ەكونوميكانىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە جىلدار بويى ەسكەرىلمەي كەلگەن سالالاردى قايتا قۇرىلىمداۋ قيىنعا تۇسەتىنىن, الداعى دامۋدى سول ەسكەرىلمەي كەلگەن سالالار تەجەيتىنىن ساراپشىلار تالاي رەت ەسكەرتكەن-ءدى.
الماتىدا وتكەن «Sana Business Forum» جيىنىندا ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ەۆگەنيا پاك اپتا باسىندا جۋرناليستەرگە ءبىر كەزدەرى مۇمكىندىگىمىز كوتەرمەسە دە, قابىلدانىپ كەتكەن شەشىمدەردىڭ زاردابىن تارتىپ جاتقانىمىزدى ايتىپ بەردى. بىراق ازىق-ت ۇلىك, جانار-جاعارماي, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر باعاسىنىڭ ءوسۋى, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ, جابدىقتاردىڭ, كولىك ينفراقۇرىلىمىنا قاتىستى جاعدايعا قاراپ داعدارىستىڭ قىسپاعىندا تۇنشىعىپ جاتىرمىز دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. قازىر بارلىق سالا قايتا قۇرىلىمداۋ ۇدەرىستەرىن باستان كەشىپ جاتىر. سىرتتان تارتىلعان ينۆەستيتسيا مەن نەسيەنىڭ نارىقتىق قۇنى قىمبات بولىپ تۇر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس الەمدىك لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ ارناسىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
«قازىر تەك ءبىز عانا ەمەس, الەمدىك ەكونوميكا قايتا قۇرىلىمداۋدى باستان كەشىپ, قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەلۋدى باستاپ كەتتى. جىلدار بويى ەلەنبەي كەلگەن, شەشىمىن كەيىنگە قالدىرىپ كەلگەن سالالاردىڭ قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەلۋى قيىن. بۇل وتە اۋىر, ويتكەنى بۇل سالاداعا رەفورما قاجەتتىلىگى تىم ۇزاق ۋاقىت بويى قاپەرگە الىنبادى. مەن جانار-جاعارماي نارىعىنداعى جاعدايدى داعدارىستىڭ قىسپاعىندا قالدى دەپ ويلايمىن», دەيدى ە.پاك.
تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق پەن جانار-جاعارماي باعاسى سياقتى مەملەكەت باقىلايتىن سالالار تۋرالى ايتا كەلە, ساراپشى نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا كەز كەلگەن قاراپايىم ونىمگە باعانى تەك سۇرانىس انىقتايتىنىن ايتىپ ءوتتى. ەگەر ارادا ديسبالانس بايقالسا, جاعداي نارىقتىق سيپاتىنان ايىرىلىپ قالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريفتەردىڭ كوتەرىلۋى ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن احيللەستىڭ وكشەسىمەن بىردەي. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەنى شوكتىك ادىسپەن ەمەس, حالىقتىڭ تابىسىنا قاراي كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشۋ قاجەت.
ء«بىز جوسپارلى ەكونوميكا ەمەس, نارىقتا ەكەنىمىزدى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا پايداعا زيان كەلتىرىپ, شىعىنعا ۇشىراپ, نەگىزگى قورلاردى جاڭارتىپ, بۇرىنعى باعامەن قىزمەت نارىقتاعى باعا شەكتى قۇننان الدەقايدا تومەن بولسا, سوڭعى ناتيجە ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىمەن اياقتالادى. باعانى ىرىقتاندىرۋ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا قاجەت دەگەن پىكىرمەن ءىشىنارا كەلىسەمىن. ءدارى-دارمەك نارىعىنىڭ كەيبىر سەگمەنتىنە مەملەكەتتىڭ باقىلاۋى مىندەتتى تۇردە كەرەك. بىراق مەملەكەتتىڭ باقىلاۋى دا سول سالاداعى وزگەرىستەرمەن قاتار ءجۇرۋ كەرەك. الەۋمەتتىك سەگمەنتتەگى تاۋار باعاسىنىڭ سول ورتاعا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىن قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. نارىقتا باعانى قاتىرىپ قويۋ دەگەن تۇسىنىك بولمايدى. مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ ءوزىن سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ دەڭگەيىمەن ويناتىپ وتىرۋعا بولادى», دەيدى ە.پاك.
