قارجىلىق ساۋاتتىلىق تاقىرىبىنان الىستاي الماي جۇرگەندە تسيفرلىق تەڭگەنى اينالىمعا ەنگىزۋ قاجەتتىگى الدىمىزدان شىقتى. الەمنىڭ ىقىلاسى اۋىپ تۇرعان ۆيرتۋالدى ۆاليۋتانى ءبىز دە بايقاپ, سىناقتان وتكىزۋگە ءتيىسپىز. شەگىنۋگە جول جوق.
جىل باسىندا ۇلتتىق بانك تسيفرلىق تەڭگە پلاتفورماسىن تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن, ونى كەيىننەن قاتىسۋشىلار سانى شەكتەۋلى ناقتى جاعدايلاردا تەستىلەۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن حابارلاعان ەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ تسيفرلىق تەڭگەنىڭ (تست) فۋنكتسيونالدىعى بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتقانى, دايىندىقتىڭ سوڭعى ءۇشىنشى كەزەڭىنە وتكەنى اپتا باسىندا بەلگىلى بولدى. ەندىگى وزگەرىستەر ىشكى نارىقتاعى فينتەح كومپانيالارىنىڭ بەتالىسىنا, ولاردىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن ينتەگراتسيالانۋىنا قاراپ انىقتالادى.
«ىشكى نارىقتاعى بانكتەردىڭ بانكتەردەگى تسيفرلانۋ دەڭگەيى – شامامەن 100 پايىز. حالىقارالىق تاجىريبەدە 90 پايىزدىق كورسەتكىش قانا تست-نى ءۇشىنشى تولەم ءتۇرى رەتىندە قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك, ءبىزدىڭ بانكتەر تست-نى اينالىمعا ەنگىزۋگە دايىن. تسيفرلىق تەڭگە جىل سوڭىنا دەيىن كەيبىر وتانداستارىمىزعا قولجەتىمدى بولۋى, الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردىڭ ءبىرازى تست-مەن بەرىلۋى مۇمكىن. «پلاتفورمانى ازىرلەۋ ىقتيمال كەمشىلىكتەردى جەدەل انىقتاۋدى جانە جويۋدى كوزدەيتىن يكەمدى رەجىمدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا پلاتفورمانى پايدالانۋعا كەدەرگى بولاتىن ەلەۋلى تەحنولوگيالىق كەمشىلىكتەر انىقتالعان جوق», دەپ حابارلادى ۇلتتىق بانك تاراتقان ءباسپاسوز حابارىندا.
ۇلتتىق بانكتىڭ ماماندارى تسيفرلىق ۆاليۋتا يدەياسىنىڭ جاڭاشىلدىعىنا قاراي تسيفرلىق تەڭگە پلاتفورماسىنا بايلانىستى بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. قازىر تسيفرلىق تەڭگەنى تەستىلەۋگە قاتىساتىن بانكتەردىڭ ءتىزىمى ناقتىلانىپ جاتىر. ۇلتتىق بانك «تسيفرلىق تەڭگە» قاناتقاقتى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا 2021 جىلدان باستاپ كىرىستى. سول جىلعى جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى تسيفرلىق تەڭگە تۇجىرىمداماسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تەكسەرۋگە باعىتتالدى. جوبا قورىتىندىسىندا تسيفرلىق تەڭگە تۇجىرىمداماسىنىڭ تەحنولوگيالىق جۇزەگە اسۋ مۇمكىندىگى زەردەلەندى. 2022 جىلى ۇلتتىق بانك تسيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋدىڭ سالدارى مەن تيىمدىلىگىن زەرتتەۋدى جالعاستىردى. قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى Digital Tenge Hub بىرلەسكەن پلاتفورماسىن ىسكە قوستى. مۇندا بارلىق مۇددەلى تاراپ ۇلتتىق تسيفرلىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ماسەلەسىن تالقىلاپ, زەرتتەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بيىل ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تسيفرلىق تەڭگە يندۋستريالىق پلاتفورماسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ناقتى تۇتىنۋشىلارمەن جانە ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ كاسىپورىندارىمەن تانىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونىمەن قاتار اشىق باعدارلامالاۋ ينتەرفەيستەرى (Open API) ستاندارتتارىن ەنگىزۋ جانە اشىق بانكتىك پلاتفورمانى (Open Banking) پايدالانۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى سىناقتان وتكىزۋ جوسپاردا تۇر. اشىق بانكينگتى ەنگىزۋ قارجى قىزمەتتەرى نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتەدى, ەكوجۇيەلەر اراسىنداعى جۇيەارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى وڭتايلاندىرادى جانە يننوۆاتسيالاردىڭ دامۋىنا نۇقسان كەلتىرمەي, جەكە دەرەكتەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. 