە وندايلاردىڭ بولماعانىن ايتتى. «ەندەشە, نەگە جۇمىستان شىعاردىڭىز؟» دەسەم, ەشقانداي جاۋاپ بەرمەدى. زاڭسىز جۇمىستان شىعارىلعاندار سوتقا بەرىپ, وزدەرىن قايتا ورنالاستىرۋدى تالاپ ەتۋى كەرەك», دەدى ول.

ءبىز ولجاس سارتاەۆقا دا حا­بارلاستىق. سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ تەلەفون ارقى­لى جاۋاپ بەرمەيتىنىن ايتتى. 280 شاقىرىم ءجۇرىپ بارعانمەن ونىڭ بىزگە دە ماردىمدى جاۋاپ بەرمەسى بەلگىلى. ءححى عاسىردا قانداي جەردەن بولسا دا ۇتقىر بايلانىسپەن حابار الىناتىنىن بىلمەگەنسىپ سويلەگەنىنە قاراعاندا, بۇل كىسىنىڭ حالىقتى اۋرە-سارساڭعا سالۋعا قۇشتارلىعى سەزىلىپ تۇر.

ارينە, جۇمىستان جازىقسىز شىعا­رىل­عان­دار سوت ارقىلى قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرەر. بىراق ونىڭ قانشاما اۋرە-سارساڭمەن بولاتىنىن, وندايعا كەيبىر اۋىل ادامدارىنىڭ ءتوزىمى جەت­پەيتىنىن, ۋاقىتى جوقتىعىن سارتاەۆ سەزىپ تۇر. سوندىقتان دا ءوزىن ەمىن-ەركىن ۇستايدى.

بۇل جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇيت­كىل بار. جاس باسشى ورىس ءتىلىن بىلەتىن­دەرمەن قىزمەتتەس بولۋعا قۇمار. بۇل ونىڭ مەملە­كەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەي قويماي­تىندىعىن دا ايعاقتايدى. جوعا­رىدا ايتقان نۇرجامال حاۆدايحان ءوزىنىڭ ورىسشانى شالا بىلەتىندىگىن, بىراق ايتقاندى تولىق تۇسىنەتىندىگىن ايتتى. ەدەن جۋشىعا ورىس ءتىلىن ءبىلۋدىڭ قاجەتى دە جوق ەمەس پە, الايدا سارتاەۆتىڭ ءوزى قازاقشانى ءبىر كىسىدەي بىلسە دە قانداسىمىزدى تۇقىرتقىسى كەلىپ, اۋدارماشى ارقىلى سويلەسكەنى دە انا ءتىلىن مەنسىنبەيتىندىگىنەن حابار بەرىپ تۇر. وسىدان-اق ونىڭ ءوزى باسقاراتىن وقۋ ورنىن­دا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا, ونىڭ قولدانىس اياسىن ارت­تىرۋعا قۇلقى جوق ەكەنىن انىق اڭعارتادى. كوشى-قون, مەملە­كەتتىك ءتىلدى دامىتۋ سياقتى ماڭىز­دى باعىتتاردا مەملەكەتتىك سايا­ساتتىڭ تولىق ىسكە اسپاي, بولىن­گەن قاراجاتتىڭ جەلگە ۇشۋىن­ا وسىنداي باسشىلار سەبەپ بولىپ جۇرگەنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. وكىنىشكە قا­راي, مۇنداي جايتتار اۋىلدىق جەرلەردە از ەمەس. سوندىقتان ۇكىمەتتەن قانشا قولداۋ بولسا دا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ىسكە اسۋىنا قولبايلاۋ بولىپ جۇرگەن وسىنداي باسشىلارعا ءتيىستى ورگاندار كوڭىل اۋدارۋى كەرەك.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,

ايىرتاۋ اۋدانى