وسى رەتتە ە.پاك جانار-جاعارماي باعاسىن وزگەرتۋ ماڭىزدى ەكەنىن, مۇنى سالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋمەن قاتار جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. سەبەبى كەيىنگى 30 جىلدا مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىمەن «قاتىپ قالعان» باعانىڭ قۇرساۋدان شىعۋىن حالىق قۇپ كورىپ وتىرعان جوق. نارىق زاڭى بويىنشا ينۆەستيتسيا ساپاعا اسەر ەتەدى. ال تۇتىنۋشىلار الدىمەن ەسكى قۇنى بويىنشا وزگەرىستەردى قالايدى. AERC بولجامدارى بويىنشا ءىجو ءوسىمى جىلىنا 4,4 پايىزدى كورسەتىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بارىن وزگە زەرتتەۋلەر دە كورسەتىپ وتىر. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ناتيجەسىن حالىق قاشان سەزىنەدى دەگەن ساۋال – ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءالى زەردەلەنبەگەن تاقىرىپ.
ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكاعا, ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مەملەكەت وتە كوپ ارالاسىپ وتىر. دامۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان باعىتتاردىڭ ءبىرى وسى. ونىڭ ايتۋىنشا, «Yellou page rules» شارتى بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ۇكىمەت ارالاسپاۋ كەرەك.
ء«بىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز بويىنشا «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى 321 سەكتسيادا ارالاسىپ جۇمىس ىستەدى. ۇكىمەت وسى 321 سەكتوردان كەتپەي وتىر. ءبىز مۇنى 2 جىل بۇرىنعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىمىز كەزىندە انىقتادىق», دەدى ەكونوميست.
«Yellou page rules» قاعيداتتارىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ باعدارلاماسى جوق ەكەنىن ساراپشىلار وسىعان دەيىن تالاي ايتقان.
ق.ارىستانبەكوۆ قاپەرگە سالىپ وتىرعان كەلەسى جايت ودان دا سالماقتى بولىپ شىقتى. جالپى, ىشكى ءونىمدى تۇنشىقتىرىپ وتىرعان 14 بلوك بار. ۇكىمەت سول ماسەلەنى شەشە الماي وتىر. سول سەبەپتى جىلىنا 20 ملرد دوللار شەتەلگە كەتىپ جاتىر, مەملەكەت ۇتىلىپ جاتىر. قىزمەت كورسەتۋ بالانسىنان تاعى دا 5-7 ملرد دوللار شىعىس بار. ءۇشىنشى اعىمداعى ەسەپشوتتاعى جاعداي وتكەن جىلى جاقسارىپ قالعان ەدى, بىراق بيىل قايتا تاپشىلىق بايقالىپتى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, وسى تولەم بالانسىنداعى ءتورت جىرتىقتى جامايتىن جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات قاجەت. سەبەبى كەيبىر جەكە كاسىپورىندار مەملەكەت مەنشىگىنە شىعىنمەن ءوتىپ, ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەتكە سالماق سالىپ وتىر.
وسى رەتتە ق.ارىستانبەكوۆ 2013, 2014, 2015 جىلدارى 4 كاسىپورىن مەملەكەتكە بەرىلگەنىن, بۇل ءۇشىن ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەتتەن 550 ملرد بولىنگەنىن ايتىپ بەردى. سول كەزدە ءبىر كاسىپورىننىڭ شىعىنى 30 ملرد بولعان. بىراق ارادا ەكى جىل وتكەندە سول كاسىپورىندار جەكەشەلەندىرۋدىڭ جالپى جوسپارىنا ەنىپ كەتىپتى. ءتۇيىپ ايتقاندا, شىعىنى كوپ كاسىپورىنداردىڭ قارىزى مەملەكەتتىك بيۋدجەت, ۇلتتىق قور ەسەبىنەن جابىلادى دا, قايتادان جەكەشەلەندىرۋگە شىعارىلادى.
ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە رەفورمالاردى باستاۋعا از عانا ۋاقىت قالدى. بيىل وزگەرىستەر ستراتەگياسىن انىقتاپ, 2024 جىلى باعدارلامالاردى ىسكە قوسىپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ, 2025 جىلى ناتيجەلەردى باعالاپ, باعدارلامالاردى تۇزەتۋ قاجەت. 2026 جىلى العاشقى ناتيجەلەر پايدا بولۋى كەرەك. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەركىن باعا مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ كەرەك. بىراق حالىق جانار-جاعارمايدى بۇعاۋدان بوساتۋعا ءازىر دايىن ەمەس. باعانى بوساتساڭ, كەز كەلگەن تاۋار قۇنى 20 پايىزعا ءوسىپ كەتەدى. بۇل الداعى بەس-التى جىلداعى ينفلياتسيانى قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, وتكەننىڭ بارلىق پروبلەماسى بولاشاق دامۋعا كەدەرگى بولىپ تۇر.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تالداۋىنا توقتالعان سپيكەر باستى يلليۋزيا ءىجو ءوسىمى ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلدان بەرى ناقتى تابىس بيۋدجەتتىڭ تەك جارتىسىن عانا تولتىرىپ كەلەدى. قالعان جارتىسى – مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ترانسفەرتتەرى. قازاقستاندا نارىققا قاتە سيگنالدار جىبەرەتىن مۇلدە بۇرمالانعان باعا قۇرىلىمى قالىپتاسىپ قالعان. جىلدار بويعى جۇرگىزىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات باعانى جاساندى تۇردە تەجەۋمەن شەكتەلىپ قالدى.
ا.چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بارىنە ۇنايدى. بىراق ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرى جىل سايىن ءوسىپ بارادى. كىرىس پەن شىعىس اراسىنداعى الشاقتىق 7 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتتى. 2022 جىلى ەگەمەندى قارىز (53 ملرد دوللار) ۇلتتىق قورمەن (55,7 ملرد دوللار) تەڭەستىرىلدى. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, ا.چۋكين بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋ ارقىلى شەشۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار ءىجو-گە قاتىستى شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار ازايىپ كەلەدى. ولاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, وسى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي, نازار اۋدارىلماي كەلگەن باعىتتىڭ ءبارى دامۋعا كەدەرگى بولاتىنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى. حالىقتىڭ جىلدىڭ ءوسىمى 1,5 پايىزعا جەتتى. بىزگە كەمى 5 پايىزدىق ءوسىم كەرەك. ول ءۇشىن رەفورما كەرەك. قازىرگى بيلىككە وتكەننىڭ قاتەسىن, وتكەن ۋاقىتتاعى پوپۋليستىك شەشىمدەردىڭ زاردابىنان ارىلۋى مىندەتى تۇر.
«بۇگىنگى بيۋدجەتىمىزدىڭ تورتتەن ءبىرى – ۇلتتىق قوردان الىنعان اقشا. شىن مانىندە, ۇلتتىق قور انتيتسيكلدىك سيپاتتاعى بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان قور رەتىندە ويلاستىرىلدى. مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى كەزەڭىندە مۇنايدان تۇسەتىن ارتىق تۇسىمدەردى سول جەردە قالدىرىپ, داعدارىس جاعدايىندا ونى تۇراقتاندىرۋعا الۋىمىز كەرەك. الداعى بىرەر جىل ۇكىمەتتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە سىن بولعالى تۇر», دەيدى ا.چۋكين.
الماتى