2022 جىلى قرۇب ىسكە قوسقان جەدەل تولەم جۇيەسى مەن بانكارالىق تولەم كارتوچكالارى جۇيەسى بيىل كەڭەيتىلدى. تولەم جۇيەلەرىن ودان ءارى دامىتۋ قازاقستاندا قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى, بيزنەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ شىعىندارىن ازايتادى دەگەن ءۇمىت بار. ۇلتتىق بانك تسيفرلىق تەڭگەنى 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءۇش كەزەڭمەن ەنگىزبەك.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگيالار, كريپتوەكوجۇيە سالاسىنداعى جەتەكشى ويىنشى بولۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل رەتتە تسيفرلىق تەڭگە قازاقستاننىڭ بولاشاق قارجى جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالۋى مۇمكىن.
ۇب وكىلدەرى «كريپتوۆاليۋتالار» جانە «ستەيبلكويندەر» سياقتى قۇبىلىستاردىڭ كەڭ تارالۋىنا بايلانىستى تسيفرلىق تەڭگە تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ وسى كلاسىنا قاتە جاتقىزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن اشىق ايتىپ وتىر. سىرت كوزگە ۇقساس دەپ قابىلداناتىن تەحنولوگيالىق تاسىلدەرگە قاراماستان, «كريپتوۆاليۋتالار» جانە «ستەيبلكويندەر» اقشانىڭ بارلىق فۋنكتسياسىن تۇراقتى ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتە المايدى, رەسمي اقشالاي ەسەپ ايىرىسۋ بىرلىكتەرىندە كورسەتىلگەن قۇنىنىڭ تۇراقسىز بولۋىنا بايلانىستى تولىققاندى قۇن ولشەمى جانە اينالىس قۇرالى رەتىندە پايدالانىلمايدى.
وسى جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا رەسەيدە تسيفرلىق ءرۋبلدى ەنگىزۋ تۋرالى زاڭعا قول قويىلدى. وتكەن جىلى قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق بانكى Digital Som جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلعانىن حابارلادى. ۋكراينادا تسيفرلىق گريۆەندى سىناۋ جالعاسۋدا.
2021 جىلى حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ بانكى (BIS) 65 ەلدىڭ ورتالىق بانكتەرى اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزدى. ساۋالداماعا قاتىسقان ورتالىق بانكتەردىڭ 86 پايىزى ۇلتتىق تسيفرلىق ۆاليۋتالاردى ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەگەنى بەلگىلى بولدى. 60 پايىزى تەحنولوگيالىق تاجىريبە ساتىسىندا بولسا, 14 پايىزى قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا.
ءارتۇرلى ەلدەر تسيفرلىق ۆاليۋتالاردى ەنگىزۋ كەزىندە ءارتۇرلى ماقساتتاردى كوزدەيدى. مىسالى, رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى باسقا ماقساتتارمەن قاتار قولما-قول رۋبل اينالىمىنىڭ تومەندەۋىن كورسەتەدى. ال باگام ارالدارى مەن شىعىس كاريب باسسەينىنىڭ ورتالىق بانكتەرى تولەمدەردىڭ تيىمدىلىگى مەن قارجىلىق ينكليۋزيانى باسىم ماقساتتار رەتىندە بەلگىلەيدى. ال قىتايدا تسيفرلىق يۋان 2022 جىلى تولىق اينالىمعا ەندى. 2022 جىلدىڭ اياعىندا ول ەلدەگى تسيفرلىق اقشانىڭ كولەمى 13,6 ملرد يۋاندى (شامامەن 2 ملرد دوللار) قۇرادى. ال 2023 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ چانشۋ مۋنيتسيپاليتەتىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرى جالاقىنى تسيفرلىق يۋانمەن الا باستادى.
ساراپشىلار قاۋىمداستىعىندا ۆاليۋتانىڭ مۇنداي ءتۇرى تۋرالى پىكىر ناقتىلانعان جوق. تسيفرلىق اقشا مەملەكەتتىڭ قارجى سالاسىنداعى ءرولىنىڭ ارتۋىنا اكەلەدى دەپ سانايتىندار دا بارشىلىق. دەگەنمەن ۇلتتىق بانك ونىڭ اقشانىڭ جاڭا ءتۇرى ەكەنىن, ونى شىعارۋدى ۇلتتىق بانك ءوز قۇزىرەتىنە الاتىنىن اشىپ ايتىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, بۇل قولما-قول جانە قولما-قول ەمەس اقشانى الماستىرمايدى, بىراق قاتار قولدانىلادى.
ۇلتتىق بانك قارجى نارىعى تست-نى اينالىمعا ەنگىزۋگە دايىن دەپ وتىر. كەيىنگى بىرەر جىلدا قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردىڭ دەڭگەيى ءوستى, ۇلتتىق تولەم جۇيەسى دە دامىپ كەلەدى. دەمەك تسيفرلىق تەڭگە توتەنشە جاعدايلاردا ۇلتتىق تولەم جۇيەسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ءۇمىت بار. ۇلتتىق بانك تاراتقان اقپاراتتا تسيفرلىق تەڭگەگە قاتىستى پايدا جانە تاۋەكەل مۇمكىندىگى, ونىڭ ەلىمىزدىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى مەن قارجى تۇراقتىلىعىنا ىقپالى جانە ۇلتتىق تولەم جۇيەسى مەن وعان قاتىسۋشىلارعا اسەرى جان-جاقتى زەرتتەلىپ جاتقانى ايتىلعان.
قارجى ساراپشىلارى تست-نىڭ وفلاين رەجىمىندە تولەۋ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارىپ ۇلگىردى. سەبەبى ونىڭ ترانزاكتسيالارىنا ينتەرنەت سونشالىقتى قاجەت ەمەس. ۇلتتىق بانكتىڭ زەرتتەۋلەرىندە تسيفرلىق تەڭگەنىڭ بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندىرمەيتىنىن ايتىپ جاتىر. تسيفرلىق ۆاليۋتانىڭ پايدا بولۋى اقشانىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى دەپ قابىلداۋدان وزگە جول جوق.
ساراپشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ونىڭ ترانزاكتسيالارىنىڭ اشىقتىعىنا نازار اۋدارىپ وتىر. رەسەيلىك ەكونوميست ياكوۆ ميركين بىزبەن اڭگىمەسىندە ءاربىر تسيفرلىق بانكنوتتىڭ قوزعالىسى مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولاتىنىن, ونىڭ قايدا اۋدارىلعانىن, ءتىپتى قاشان تولەنگەنى دە مەملەكەتتىڭ نازارىندا بولاتىنىن ايتىپ بەردى. بۇل ءبىر جاعىنان مەملەكەت تاراپىنان شەكتەن تىس رەتتەۋ مەن شەكتەن تىس باقىلاۋ قاۋپى بار دەگەندى بىلدىرەدى.
«تسيفرلىق ۆاليۋتا ۇنەمى تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن بىرگە جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە يمپورتتا «كولەڭكەلى قارجىنىڭ» ۇلەسى باسىم. پوستكەڭەستىك ەلدەر وسى تسيفرلىق ۆاليۋتانىڭ كومەگىمەن كولەڭكەلى ەكونوميكاعا سوققى بەرەتىن شىعار», دەيدى يا.ميركين.
قازاقستاندىق قارجى ساراپشىسى ماقسات حالىقتىڭ پىكىرىنشە, اينالامىزداعى قۇبىلىستىڭ بارلىعى, ونىڭ ىشىندە اقشانىڭ ۆيرتۋالدانعان داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارى قولما-قول اقشانى اۋىستىردى. ونلاين تولەمدەر ومىرىمىزگە ەندى. ميلليونداعان جانە ميللياردتاعان ترانزاكتسيالاردى باقىلاپ وتىرۋ تەحنيكالىق جاعىنان مۇمكىن بولسا دا ەشكىمگە كەرەك ەمەس. تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگى ارتاراپتاندىرىلعان سايىن مەملەكەت باقىلاۋدىڭ, رەتتەۋدىڭ تەتىكتەرىن ءوزى تابادى. تست – قاتىپ قالعان كوزقاراسقا باعىنبايتىن, جاڭا جانە وتە يكەمدى قۇرال. ونىڭ كەم-كەتىگى, پروبلەمالىق تۇستارى ۋاقىت وتە كەلە بايقالادى. قولدانىستا زاڭعا دا ونىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي وزگەرىستەر ەنۋى مۇمكىن. تست-نىڭ ءبىزدىڭ ەلدىڭ نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق ۆاليۋتاسىنا اينالاتىن كەزى الىس ەمەس. تسيفرلىق تەڭگە قاداعالاناتىندىقتان, زاڭعا باعىناتىن ازاماتتارعا وتە ىڭعايلى. مۇنداي ۆاليۋتانى كولەڭكەلى ەكونوميكادا قولدانۋعا بولمايدى. سونىمەن قاتار بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋى دا اشىق بولادى. مەملەكەتتە كەز كەلگەن ترانزاكتسيانى وڭاي قاداعالايتىن قۇزىرەت بار. دەمەك ۇب قاجەت دەپ تاپسا, سول مۇمكىندىكتى جەتىلدىرەدى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق اقشانىڭ كومەگىمەن ينفلياتسيانى تومەندەتۋ جانە ونىڭ دەڭگەيىن باقىلاۋ ءۇشىن اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋ بۇرىنعىدان دا وڭاي بولادى, بانكنوتتاردى باسىپ شىعارۋعا, بانكوماتتارعا قىزمەت كورسەتۋگە جانە ءداستۇرلى اقشا نىسانىن شىعارۋ مەن اينالىسقا قاتىستى باسقا دا وپەراتسيالارعا جۇمسالعان مەملەكەتتىك قاراجاتتى ۇنەمدەيدى. تست اينالىمعا ەنگەننەن سوڭ حالىق ءوز قاراجاتىن ءۇش قارجىلىق اكتيۆ – قولما-قول اقشا, كوممەرتسيالىق بانكتەردەگى شوتتار جانە تسيفرلىق ۆاليۋتا اراسىندا قايتا ءبولۋى ىقتيمال. دەپوزيت پەن تسيفرلىق ۆاليۋتا اراسىندا قارجى ينستيتۋتىنىڭ بالانسىنىڭ وزگەرۋى بانك وتىمدىلىگىنىڭ مولشەرىنە اسەر ەتەدى. بۇل ءۇردىس نەسيەلەر مەن دەپوزيتتەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەلەردىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلۋى دە مۇمكىن. ۇلتتىق بانك وسى وپەراتسيالاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاپ وتىرۋ تەتىكتەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەت.
«قازىر ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋ ۇردىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. بانكتەر دەپوزيت مولشەرلەمەلەرىن وزگەرتۋ ارقىلى حالىق قاراجاتىن قايتا بولۋگە اسەر ەتە الادى. بۇل جاعداي ەدب اراسىنداعى تەحنولوگيالىق باسەكەلەستىكتىڭ دەڭگەيىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەندىگى جەردە بانكتەر اراسىنداعى باسەكە تەك تەحنولوگيا عانا ەمەس, كليەنتتىڭ تاڭداۋى اراسىندا دا ءوربيدى. جاڭا جاعدايدىڭ بەتالىسى ەدب-نىڭ تەحنولوگيالىق مۇمكىندىگى ەمەس, حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭگەيىنە قاراپ انىقتالادى», دەيدى م. حالىق.